Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla həllində ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr dövlətilərindən Rusiya və ABŞ-ın daha böyük təsir qüvvəsinə malik olduğu birmənalı həqiqətdir. Eyni zamanda, ötən dövr ərzində qrupun digər həmsədri olan Fransa Qarabağ konfliktinin həllində kifayət qədər passiv mövqeyi ilə seçilib. O da danılmaz reallıqdır ki, Fransa müxtəlif dövrlərdə məsələyə yanaşmasında qeyri-obyektiv bir mövqe sərgiləyib, erməni lobbisinin təsiri altında hərəkət edib. Azərbaycanın Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş ərazilərində yaradılmış qondarma rejimin rəhbəri Bako Saakyanın öz dəstəsi ilə yenidən Fransaya səfər etməsi də elə bu qeyri-obyektivliyin növbəti təzahürüdür.
Bu fakt bir daha göstərir ki, Qarabağ münaqişəsinin həllində hansısa ciddi rol oynaya bilməyən Fransanın ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrliyindən çıxarılması ilə bağlı əvvəllər irəli sürülən təkliflərin artıq reallaşması zəruri tələb kimi çıxış edir. Ekspertlər də bildirir ki, Fransanın Minsk Qrupunda təmsil edilməsinin əsas məqsədi Azərbaycanın işğal altında qalan torpaqları ilə bağlı danışıqlar prosesini ləngitmək, mövcud status-kvonun saxlanmasına səy göstərməkdir. Elə bu da sözügedən ölkənin həmsədr kimi fəaliyyətini davam etdirməsini mümkünsüz hala gətirir.
Azərbaycan tərəfi hesab edir ki, Fransanın Azərbaycanın işğal edilmiş torpaqlarında yaradılmış qondarma rejimin təbliğinə şərait yaratması bu ölkənin BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üzrə danışıqlar prosesində vasitəçilik edən Minsk Qrupunun həmsədr ölkələrindən biri qismində obyektivliyini və qərəzsizliyini ciddi sual altına alır. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bu xüsusda qeyd edir: “Fransanın Azərbaycanın ərazilərinin işğalı və yüz minlərlə azərbaycanlının qanlı etnik təmizləməyə məruz qalmasında bilavasitə əli olan insanların təntənəli şəkildə qəbul edilməsinə icazə verməsi bu ölkənin Azərbaycan ictimaiyyətində nüfuzuna ciddi zərbə vurur. Fransa tərəfindən davamlı əsasda yürüdülən və ikili standartlara əsaslanan bu yanaşma Azərbaycanı Fransa ilə əlaqələri nəzərdən keçirməyə vadar edir”.
Qeyd edək ki, bundan əvvəl Minsk Qrupunda Fransanın Avropa İttifaqı ilə əvəzlənməsi bir neçə dəfə gündəmə gətirilib. Hesab edilir ki, Minsk Qrupunda Fransanın Avropa İttifaqı ilə əvəzlənməsi Qarabağ münaqişəsinin həll prosesinə yeni impuls gətirə bilər. Avropa İttifaqı münaqişə ətrafında dəfələrlə ölkəmizin lehinə olan bəyanatlarla çıxış edib. Xatırladaq ki, elə Avropa İttifaqının Brüsseldə keçirilən sonuncu Şərq Tərəfdaşlığı Sammitində qəbul edilən Birgə Bəyannamədə Şərq Tərəfdaşlığının bütün dövlətlərinin ərazi bütövlüyü, müstəqilliyi və suverenliyi birmənalı olaraq dəstəklənir. Halbuki, bəyannamənin bu şəkildə qəbul edilməsinə Ermənistan qəti şəkildə etiraz edirdi. Bununla yanaşı, elə həmin vaxt Avropa İttifaqı şirkətlərə Dağlıq Qarabağda fəaliyyət göstərməmələri ilə bağlı xəbərdarlıq edib. Burada bildirilir ki, xarici şirkətlər Dağlıq Qarabağda fəaliyyət göstərsələr, buna görə onlara iqtisadi sanksiya tətbiq olunacaq. Bütün bunlar bir daha Avropa İttifaqının Qarabağ məsələsində obyektiv mövqe sərgiləməsini açıq şəkildə meydana qoyur. Bu mənada aydındır ki, Fransanın yerinə həmsədr olaraq prosesə Avropa İttifaqının qoşulması ilə həll prosesi xeyli canlana bilər.
