ABŞ və İran arasında kəskinləşən münasibətlərin Cənubi Qafqaza hansı təsir göstərəcəyi indi ekspert dairələrində daha çox müzakirə predmetinə çevrilməkdədir. Belə görünür ki, regionda müstəqil siyasət aparmağa qadir olanlar bu ziddiyyətlərdən hansısa zərər görməyəcəklər. İndiki halda isə regionda belə siyasət apara bilən yeganə dövlət qismində Azərbaycan çıxış edir. Elə İran rəsmilərinin açıqlamalarından da belə bəlli olur ki, onlar Azərbaycanla münasibətlərin inkişafında hansısa problem olacağını düşünmürlər.
İranın Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Bəhram Qasemi də vurğulayır ki, Azərbaycanla İran arasındakı iqtisadi əlaqələrin daha da genişləndirilməsinə heç bir maneə yoxdur. O bildirib ki, İran və Azərbaycan xalqları arasında tarixi bağlantı əlaqələri mövcuddur: “Son illər iki dövlət arasındakı iqtisadi əlaqələr inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Bu gün iki ölkə arasındakı münasibətlər yeni inkişaf mərhələsini yaşayır. İki qonşu və dost ölkə arasında iqtisadiyyat, ticarət, nəqliyyat, səhiyyə, energetika, turizm, dənizçilik, mədəniyyət, ekologiya və digər sahələri əhatə edən sənədlər imzalanıb. Ölkə prezidentlərinin siyasi iradəsinin nəticəsi olaraq imzalanan sənədlərə əsasən birgə iqtisadi layihələr həyata keçirilməkdədir. Bu layihələr hər iki xalqın mənafeyini əks etdirir. İran Azərbaycanla əlaqələrinin inkişafına xüsusi önəm verir və rəsmi Bakının qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq təkliflərinə hər zaman müsbət cavab verib. Bu gün iki ölkə arasında çox yaxşı əlaqələr mövcuddur. Bu əlaqələrin daha da inkişafı xalqlarımızın yaxınlaşmasına, regionda sülhün və əminamanlığın davamlı olmasına xidmət edir”.
Elə İran Prezidenti Həsən Ruhani də vurğulayır ki, İran-Azərbaycan münasibətlərini heç kim poza bilməz, çünki bu münasibətlər qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa, etimada və dostluğa əsaslanır. O bildirib ki, İranın düşmənləri müxtəlif təxribatlarla onun Türkiyə, İraq və Azərbaycanla münasibətlərini korlamağa çalışıblar: “Lakin tərəflərin qarşılıqlı etimadı bu təxribatların baş tutmasına imkan verməyib. İran bütün qonşuları ilə yaxın əlaqələrini inkişaf etdirməkdə maraqlıdır”. Bütün bunlarla ilgili Rusiyanın “regnum.ru” portalı da yazır ki, ABŞ-İran qarşıdurmasından Cənubi Qafqazda hansısa ciddi zərər görməyən ölkə Azərbaycan olacaq və bu da Bakının müstəqil siyasətilə bağlıdır: “Amerikanın Azərbaycan Səfirliyi məlumat verib ki, ABŞ Dövlət Departamenti və Xəzinədarlıq Departamentinin “Amerikanın İrana qarşı sanksiyalarını hökumətlərə izah etmək və Vaşinqtonun İran üzrə qəsdilə bağlı suallara cavab məqsədilə” yerlərdə rəsmilərlə və işgüzar çevrələrin təmsilçilərilə danışıqlar aparan ekspertlər qrupu 13-16 noyabrda Bakı, Tiflis və İrəvanda olub.
Səfirlik bununla yanaşı, dəqiqləşdirib ki, bu səfər planlaşdırılmış oxşar görüşlər sırasından sonuncu idi. Xatırladaq ki, qabaqlar, sentyabrda Bakıda Azərbaycanın İqtisadi İslahatlar və Kommunikasiya Mərkəzilə tərəfdaşlıqda beynəlxalq anlaşılma uğrunda işgüzar Şuranın (BCIU) Amerikanın tam iyirmi şirkəti və Dövlət Departamentinin iqtisadi məsələlər üzrə təmsilçilərinin qatıldıqları forumu artıq keçirilib. BCIU ABŞ-ın keçmiş prezidenti Duayt Devid Eyzenhauer tərəfindən qurulub, əsas məqsədi Amerika şirkətlərinin xarici bazarlarda fəaliyyətinin genişləndirilməsidir. O zaman bildirilib ki, Vaşinqton “Azərbaycanın artan iqtisadiyyatı üçün mexanizmlər yaratmaq məqsədilə hiss olunan addımlar atmaq” niyyətindədir.
