Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin çözümü istiqamətində son dövrlərdə diplomatik fəallıq dərəcəsinin əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlməsi müşahidə edilməkdədir. Özü də bu fəallıq regionda xüsusi maraqları olan böyük güclər tərəfindən özünü daha qabarıq formada büruzə verir. Məsələn, ABŞ rəsmiləri ötən dövrlərlə müqayisədə Qarabağ konfliktini daha çox gündəmə gətirərək, onun çözümünün tezləşməsinin vacibliyini bəyan edirlər. Bu xüsusda ABŞ-ın ATƏT yanında missiyası rəhbərinin müavini Qreqori Makrisin açıqlamaları daha çox diqqət cəlb edir.
Markis qeyd edib ki, münaqişə həddindən çox uzanır: "ABŞ Ermənistan və Azərbaycan arasında təhlükəsizlik sahəsində vəziyyəti sabitləşdirə və danışıqlar üçün daha konstruktiv ab-hava yarada biləcək etimadın möhkəmləndirilməsi və dialoqun genişləndirilməsi üzrə tədbirləri dəstəkləyir. Birləşmiş Ştatlar ATƏT məkanında münaqişələrin, o cümlədən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin Minsk Qrupu həmsədrlərinin fəal iştirakı ilə nizamlanmasına böyük əhəmiyyət verir. Məhz buna görə Birləşmiş Ştatlar ötən ay ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşaviri Con Bolton və ABŞ dövlət katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə müavininin yeni təyin olunmuş müşaviri Corc Kenti kimi yüksək səviyyəli diplomatları Ermənistan və Azərbaycana göndərdi". Onun sözlərinə görə, ABŞ da bu fikri bölüşür ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında status-kvo qəbuledilməzdir. Beləliklə, ABŞ kifayət qədər açıq şəkildə bəyan edir ki, Qarabağ münaqişəsi ətrafında status-kvo dəyişməlidir və belə mövqe Azərbaycanın istəklərinə də tam uyğundur.
Ermənistanın “acnis” saytı isə yazır ki, ABŞ-ın Qarabağ məsələsində belə fəallıq nümayiş etdirməsi heç də təsadüfi xarakter daışımır və regionda Vaşinqtonun maraqları ilə birbaşa bağlıdır: “Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyi beynəlxalq münasibətlərdə dramatik proseslərə təsadüf etdi. Xüsusilə regionda proseslər daha aktivdir. Türkiyədə, İranda, Səudiyyə Ərəbistanında və regionun digər ölkələrində daxili proseslər geosiyasi amillərdən qaynaqlanır. Bu baxımdan, Ermənistanın daxili vəziyyətinə də beynəlxalq dəyişikliklər təsir edir. Cənubi Qafqazda lokal münaqişələr “hibrid” müharibələr formasında baş verir. Bütün bunların fonunda diqqətlər Dağlıq Qarabağa yönəlir. ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Con Bolton Qarabağ münaqişəsini qlobal problem adlandırdı və Cənubi Qafqazı Vaşinqtonun maraq dairəsi elan etdi. Bu təsadüfi sözlər deyil. Böyük ehtimalla, Rusiya, Türkiyə, İran, eləcə də regionda böyük və xırda oyunçular Qarabağ üzrə danışıqlara laqeyd qalmayacaq. Lakin diqqət çəkən məqam Ermənistanda seçki öncəsi siyasi partiyaların Qarabağla bağlı heç bir müzakirə aparmamasıdır. Bu onu göstərir ki, partiyalar, bütövlükdə Ermənistanın siyasi fikri Qarabağ üzrə strategiyanı və taktikanı hazırlaya bilmədi”. Sayt qeyd edir ki, belə vəziyyət indiki halda Azərbaycanın maraqları ilə tam uyğunlaşır və Bakı ərazilərini geri qaytarmağa hazırlaşır. Bu xüsusda diqqət həm də ona yönəlir ki, Azərbaycan Rusiya və ABŞ-la münasibətlərini daha uğurla tənzimləyir və belə vəziyyət Qarabağ məsələsində Bakıya yeni üstünlüklər qazandırır. Buna sübut kimi həm Moskvanın, həm də Vaşinqtonun Azərbaycanla, digər sferalarla yanaşı, hərbi müstəvidə də əməkdaşlığı genişləndirməsi göstərilir. Xüsusən də “Azadlığa dəstək Aktı”na əlavə edilmiş 907-ci düzəlişin ləğvinin Ermənistan üçün yeni böyük zərbə olacağı vurğulanır.
