Ermənistanda Rusiyaya qarşı sərgilənən mövqenin getdikcə güclənməsi, bunun ölkənin və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin taleyinə necə təsir edəcəyi yenidən siyasi dairələrdə aktual müzakirə mövzusuna çevrilib.
Görünən budur ki, Nikol Paşinyana qarşı mübarizə aparan “Qarabağ klanı“ Rusiyaya qarşı çıxanların mövqelərinin güclənməsindən çox ciddi narahatlıq keçirir. Çünki bu həm onların, həm də Ermənistanın Qarabağ məsələsində mövqelərinin daha zəif hala gəlməsinə gətirib çıxarır. Elə rusiyalı ekspert Qriqori Trofimçuk da vurğulayır ki, Ermənistandakı antirusiya tendensiyasının getdikcə güclənməsi qeyd olunan hər iki məqama birbaşa təsir edir. Onun sözlərinə görə, aprel ayından başlayaraq çoxsaylı erməni fəalı öz adlarını gizlətmədən, açıq mətnlə öz vətəndaşlarını rus təşkilatları ilə əməkdaşlıqda, qrant və sair vasitəsilə pul almaqda ittiham edirlər: “Aydındır ki, erməni fəallar bunun üçün hamının başa düşə biləcəyi sadə əsaslara istinad edirlər: Sarkisyan dövrünün məmurları birbaşa Moskva ilə və Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı ilə əlaqələndirilir və bu təşkilatın Ermənistanı qoruyacağına şübhə ilə yanaşırlar”.
Ekspertin fikrincə, bu şəraitdə Rusiyanın İrəvana əvvəlki münasibət bəsləməsi mümkünsüz hala gəlir. Ermənistanın “lragir.am” portalı da yazır ki, İrəvan Rusiya siyasətini Qərbdən aldığı dəstəklə yenidən gözdən keçirir: “ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşaviri Con Boltonun Rusiya və Cənubi Qafqaz ölkələrinə səfəri, mahiyyətcə, ABŞ-ın Cənubi Qafqazı özünün strateji maraq və təsir zonası elan etməsindən, beləliklə, regiondakı əsrlik rus-türk “status-kvo”sunu və Rusiyanın ənənəvi rolunu mübahisələndirməsindən ibarət olan kəskin bəyanatlarla əlamətdar oldu. O da nəzərə alınmalıdır ki, Bolton səs-küylü bəyanatlarının əksəriyyətini məhz İrəvanda verib. Digər tərəfdən, ABŞ Rusiyanın regiondakı rolunu və yüzillik rus-türk “status-kvo”sunu mübahisələndirirsə, o halda məhz Ermənistan həlledici əhəmiyyət qazanır. Çünki burada Rusiyanın təsir imkanlarının zəiflədilməsi regionda Moskvanın mövqeyinə birbaaş təsir edir. Nikol Paşinyan iqtidarı bu xüsusda ABŞ-ın işinə yarayır. Amma bundan sonra Rusiyanın atacağı addımlar və xüsusən Dağlıq Qarabağ məsələsində tutacağı mövqe, yəqin ki, İrəvan üçün çox problemli olacaq”. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ABŞ-ın Ermənistanı öz təsir zonasına daxil etmək niyyətinə artıq Moskva rəsmi şəkildə sərt reaksiya verib. Belə ki, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi Con Boltonun Ermənistanda verdiyi bəyanatı tənqid edib. Moskva Boltonun bu açıqlamasını dövlətin daxili işlərinə kobud müdaxilə adlandırıb: “Bu günlərdə İrəvanı ziyarət edən ABŞ prezidentinin köməkçisi Bolton ictimai şəkildə Ermənistandan öz beynəlxalq münasibətlərindəki “tarixi klişe”dən imtina etməyi tələb edib. O, həmçinin, Nikol Paşinyandan parlament seçkisindən Dağlıq Qarabağın həllində təşəbbüskar addımlar gözlədiyini bəyan edib. Bolton ABŞ silahının reklamını da unutmayıb. Boltonun İrəvanda səsləndirdiyi bütün bəyanatlar tənqidə layiqdir. Onun 25 oktyabrda “Azadlıq” radiosuna verdiyi müsahibədə gözəl fikir səsləndirildi: “Ermənistan üçün asılı olmaq və ya həddən artıq xarici təsirlərə məruz qalmaq yox, həqiqətən tam suveren olmaq vacibdir”. Yaxşı olardı ki, Bolton öz sözlərinin mənası