Amma biz Amerikanın müxtəlif idarələrindən təmsilçilərin bölgəyə sıxlaşan gəlişləri sırasında sonuncudan qabaqkına diqqət yetirək. Söhbət ABŞ Prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə köməkçisi Con Boltonun səfərindən gedir. O deyib: “Biz hesab edirik ki, İran hökuməti gerçək basqı altındadır, biz onu çox güclü sıxmaq niyyətindəyik. Britaniyalıların dediyi kimi, tumları pırtlayana qədər, limon kimi sıxacağıq”. Və vurğulayıb: “Biz habelə sanksiyalara əməl edilməsinə nəzarəti xeyli gücləndirmək niyyətindəyik”. Amerikanın “EurasiaNet” nəşri yazır ki, bu, sıradakını bildirir: “İndiyədək Cənubi Qafqaza özəl diqqət yetirməyən ABŞ administrasiyası indi bu bölgə ölkələrini pozuq tarazlıq zonasına daxil etməyə və onları çəkiclə zindan arasındakı duruma qovmağa çalışır”.
Və bu, hətta indi hər üç ölkədə – Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanda Amerika səfirlərinin olmadığı bir durumda baş verir. Qeyd edək ki, ABŞ İran neftinin 180 gün ərzində səkkiz ölkəyə – Çin, Hindistan, Yunanıstan, İtaliya, Tayvan, Yaponiya, Türkiyə və Cənubi Koreyaya ixracına müvəqqəti icazə verib. Lakin Cənubi Qafqaz dövlətləri bu siyahıda yoxdur. Düzdür, Vaşinqton Azərbaycanın “Şahdəniz” yatağından qazın Türkiyə üzərindən Avropaya tədarük olunacağı boru kəməri layihəsini sanksiya siyahısından çıxdaş edib. Amma Bolton ukraynalılara Rusiya qazının tədarükünə alternativ aramağı məsləhət görərək, Azərbaycandan və ABŞ-dan sıxılmış qaz tədarükü imkanlarını nəzərdən keçirib.
“Eurasianet” xatırladır ki, Azərbaycan Xəzər dənizində bir neçə neft-qaz yatağının istismarı haqda İranla müqaviləyə malikdir. Bakının bu müqavilələri davam etdirməsi gözlənir. Bundan savayı, son illərdə daxili istehlak və ehtimal olunduğu kimi, bu il Azərbaycanın 2,7 milyard kubmetr mavi yanacağını idxal etməli olan Gürcüstan qarşısında öhdəlikləri yerinə yetirmək üçün İrandan tranzitlə Türkmənistandan Azərbaycana qaz daxil olur. Belə ki, bəzi yerli ekspertlərin fikrincə, sözdə əsas ticari-iqtisadi tərəfdaşının ABŞ və Qərbin başqa ölkələrinin olduğunu bəyan edən, amma həqiqətdə partiyanı Rusiya, İran və Türkiyənin apardığı Tiflis də çətin duruma düşür.