Politoloq Qabil Hüseynli də bildirir ki, Bako Saakyanın Fransaya səfəri ikili standartların ən bariz nümunəsidir: “Fransa ənənəvi olaraq bu dəfə də ermənipərəst siyasətindən qalmadı. Fransanın ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkələrindən biri kimi Saakayanın səfərinə şərait yaratması bu ölkənin üzərinə götürdüyü missiyaya birbaşa ziddir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü açıq şəkildə pozan bu cür addımlara birdəfəlik son qoyulmalıdır. Təəssüf ki, Fransa qərəzsiz və tarazlı siyasət yürüdəcəyinə dair götürdüyü öhdəliyi açıq şəkildə pozur. Bu baxımdan da hesab edirəm ki, Fransanın ATƏT-in Minsk Qrupundakı həmsədrliyi məsələsinə baxılmalı, bu dövlətin MQ-dakı mandatına son verilməlidir”.
Düzdür, Minsk Qrupunda həmsədrin dəyişməsi üçün, Azərbaycanla yanaşı, prosesə Ermənistanın da dəstək verməsi lazımdır. O da aydındır ki, Ermənistan asanlıqla Fransa kimi qəyyumundan imtia etməyəcək. Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Fransanın ABŞ və Rusiya ilə müqayisədə Qarabağ məsələsinin həllində hansısa ciddi rol oynaması müşahidə edilmir. ABŞ və Rusiyanın real mövqeyi isə hazırda Azərbaycanın mənafeləri ilə xeyli uzlaşır. Belə ki, son dövrlərdə ABŞ Qarabağ məsəəlsinəd kifayət qədər fəallıq göstərir, mərhələli həll planının işə düşməsində maraqlı olduğunu bəyan edir. Rusiyalı politoloq Qriqori Trofimçuk bu xüsusda bildirir ki, Vaşinqton Cənubi Qafqazda ən azından öz maraqları üçün Qarabağ münaqişəsinin həllini vacib sayır. Onun sözlərinə görə, regionda reallaşdırmaq istədiyi yeni proqramda ABŞ Qarabağ münaqişəsinə xüsusi yer ayırıb: “Kimisə torpaqların qaytarılması ilə qorxutmaq ABŞ üçün heç də pis variant deyil. Hazırda ABŞ Ermənistandakı daxili siyasi hadisələrə böyük ümid bəsləyir, düşünür ki, bu, Moskvanın İrəvanda mövqelərini zəiflədir, Amerika proqramları üçün yol açır. Məhz buna görə müşavir Con Bolton açıq mətnlə Dağlıq Qarabağ konfliktinin həllinin ABŞ üçün strateji əhəmiyyət daşıdığını dedi. ABŞ hazırda torpaqların qaytarılmasında Azərbaycana kömək etməklə bərabər, həm də regionda Ermənistana özünün şərtlərini diqtə edəcək şərait yaratmaq istəyir. ABŞ bununla regionda özünün mövqelərini heç bir əziyyət çəkmədən gücləndirmək istəyir”. ABŞ-ın Qarabağ məsələsində belə mövqe sərgiləməsi İrəvanda xoş qarşılanmasa da, Ermənistanın buna hansısa müqavimət göstərmək imkanları da yoxdur.
Rusiyaya gəlincə, bu ölkənin Ermənistanla münasibətləri getdikcə daha böyük sürətlə pisləşir. Özü də hər bir sahədə. Belə vəziyyyətdə Rusiyanın İrəvana qarşı cəza tədbirlərindən biri qismində Qarabağ kartından istifadə ehtimalı da xeyli artır. Rusiya Dövlət Dumasının deputatı Dmitri Savelyev də bildirir ki, Moskva üçün Ermənistanla müqayisədə Azərbaycan daha etibarlı və proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaşdır: “Mən Ermənistanın baş naziri vəzifəsini icra edən Nikol Paşinyanın sözlərini xatırladacağam. NATO-nun Norveçdə keçirilən “Trident Juncture 2018” hərbi təlimlərini müşahidə edən Paşinyan öz ölkəsinin Kollektiv Təhlükəsizlik haqqında Müqavilə Təşkilatının (KTMT) üzvü kimi qalmaqla NATO tərkibinə daxil olmaq arzusunu bildirib. Bu azmış kimi, erməni siyasətçi deyib: “ Ermənistanın NATO-ya daxil olması üçün KTMT-dən çıxması lazım gələrsə, biz bu şərti yerinə yetirəcəyik”. Son illərdə Ermənistanın hakimiyyət orqanları Şimali Atlantika Alyansının müxtəlif proqramlarında və tədbirlərində iştirak etməklə NATO ilə hərbi-siyasi əməkdaşlığı ciddi şəkildə ön plana çəkir, Ermənistanın özündə isə vaxtaşırı müxtəlif antirusiya təzahürləri və bu tipli çıxışlar müşahidə edilir.
