Türkmənistan qazının Xəzər dənizi vasitəsilə Avropa bazarına çıxarılması uzun müddətdir gündəmdə olsa da, onun həyata keçirilməsi istiqamətində işlərin bundan sonra intensiv mərhələyə keçməsi gözlənir. Çünki real vəziyyət tam aydınlığı ilə göstərir ki, Türkmənistanın Xəzər vasitəsilə öz qazını Azərbaycana çatdırıb buradan Avropa bazaralarına ixrac etməsi bu ölkənin enerji satışından gəlirlərinin artması üçün ən səmərəli variantdır.
Məsələ burasındadır ki, Türkmənistan daha əvvəlki kimi İran və Rusiyaya qaz satmır. Ölkənin qaz ixrac etdiyi yeganə istiqamət Çindir və burada qiymətlər Aşqabad üçün heç də sərfəli deyil. Üstəlik, Çinə satılan qazdan əldə edilən gəlirlərin çoxu bu ölkədən götrülən borcların bağlanmasına gedir. Pakistan istiqamətində çəkilməsi nəzərdə tutulan marşrut isə Əfqanıstandan keçməlidir ki, bu da təhlükəli sayıldığından, onun nə vaxt realaşacağı bilinmir. Məhz bu səbəbdən Aşqabad indi əsas diqqəti “Transxəzər” qaz kəmərinə, “Cənub Qaz Dəhlizi”nə qoşulmağa yönəldir.
Xatırladaq ki, 1996-cı ildə Türkmənistanla Türkiyə 30 milyard kubmetr qazın alqı-satqısına dair müqavilə imzalayıb və hələ o zaman “Transxəzər”in çəkilişi aktuallaşıb. Digər tərəfdən, Avropa İttifaqı 2005-ci ildən sonra şaxələndirmə siyasətini gündəmə gətirəndə Türkmənistan qazını özünün alternativ mənbələrdən alacağı qaz kimi görür. İndiki halda türkmən qazının Xəzərin dibi ilə Azərbaycan üzərindən Avropa bazarına çıxarılması həm şaxələndirmə baxımından Türkmənistan üçün, həm də Avropa üçün xeyirlidir. Xəzərin hüquqi statusunun müəyyənləşməsinə dair məlum konvensiya isə tərəflər üçün yeni imkanlar açır.
Bütün bunlar Türkmənistan prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun yanacaq-energetika kompleksi sahəsində prioritetli məsələlərə həsr etdiyi konfransda yenidən əsas diqqət mərkəzində yer alıb. Berdiməhəmmədov Türkmənistan Nazirlər Kabineti sədrinin müavinlərinin, bir sıra nazirlik və sahəvi idarə rəhbərlərinin, həmçinin Aşqabad hakiminin iştirakı ilə keçirilən müşavirədə neft-qaz sahəsinin ixracında şaxələndirmənin artıq ölkəsi üçün böyük əhəmiyyət daşıdığıın bildirib. O, baş nazirin müavini Rəşid Meredova neft-qaz sektorunun şaxələndirilməsi, onun infrastrukturunun modernləşdirilməsi, həmçinin iri investisiya layihələrinin vaxtında icrasına nəzarət, o cümlədən Türkmənistandan enerjidaşıyıcılarının dünya bazarlarına çatdırılması üçün yeni marşrutlar yaradılması üçün konkret tapşırıqlar verib. Məhz bu fonda diqqət mərkəzində əsas etibarı ilə “Transxəzər” marşrutu yer alıb. Özü də bunlar o fonda baş verir ki, türkmən qazının “Cənub Qaz Dəhlizi” üzrə Avropa ölkələrinə çatdırılması barədə Avropa Komissiyası, Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanla fəal danışıqlar aparılır. Elə ötən ay Brüsseldə Türkmənistan nümayəndə heyətinin Avropa Komissiyasının enerji birliyi üzrə vitse-prezidenti Maroş Şefçoviç və komissiyanın enerji məsələləri üzrə baş direktorluğunun “Transxəzər” qaz kəmərinin reallaşdırılması məsələləri ilə məşğul olan nümayəndələri ilə növbəti danışıqları olub. Avropa nümayəndələri Türkmənistan təbii qazının Avropa bazarlarına tədarükünə böyük maraq göstərib və “Transxəzər” qaz kəmərinin həyata keçirilməsi üçün sərmayələr cəlb olunmasına kömək etməyə hazır olduqlarını bildiriblər. Ötən həftə Aşqabadda səfərdə olan Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu da türkmənistanlı həmkarı Rəşid Meredovla “Transxəzər” qaz kəmərinin tikinti layihəsi ilə bağlı məsələləri müzakirə edib.
Türkiyə xarici siyasət idarəsi rəhbərinin sözlərinə görə, onun türkmənistanlı həmkarı ilə görüşündə türkmən qazının TANAP vasitəsilə dünya bazarlarına çatdırılması məsələləri müzakirə edilib. Qeyd olunduğu kimi isə, Türkmənistanın bu boru kəmərlərinə qoşulması üçün Xəzərin Türkmənistan və Azərbaycan sahillərini birləşdirən “Transxəzər” qaz kəmərinin tikintisi zəruridir. Türkiyə Türkmənistana “Transxəzər” vasitəsilə qoşulacağı “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin həyata keçirilməsində hərtərəfli yardım göstərməyə hazır olduğunu bildirir. Azərbaycan da eyni mövqeni nümayiş etdirir. İndi Türkmənistanın özünün də “Transxəzər”ə xüsusi maraq göstərməsi kəmərin inşa olunma perspektivini daha da yüksəldir. Bu fonda ekspertlər Aşqabadın yaxın tezlikdə “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinə qoşulmasının gözlənilən olduğunu bildirir. Hesab edilir ki, Türkmənistanı bu layihəyə cəlb etmək mümkün olacaqsa, Azərbaycan bu Asiya ölkəsi üçün əsas qaz tranzitçisinə çevriləcək. Elə hadisələr də məhz bu istiqamətdə inkişaf edir.
Tahir TAĞIYEV