Gürcüstan Azərbaycan, Türkiyə və İranın iştirakı ilə Qara dənizi Fars körfəzi və Hind okeanıyla birləşdirən layihəyə qatılmaqdan boyun qaçırmalı, İranın “Geopars” şirkəti tərəfindən Gürcüstanda Lançxut rayonunun Supsa kəndində ilk neft emalı kompleksinin inşasını dayandırmalı, İranla 2017-ci ildə Gürcüstanın 80 milyon dollara yaxın məhsulunun ixracı müqabilində, demək olar, 200 milyon dollara yetən mal dövriyyəsindən; Gürcüstanın nəqliyyat vasitələri üçün İrandan 70 faizlik güzəştlə alınmış yanacağı və sairi itirməli olacaq. Gürcüstan iqtisadiyyatı belə zərbəyə tab gətirəcəkmi? ABŞ-ın Ermənistandakı səfiri Riçard Millzin əvvəllər “Ermənistan iş adamları İran şirkətlərilə biznes aparmazdan qabaq Amerika Səfirliyi ilə məsləhətləşməlidirlər” xəbərdarlığı etdiyi İrəvana gəlincə, İrana qarşı sanksiyalara qoşulacağı halda, İran qazının idxalı və bu ölkəyə elektrik tədarükündən imtina etməli, Tehranla mal dövriyyəsini yığışdırmalı və İran ərazisindən tranzitdən istifadə ideyasını unutmalı olacaq.
Vaşinqton Gürcüstan və Ermənistanın bu ağrılı itkilərini nəylə əvəzləyəcək və ümumiyyətlə, İranı diz üstə qoymaq problemini həll edərkən bunları əvəzləmək niyyətindədirmi? Hər şey Amerikanın keçmiş diplomatı və ABŞ Dövlət Departamentində sanksiya siyasətinin koordinatoru Deniel Fridin verdiyi sualın cavabından asılıdır: “İrana qarşı sanksiyaların qoyulmasını ABŞ-ın təkcə Tehranın “tərkisilah”ını görmək və nüvə proqramı üzrə yeni danışıqlara vadar etmək istəyi kimi yanaşmağa dəyərmi? Yaxud Vaşinqtonun qeyri-rəsmi məqsədi bu ölkədə sosial gərginliyi yüksəltməklə yenə də rejimi dəyişdirməkdir?”. İranlı politoloq, Yaxın Şərq Universitetinin professoru Qadir Qolkarian hesab edir ki, “ABŞ daxili separatizmi hərəkətləndirərək İrana qarşı ikinci cəbhəni artıq açıb” və “böyük ehtimal payıyla güman etmək olar ki, Amerika Prezidenti Donald Trampın məqsədi rejimin dəyişdirilməsi deyil, İranın parçalanması, Amerikanın nəzarətinə keçən bir neçə etnik subyektə dağılmasıdır”.
Bununla bağlı 1945-ci ildə ABŞ dövlət katibinin müavini Ceym Bronzun İranın yeddi müstəqil dövlətə bölünməsi layihəsini təklif etdiyini Tehranda təsadüfən xatırlamırlar. Danışırlar ki, Bronzun məktubu geniş ictimaiyyətə məlum olanda İranın gələcək baş naziri Məhəmməd Müsəddiq parlamentdə ağlamağa başlayaraq o zamankı baş nazir İbrahim Həkiminin hökumətini danlayıb ki, “İranın suverenliyini sual altında qoyan məktubu qəbul edib”. Amerika-İran münasibətləri, istənilən halda, Yaxın və Orta Şərq və Cənubi Qafqaz geopolitikasının mərkəzinə çevrilir. O, Cənubi Qafqazın xeyli “yanaşı” amillərilə mürəkkəb izlərlə inkişaf edir, amma Vaşinqton bu yöndə düzxətli hərəkət edəcək. O, xeyli kiçik cəbhələrin yaradılması çoxluğuna, sanksiya rejiminə ümid edir, bölgə ölkələrinin maraq və mövqelərinə toxunan burulğanlaşmalar yaradır. Bu, yeni durumun çox vacib yönünə çevrilir.
İndi çox şey Bakı, Tiflis və İrəvanın indiki rəhbərliyinin yaranmış vəziyyəti nə qədər adekvat qavramağı və uzunmüddətli amil kimi dəyərləndirib-dəyərləndirmədiyindən asılı olacaq. Mübahisəsizdir ki, geopolitik yenidənqurma Yaxın Şərqdən ABŞ-ın basqısı altında görünən və Əfqanıstana qədərki “gərginlik qövsü”nə cəlb edilən Cənubi Qafqaza sarı meyl götürür. Düzdür, Vaşinqtonun gözləntiləri doğrulmaya bilər”.
Tahir TAĞIYEV