üzərində düşünsün”. Amma rusiyalı politoloq Sergey Markedonov bildirir ki, problem Rusiya üçün əsas etibarı ilə Nikol Paşinyanın tərəddüd etmədən Moskvanı Vaşinqtona dəyişə bilməsindən qaynaqlanır. Onun fikrincə, bunu yaxşı görən ABŞ-ın İrəvana təsir və təzyiqləri artır. Ekspert belə şəraitdə regionda Rusiya üçün əsl müətffiq qismində artıq Azərbaycanın da çıxış etdyini xüsusi diqqətə çatdırır: “Boltonun Qafqaz səfəri Obama dövründəki ABŞ diplomatlarının səfərlərindən ciddi şəkildə fərqlənir. Belə ki, bu səfər zamanı Trampın adından Qafqaz ölkələri və buradakı digər oyunçulara verilən mesajlar aydın və dəqiq idi. Bolton ifadələrində politkorrektədən çəkinmirdi. Bakı, Tiflis və özəlliklə İrəvanda o, dəqiq şəkildə Vaşinqtonun prioritetlərini - İranın sərt şəkildə dayandırılması və Rusiyanın təsirinin minimallaşdırılmasını açıqladı. Bolton İrəvanda açıq formada Vaşinqton üçün Ermənistanın Rusiya ilə birtərəfli hərbi-texniki əməkdaşlığının qəbuledilməz olduğunu dedi”. Onun sözlərinə görə, İrəvandan fərqli olaraq, Azərbaycana münasibətdə Bolton həddən artıq ehtiyatlı olub. O, buna nümunə kimi, Boltonun Bakıda “İrana təzyiq edilməlidir, amma bu, ABŞ-ın Azərbaycandakı dostlarına zərər vurmamalıdır” sözlərini göstərib.
Markedonov Boltonun səfəri zamanı Moskvaya xüsusi mesaj göndərildiyini də bildirib: “ABŞ İrana təzyiq edəcək, həmçinin, Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı təsirini minimallaşdırmağa cəhd edəcək. Böyük ehtimalla, region ölkələrinə bu yanaşmanı müdafiə etmək təklif edilib”. Ekspert bu şəraitdə İrəvanı zəif halqa kimi göstərir və hesab edir ki, Moskva Bakıya, İrəvana münaisbətdə bunu artıq nəzərə almalıdır. Sergey Markedonov, xüsusən Qarabağ məsələsində Rusiyanın daha aktiv olmasının indiki dönəmdə mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini də diqqətə çatıdırır.
Bütün bunlara digər Rusiya politoloqu, Avrasiya Hərəkatının rəhbəri Aleksandr Duqinin yanaşması da çox maraqlıdır. O hesab edir ki, Moskva Qarabağ münaqişəsinin həllində irəliləyiş olması və mərhələli həll planının işə salınması üçün artıq əməli fəaliyyətə keçməlidir: “ABŞ Qarabağ münaqişəsinin nizama salınmasında qətiyyən maraqlı deyil. Qarabağın nizama salınması üzrə konstruktiv dialoqa qayıdılmasında bu münaqişənin bilavasitə toxunduğu ölkələrin iştirakı vacibdir. Bunlar Rusiya, Türkiyə və İrandır”. Bununla birlikdə politoloq qeyd edib ki, Ermənistanda indi güclü siyasi qeyri-sabitlik yaşanır. Və hakimiyyət dəyişikliyi ilə bağlı hadisələr baş verməsəydi, çox əhəmiyyətli nəticələrə nail olunardı. Əvvəlki mərhələdə tərəflər münaqişənin sülhlə həllinin yol xəritəsini faktiki olaraq razılaşdırmışdılar: “Bəli, Ermənistan Rusiyanın partnyoru olaraq qalır, amma bu o demək deyil ki, İrəvan Moskva ilə manipulyasiya etmək cəhdlərinə təşəbbüs göstərə bilər. Rusiya ilə əməkdaşlıqdan Azərbaycana qarşı istifadə etmək olmaz. Rusiya Bakı ilə qarşıdurmada Ermənistanın əlində alət olmayacaq. İndi Rusiya Federasiyası Azərbaycanla strateji əməkdaşlığı inkişaf etdirir. Ermənistan-Rusiya münasibətləri heç vaxt anti-Azərbaycan mahiyyətli olmayıb. Moskva həmişə Dağlıq Qarabağın Azərbaycana məxsus olduğunu tanıyıb. Biz Ermənistanla müttəfiqik, amma bu müttəfiqlik Azərbaycana qarşı yönəlməyib. Və Azərbaycanla Rusiya Federasiyasının yaxınlaşması heç bir halda Ermənistanla münasibətlərdən asılı deyil”.