Bunun əksinə olaraq, Azərbaycanla Rusiya arasında rəvan və sabit münasibətlər yaranıb. Bu respublika ardıcıl olaraq hərbi bloklara qoşulmama siyasəti yürüdür, Azərbaycan dövləti regionda baş verən hadisələrə və sabitliyə getdikcə daha çox təsir göstərir. Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyindən sonra yaranmış yeni geosiyasi şəraitdə və Azərbaycanın hərbi qüdrətinin artması nəzərə alınmaqla Azərbaycanın KTMT ilə sıx qarşılıqlı fəaliyyəti bu respublikanın özü üçün aktual olardı. Azərbaycan KTMT-nin tərkibinə daxil olan ölkələrlə, o cümlədən hərbi-texniki və hərbi-siyasi sahələrdə artıq əməkdaşlıq edir və mən hesab edirəm ki, Bakı KTMT-yə daxil olmaq arzusunu rəsmən bildirərsə, Rusiya Azərbaycanın bu təşkilata qəbul olunmasını dəstəkləyəcək. Azərbaycanın KTMT-yə daxil olmasını müəyyənləşdirən əsas amillər Ermənistanın buna müqavimət göstərməsi deyil, Bakının özünün siyasi iradəsi və Rusiya, Qazaxıstan, Belarus və Tacikistan kimi ölkələrin mövqeyi olacaq. Lazım gələrsə, onlar Ermənistanı inandıra bilərlər ki, KTMT-nin əsas iştirakçılarının maraqlarına zidd hərəkət etməsin. Belə zərurət isə var, çünki Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması prosesinə KTMT-nin qoşulması danışıqlar prosesinə müsbət təsir göstərəcək, ona görə ki bu, Azərbaycanla Ermənistanın mövqelərini yaxınlaşdırmağa və onların arasında hərbi əməliyyatların yenidən başlanması təhlükəsini maksimum dərəcədə azaltmağa kömək edəcək.
Bu istiqamətdə ilk addım atılıb: KTMT-nin Kollektiv Təhlükəsizlik Şurasının Astanada təzəcə başa çatmış iclasında altı dövlət başçısı tərəfindən qəbul edilmiş sənədlər arasında müşahidəçi ölkələrin və tərəfdaş ölkələrin hüquqi statusu barədə qərar da vardı. Bu, KTMT-nin başqa dövlətlərlə konstruktiv münasibətləri qarşılıqlı əsasda inkişaf etdirmək üçün açıq və buna hazır olmasına dəlalət edir. Azərbaycan bu təşkilatla bu cür münasibətlərə daxil olarsa, şəxsən mən çox şad olaram. Xatırladım ki, Azərbaycan kimi Belarus da Qoşulmama Hərəkatına daxildir, amma bu onun hərbi-siyasi ittifaqın fəal üzvü olmasına əngəl törətmir”. Dmitri Savelyev onu da xatırladır ki, Rusiya sabitliyin əsası olan regional tarazlığı dəstəkləməklə, prinsipcə, Qarabağ münaqişənin sülh yolu ilə nizamlanmasının tərəfdarı kimi çıxış edib və yenə çıxış edir: “Qeyd etməliyəm ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi barədə Azərbaycan tərəfin mövqeyi beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinə əsaslanır. Rusiya isə, istənilən halda, tərəfləri siyasi vasitələrlə barışdırmağa çalışır – 2016-cı ilin aprelində vəziyyətin nizamlanması təcrübəsi buna sübutdur”.
Beləliklə, bu fikirlərdən də aydın görünür ki, Rusiyada böyük əksəriyyətin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə yanaşması Azərbaycanın mövqeyinə cavab verir. Bu mənada hesab edilir ki, ABŞ-la yanaşı, Rusiya da Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində Azərbaycanın isətyinə uyğun fəallıq nümayiş etdirəcək. Belə vəziyyət isə, öz növbəsində, kofnliktin həllini kifayət qədər tezləşdirmək iqtidarındadır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
