ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə köməkçisi Con Boltonun regiona son səfəri, siyasi çalarla yanaşı, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi baxımından verilən açıqlamalarla da kifayət qədər zəngin oldu. Eyni zamanda bu açıqlamalardan o da tam şəkildə üzə çıxdı ki, ABŞ regionda özünə əsas tərəfdaş qismində Azərbaycanı görür, Ermənistanın isə işğal siyasətini dayandırmasını istəyir.
Xatırladaq ki, qeyd olunan xüsusda Con Boltonun kifayət qədər maraqlı açıqlamaları oldu. Boltonun fikrincə, indiki durumda Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzrə razılaşmanın əldə olunması vacibdir. Çünki bu baş verərsə, Ermənistanın Azərbaycanla, Türkiyə ilə sərhədləri açılar. Bolton onu da bildirib ki, Ermənistan üçün xarici təzyiqləri zəiflətməyin ən yaxşı yolu Qarabağ münaqişəsinin həllidir. Beləliklə, bu fikirlərdən çox aydın görünür ki, ABŞ münaqişənin tənzimlənməsinin vaciblyinə dair Ermənistana açıq mesaj verir. Erməni ekspertlər də bildirir ki, artıq ABŞ İrəvanın üzərinə konkret Qarabağ missiyası qoyub və bu missiyanın həyata keçirilməsi də Nikol Paşinyana həvalə olunub. Bundan imtina edəcəyi təqdirdə isə İrəvanı ABŞ tərəfindən kifayət qədər sərt təzyiqlər gözləyir. Bolton isə çox açıq şəkildə bəyan edir ki, Nikol Paşinyan parlament seçkilərində qalib gəlsə, bu, Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması üçün qətiyyətli addımlara getmək baxımından yaxşı imkan yaradacaq. Bu fikirlərlə bağlı artıq Paşinyanın ikibaşlı xarakter daşıyan bir açıqlaması olub. Həmin açıqlamanın bir başı Ermənistan cəmiyyətini sakitləşdirmək xarakteri daşıyırsa, digər başı da Boltonun dediklərinin Paşinyan tərəfindən icrasının mümkünlüyünü üzə çıxarır. Belə ki, Paşinyan ilk növbədə Boltonu onun adından danışmamağa çağırıb: “Hər kəs öz adından çıxış edə bilər. Con Bolton və ya başqa kimsə Ermənistanın baş naziri adından danışa bilməz. Bəli, seçki imkanları təmin edəcək. Məsələnin qlobal həlli baxımından biz başa düşürük ki, istənilən qərar Azərbaycan xalqı üçün məqbul olmalıdır”. Azərbaycan xalqı üçün məqbul qərar isə ölkənin ərazi bütövlüyünün təmin edilməsidir və bunu Paşinyan da bilməmiş deyil. Bu mənada, onun növbədənkənar parlament seçkilərindən sonra Qarabağ münaqişəsinin həllində sürpriz gedişlər etməsi istisna deyil.
Erməni mediasında yayılan məlumatlara və sosial şəbəkələrdəki diskussiyalara görə, ABŞ Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması ilə bağlı mərhələli həll variantını erməni cəmiyyətinə qəbul etdirmək istəyir. Bu da ilk olaraq Qarabağ ətrafındakı ərazilərin azad edilməsini nəzərdə tutur. “Lragir” nəşri bu xüsusda yazır: “ABŞ-da bilirlər ki, Qarabağla bağlı istənilən məcburiyyət Ermənistanın Rusiyadan asılılığını artıracaq və onu beynəlxalq birlikdən təcrid edəcək ki, bu da Ermənistandakı Rusiyapərəst mövqeyi möhkəmləndirəcək. Buna rəğmən, ABŞ məsələnin mərhələli həllini istəyir”. Erməni politoloq Suren Sarkisyan isə diqqəti buna yönəldir ki, ABŞ üçün Azərbaycan Ermənistanla müqayisədə daha mühüm ölkədir və bu, Boltonun səfəri fonunda özünü qabarıq şəkildə göstərdi: “ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Con Bolton ölkəsinin Azərbaycan və Ermənistanla münasibətlərini fərqli şəkildə xarakterizə etdi. Bakı səfəri zamanı Bolton Azərbaycanı ABŞ-ın strateji tərəfdaşı adlandırsa da, Ermənistanla münasibətləri xarakterizə edərkən buna bənzər ifadə işlətməkdən imtina etdi“. Politoloqun sözlərinə görə, belə bir yüksək vəzifəli ABŞ rəsmisinin dilindən Bakı ilə münasibətlər ilk dəfədir ki, bu cür qiymətləndirilib: “Strateji planda Cənubi Qafqazda Gürcüstanı ən yaxın müttəfiqi kimi görən ABŞ bu mənada ikinci yeri zəngin neft və enerji resurslarına sahib olan Azərbaycana verdiyini göstərdi”. Erməni politoloq həmçinin bildirib ki, rəsmi Bakı Əfqanıstan məsələsində də ABŞ-a dəstək verir. Ermənistana gəldikdə isə, Sarkisyanın fikrincə, İrəvanın Rusiya tərəfdən Suriyaya kontingent göndərmək qərarı, hökumətin göndərilən missiyanın humanitar xarakter daşıması ilə bağlı açıqlamalarına baxmayaraq, Ermənistan-ABŞ münasibətlərində problemlər yaradıb.