Politoloqun sözlərinə görə, Qarabağ münaqişəsinin nizama salınması qarşılıqlı məqbul şərtlərə əsaslanmalıdır. Danışıqlarda Ermənistan Qarabağ əhalisinin erməni hissəsinin protektoru rolunda çıxış edir: “Bəs de-fakto və de-yure Azərbaycanın hissəsi kimi tanınan bu regionun Azərbaycan əhalisi hanı?. Bütün dostluq münasibətlərinə rəğmən, Rusiya etnik təmizləmələrə əsaslanan və heç kəsin tanımadığı monoetnik dövlət quruluşunu tanıya bilməz. Aydın məsələdir ki, Qarabağın erməni əhalisinin təhlükəsizliyi təmin edilməlidir, amma digər tərəfdən, o “əyrilik” ki, Azərbaycan əhalisinin tam qovulması nəticəsində yaranıb, tamamilə qəbuledilməzdir və bu vəziyyət mütləq dəyişdirilməlidir”.
Ekspert hesab edir ki, Ermənistanın yeni hakimiyyəti Qarabağ münaqişəsinin nizama salınması prosesini ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrlərinin keçmiş prezident Serj Sarkisyanın əvvəlki hökuməti ilə razılaşdırdığı şərtlərlə davam etdirməlidir. O vaxt əldə olunmuş və əvvəlcə işğal edilmiş beş, perspektivdə isə yeddi rayonun azad olunmasını nəzərdə tutan razılığı politoloq “Qarabağ münaqişəsinin həllində başlanğıc üçün çox vacib məqam”adlandırır.
Hesab edilir ki, rus politolqların yuxarıda qeyd olunan fikirləri eyni zamanda Kremlin də mövqeyi kimi qəbul oluna bilər. Baş verənlərə, o cümlədən Con Botonun regiona səfərinə münasibət bildirən erməni siyasi şərhçi Romella Mnasakanyan yazır ki, əslində, ABŞ-a doğru meyllənməyə can atan Paşinyan iqtidarını bu prosesdə Qarabağla bağlı Ermənistanın lehinə müsbət nəsə gözləmir. O, diqqəti buna yönəldir ki, Boltonun açıqlaması ABŞ üçün öz maraqlarının hər şeydən üstün olduğunu bir daha göstərdi: “Məlumdur ki, Bolton Ermənistanı anti-İran koalisiyasına qoşmaq üçün gəlmişdi. O, hadisələrin inkişafının İranla yaxşı müttəfiqlik münasibətlərinə malik olan Ermənistanın maraqlarına cavab verib-vermədiyinə tüpürür. Bolton məsləhət görmür, sadəcə Ermənistandan tələb edir. Lakin ABŞ-dan gələn qonaq Bakı ilə elə davranmadı. O, “907-ci düzəliş“in ləğv edilə biləcəyindən danışdı və Azərbaycanın Vaşinqton üçün olduqca əhəmiyyətli olduğunu, iki ölkənin münasibətlərinin vacibliyini vurğuladı. Ermənistana gələndə isə Bolton balta çıxardı və yalnız inqilaba görə tərifləyərək fikrini yekunlaşdırdı. Daha sonra tələblərə başladı. Tələb etdi ki, Ermənistan Rusiya yox, ABŞ silahını almalıdır. İranla münasibətlərə son qoymağın vaxtının çatdığını bildirdi. Boltonun Bakı və İrəvana münasibəti ABŞ-ın yanaşmasını aydınlaşdırdı. Və onun sözlərindən belə çıxdı ki, dekabrdakı seçkilərdə Paşinyan qalib gələcək, ardınca da Qarabağ münaqişəsilə bağlı Ermənistandan geri çəkilmək, əraziləri qaytarmaq tələb olunacaq”. Erməni politoloq Arman Melikyan isə hesab edir ki, ABŞ regionu ümumi strategiyası çərçivəsində formalaşdırmağa başlayacaq: “Bu vəziyyət Dağlıq Qarabağda ya münaqişənin həlli ilə nəticələnə bilər, ya da müharibənin başlanması ilə. Hər şey Ermənistanı idarə edən dairələrin risqləri hesablamağı bacarmasından və dekabrdakı seçkidən sonra atacağı addımlardan asılı olacaq. Amma görünən budur ki, beynəlxalq vəziyyət, Rusiyanın və ABŞ-ın Qarabağ məsələsinə yanaşması heç də Ermənistan üçün məqbul deyil”.
Bütün bunlar, öz növbəsində, Qarabağ məsələsində .yaxın tezlikdə müəyyən yeniliklərin olmasını istisna etmir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