Xatırladaq ki, hələ ötən ay regionda səfərdə olarkən Con Bolton da bildirmişdi ki, prezident Donald Tramp, səlahiyyətlərindən istifadə edərək, dövlət səviyyəsində ABŞ tərəfindən Azərbaycana yardım göstərilməsini məhdudlaşdıran akta 907-ci düzəlişi dayandıra bilər: “Bu, Konqres tərəfindən təsdiqlənib. Hakimiyyətin icra qolu eyni siyasi xəttə sadiq olmaya bilər və bizim konstitusiyamıza əsasən, xarici siyasəti məhz prezident müəyyən edir. Bir çox hallarda müxtəlif prezidentlər alışlar həyata keçirmək üçün bu düzəlişin qarşısını alıb və biz daim bunu müzakirə edirik”. Belə vəziyyətisə, İrəvanla yanaşı, ABŞ-dakı erməni diasporunu da ciddi narahat edir. ABŞ-da erməni diasporunun ən böyük təşkilatı olan “Ay Data”nın rəhbəri Aram Qambaryanın açıqlamaları da göstərir ki, okeanın o tayında Azərbaycana silah satışına qadağa qoyan 907-ci düzəlişin ləğv edilməsi ilə bağlı təkliflərin gündəmə gəlməsi Ermənistanda narahatlıq yaradıb. Aram Qambaryan Tramp administrasiyasının 907-ci düzəlişi ləğv etmək istədiyini deyib. Onun sözlərinə görə, Tramp administrasiyası bu qətnaməni ləğv etməyi bacarmasa belə, onu donduracaq: “Məsələ ondadır ki, bu qətnamənin aradan qalxması və ABŞ-ın silah satmağa başlaması Ermənistanın marağına uyğun deyil. Doğrudur, ABŞ münaqişənin hər iki tərəfinə, yəni Azərbaycana və Ermənistana silah satmalı olacaq. Çünki tərəflərdən birinə silah satmaq qətnamənin pozulması deməkdir. Lakin burada hansı ölkənin nə qədər silah ala bilmək potensialının olduğu əsas rol oynayır. Azərbaycanın daha çox silah almaq imkanı var. Digər tərəfdən, mövcud potensiala görə, Azərbaycanın alacağı hər silah bu ölkənin ordusunun gücünü daha da artacaq. Biz bundan narahatıq və qətnamənin qüvvədə qalması üçün əlimizdən gələni edəcəyik”. Ekspertlər isə erməni diaspor rəhbərinin narahatlığının əbəs olmadığını bildirir. Eyni zamanda o da vurğulanır ki, erməni diasporu bu prosesin qarşısını almaq iqtidarında deyil. Amerikalı politoloq Piter Teys bunu onunla izah edir ki, Ağ Ev müxtəlif lobbi qruplarının təsirini azaltmaq istiqamətində son dövrlərdə mühüm addımlar atıb: ”Prezident Trampı, erməni lobbisi də daxil olmaqla, bir sıra müxtəlif lobbi qruplarının ABŞ Konqresi və icra orqanlarına təsirinin azaldılması istiqamətində gördüyü işlərə görə alqışlamaq lazımdır. Xatırladım ki, Tramp ABŞ prezidenti seçildikdən sonra Birləşmiş Ştatlardakı erməni lobbisinin maraqları müəyyən mənada zərbələr almağa başladı. Məsələ ondadır ki, Tramp erməni diasporunun pullarından asılı vəziyyətdə deyil. Erməni lobbisi Trampın seçkilərində heç bir rola malik olmayıb. Ona görə də Ağ Evin sahibi özünü erməni lobbisinə borclu hesab etmir. Bu mənada Tramp ABŞ-ın ilk prezidentidir ki, bu ölkədəki erməni diasporu onun üzərində heç bir təsirə malik deyil. Bu da öz növbəsində, şübhəsiz ki, Amerikadakı erməni lobbisinin ciddi məğlubiyyəti kimi qəbul edilir. Bu baxımdan, ABŞ-ın xarici siyasətinə Amerika erməni lobbisinin təsiri minimuma enir. Ən azı ona görə ki, Tramp administrasiyasının ermənilərin qarşısında hər hansı korporativ öhdəliyi yoxdur”. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazım gəlir ki, Azərbaycan, eləcə də qardaş Türkiyə diasporu da ötən illər ərzində ermənilərin ABŞ-da mövqelərinin zəiflədilməsi istiqamətində genişmiqyaslı işlər görüb. Məhz bu fonda tamamilə aydındır ki, erməni lobbisi 907-ci düzəlişin dayandırılmasına qarşı heç bir addım ata bilməz.