Bundan başqa, silah məsələsində Ermənistanın son mövqeyi də ABŞ-ı narazı salır. Xatırladaq ki, Bolton səfəri zamanı Azərbaycan və Ermənistana ABŞ silahlarının satıla biləcəyini bildirib. Bu fonda Nikol Paşinyan İrəvanın “Amerika tərəfindən sərfəli təklif gələcəyi təqdirdə” Amerika silahının alışı məsələsini nəzərdən keçirməyə hazır olduğunu demişdi. Amma Ermənistanın müdafiə naziri David Tonoyan bəyan edir ki, hazırda Ermənistanın Amerika silahının alınmasına ehtiyacı yoxdur: “Biz Con Boltonla Amerika silahının alışı barədə məsələləri müzakirə etməmişik. Silah bazarı açıqdır, lakin hazırda bizim Amerika silahına ehtiyacımız yoxdur”. Azərbaycan isə artıq ABŞ-dan silah alır. Bütün bunlar göstərir ki, ABŞ-ın regionda Azərbaycanla əməkdaşlıq üçün daha çox əsası var, nəinki Ermənistanla. Təbii ki, belə vəziyyət Qarabağ məsələsində də ABŞ-ın daha çox Azərbaycana tərəf meyllənməsinə şərait yaradır.
Bu vəziyyətdə maraqlı məqamlardan biri də Qarabağ danışıqlarında Ermənistanın tərəf kimi qəbul olunmasıdır. Boltonun da açıqlamalarından göründüyü kimi, ABŞ burada tərəf kimi Ermənistanı görür və İrəvanın problemin həlli istiqamətində addım atmasını istəyir. Bu xüsusda Ermənistanın keçmiş prezidenti Robert Köçəryanın Rusiya mediasına müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər də olduqca maraqlıdır: “Paşinyan Dağlıq Qarabağ məsələsi ilə bağlı mövqeyini müəyyən edə bilmir. O anlayır ki, bu çox incə məsələdir. Onun bəyanatları göstərir ki, problemdən uzaqlaşmaq və yerinə Qarabağı tərəf kimi təqdim etmək istəyir. Lakin bu baş tutmayacaq. Çünki Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınmasına Ermənistanın cəlb olunmasının dərəcəsi, eləcə də Qarabağın təhlükəsizliyində oynadığı rol o qədər böyükdür ki, Paşinyanın planı alınmayacaq”. Köçəryan qeyd edib ki, Paşinyanın istəyini nə həmsədrlər, nə də beynəlxalq cəmiyyət ciddi qəbul edəcək: “Paşinyan münaqişə ilə bağlı mövqeyini formalaşdıranda məlum olacaq ki, bu əvvəlki hakimiyyətin mövqeyi ilə uyğundur. Münaqişənin nizama salınması prosesindən tamamilə uzaqlaşmaq üçün manevr imkanı görünə bilər, lakin bu o qədər də geniş deyil”. Köçəryan Ermənistanın təhlükəsizliyi, müdafiə qabiliyyətinin artırılması, həmçinin, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə görə Rusiya ilə münasibətlərin davam etdirilməsinin vacibliyini də qeyd edib.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ABŞ-la yanaşı, Rusiyanın da Qarabağ münaqişəsi ilə ilgili Azərbaycanın yanında yer alması getdikcə özünü daha qabarıq şəkildə büruzə verməkdədir. Moskva üçün bu, həm də bölgədə hansısa mümkün yeni savaşın qarşısının alınması baxımından böyük önəm kəsb edir. Rusiyalı hərbi ekspert İqor Korotçenko bu xüsusda bildirir: “Ermənistanın bugünkü problemlərinin həlli Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dirənir. Ermənistanın baş naziri vəzifəsini icra edən Nikol Paşinyan Dağlıq Qarabağ probleminin həlli ilə məşğul