Xatırladaq ki, 1992-ci ildə Konqresdə qəbul edilmiş düzəlişlərə əsasən, ABŞ administrasiyası tərəfindən dövlət səviyyəsində Bakıya yardım göstərilməsi qadağan edilib. Uzun illərdir, Azərbaycan diplomatları bu düzəlişin ləğvinə çalışır. İndi bunun üçün daha əlverişli vəziyyət yaranmaqdadır. 907-ci düzəlişin ləğvi həm də Azərbaycana ABŞ silahları almağa lazımi imkan yaradacaq. Düzdür, ABŞ-dan silah almaq məsələsi o qədər də mühüm deyil. Çünki Azərbaycan, Rusiya ilə yanaşı, İsrail və NATO-nun ən güclü ölkələrindən biri olan Türkiyədən ən müasir silahlar alır. Lakin indiki durumda 907-ci düzəlişin ləğvi Azərbaycanın Ermənistan üzərində növbəti mühüm qələbəsi olacaq. Eyni zamanda bu məsələyə, istisnasız olaraq, ABŞ-Azərbaycan münasibətləri kontekstində də yanaşmaq lazımdır. Görünən odur ki, Azərbaycanın ABŞ üçün əhəmiyyəti artır və 907-ci düzəlişin ləğvi ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinin inkişaf etdirilməsinə əngəl olan bir sıra maneələrin aradan qaldırılmasına imkan verəcək. Digər tərəfdən, uzun müddət ABŞ-dakı qüdrətli erməni diasporuna güvənən Ermənistan Azərbaycanla qarşıdurmada uzun müddət yararlandığı təsir imkanını itirmiş olacaq. Qeyd olunduğu kimi, 907-ci düzəlişin ləğvi həm də ABŞ-ın birbaşa Azərbaycana silah satmasına imkan verəcək. Bunun isə Ermənistanda hansı ajiotaj yaradacağını təsəvvür etmək çətin deyil.
Xatırladaq ki, artıq Azərbaycanın Hərbi Hava Qüvvələrinin silahlanmasına Amerika istehsalı olan “Bell-412” hərbi-nəqliyyat vertolyotlarının daxil olması ermənilər üçün daha bir pis sürpriz olub. İndi görünən odur ki, Bakı İrəvan üçün daha çox belə sürprizlər hazırlayacaq. Çünki ABŞ başda olmaqla, Qərb dövlətləri, digər sahələrlə yanaşı, hərbi sferada da ölkəmizlə əməkdaşıla getdikcə daha çox maraq göstərir. Digər tərəfdən o da sirr deyil ki, ABŞ-ın silah şirkətləri hərbi-iqtisadi sahədə Azərbaycanın imkanlarının nəyə çatdığını da yaxşı bilirlər. Elə bu səbəbdən də ölkəmizlə hərbi əməkdaşlığa böyük diqqət yetirirlər. Açıq görünür ki, Qərb indi ölkəmizi özünün etibarlı və vacib tərəfdaşı hesab edir. Elə bu fonda son dövrlərdə, ABŞ başda olmaqla, Qərb dünyası Azərbaycanla hərbi müstəvidə də əməkdaşlıq əlaqələrinin qurulmasına xüsusi önəm verir.
Bununla yanaşı, rəsmi Bakı ordunu ən müasir silah-sursatla təmin etmək üçün Rusiya, Ukrayna, Türkiyə, Belarus, Pakistan, İsrail və digər ölkələrlə də hərbi-texniki sahədə əməkdaşlıq edir. Bundan əlavə, Azərbaycanın özünün hərbi-sənaye kompleksi də mövcuddur. 2005-ci ildə yaradılan Müdafiə Sənayesi Nazirliyi qısa zamanda müasir hərbi texnika, silah və döyüş sursatları istehsal etməklə yanaşı, silah idxalı asılılığını da azaldıb. Azərbaycanda 30-a yaxın hərbi zavod fəaliyyət göstərir ki, burada 1200 adda hərbi təyinatlı məhsul istehsal edilir. Belə vəziyyət Azərbaycanın düşmən Ermənistan qarşısında mövqelərini daha güclü hala gətirir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