olmayana qədər ölkə iqtisadiyyatı indiki vəziyyətində qalacaq və heç bir inkişaf olmayacaq. Problemin həll olunmaması investisiyalar üçün böyük hərbi-siyasi risqlər yaradır. Paşinyan korrupsiya ilə mübarizə və əhalinin həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılmasına dair vədlər versə də, bu vədləri yerinə yetirə bilməyəcək və Ermənistan getdikcə daha da çökəcək”. Ekspert diqqəti həm də ona yönəldir ki, Azərbaycan hərbi cəhətdən getdikcə güclənir və İrəvan bunu da nəzərə almalıdır. Korotçenko, İrəvanın bütün narazılığına rəğmən, Moskvanın Bakıya müasir silahlar çatdırmaqda davam edəcəyini də vurğulayır: “Azərbaycanın Rusiyadan aldığı birinci sinif silahlar hər hansı üçüncü ölkəyə qarşı yönəlməyib. Azərbaycan Dağlıq Qarabağ və ətraf 7 rayonu işğal etmiş Ermənistanın təcavüzündən qorunmaq üçün mütəmadi şəkildə özünün müdafiə qabiliyyətini möhkəmləndirir. Demək istəyirəm ki, bu gün Azərbaycan dünyanın ən yaxşı silahlarını, Suriyada real döyüş şəraitində sınaqlardan keçmiş rus silahını əldə edir. Azərbaycanın aldığı bütün silahlar birinci sinif silahlardır və rus silahının köməyilə Azərbaycan birinci sinif hərbi-siyasi status qazanır. Müasir dünyada hərbi potensial çox şey ifadə edir. Son onilliklərin bütün hadisələri bunu sübut edir. Bizim hərbi-texniki əməkdaşlıq sahəsində münasibətləri inkişaf etdirmək üçün çox gözəl potensialımız var. Bu gün dünyada, o cümlədən Xəzər dənizi və Cənubi Qafqaz regionlarında təhdidlərin kəskin artdığı bir şəraitdə Azərbaycanın hərbi potensialının güclənməsi, hər şeydən əvvəl, bütün xarici təhdidlərə qarşı dövlətin müdafiə qabiliyyətinin artırılması anlamına gəlir”.
Ekspertin sözlərinə görə, Rusiya, həmçinin, Azərbaycana sərhəd ətrafında bir neçə yüz kilometr məsafədə səmanı müşahidə etməyə imkan yaradacaq radiolokasiya sistemi və bütün qərarların ani zaman kəsiyində qəbul edilə bilməsi üçün avtomatlaşdırılmış hərbi idarəetmə sistemi verməyə hazırdır: “Regionda bu növ əməkdaşlığa misal kimi Türkiyəyə S-400 satılması ilə bağlı müqaviləni göstərmək olar. Yalnız müəyyən sayda seçilmiş dövlətlər S-400 kompleksləri ala bilər. Rusiya bu sistemi heç də istənilən ölkəyə satmaq fikrində deyil. Azərbaycan bunun üçün imkanı olan ölkələrdəndir və S-400-lərin çatdırılmasından sonra onun siyasi və hərbi avtoriteti daha da artacaq. Biz, həmçinin, Bakıya müasir Su-30 və MiQ-35 qırıcıları sata bilərik və bu, əməkdaşlıq üçün çox perspektivli bir istiqamət olardı. Bununla yanaşı, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin tələbatı nəzərə alınaraq rus zirehli texnikasının, hər şeydən əvvəl isə BTR-82-lərin satışına davam etmək olar”. Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Rusiya da indi Azərbaycanla əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsində maraqılır və təbii ki, belə vəziyyətdə Kremlin Azərbaycanın mövqeyinə daha çox dəstək verməsi qaçılmazdır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
