Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin uzanması bu gün bütün regionu ciddi təhdid altında qoymaqda, hadisələrin istənilən vaxt təhlükəli məcraya yönəldilməsinə əlverişli zəmin yaratmaqdadır. Elə bu səbəbdən konfliktin həllinin tezləşməsinə indi beynəlxalq miqyasda da maraq yarandığı müşahidə olunmaqdadır.
Münaqişənin hansı formada həllinə gəlincə, Azərbaycan bu xüsusda mövqeyini dəfələrlə ən yüksək səviyyədə ifadə edib. VI Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumunda çıxışı zamanı yenidən bu məsələyə toxunan Prezident İlham Əliyev bildirib: "Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasının yeganə variantı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunmasıdır. Qarabağ bizim tarixi torpağımızdır, Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsidir. Uzun əsrlər ərzində bizim xalqımız bu torpaqlarda yaşayıb və yaradıb. Bizim tarixi abidələrimiz, toponimlər də bu torpaqların Azərbaycan xalqına məxsusluğunu göstərir. Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasının yeganə yolu Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunmasıdır. Ermənistanın işğalçı qüvvələri zəbt olunmuş ərazilərdən çıxarılmalı və Azərbaycan vətəndaşları öz torpaqlarına geri dönməlidir”.
Dövdət başçısı, eyni zamanda, Ermənistanın beynəlxalq hüquq normalarını yerinə yetirməyə məcbur edilməsi üçün mexanizmin olmamasından da söz açıb: “Müxtəlif beynəlxalq təşkilatlar Qarabağ münaqişəsilə bağlı bir sıra sənədlər qəbul ediblər. O cümlədən də, BMT Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycan ərazilərinin qeyd-şərtsiz işğaldan azad edilməsinə dair 4 qətnamə qəbul edib. Bu qətnamələrin qəbulundan 25 il keçməsinə baxmayaraq, Ermənistan hələ də onları icra etmir. Təəssüf ki, hələ də işğalçını beynəlxalq hüququn tələblərini icra etməyə məcbur edəcək mexanizm hazırlanmayıb”. İlham Əliyev onu da vurğulayıb ki, BMT Baş Assambleyası, Qoşulmama hərəkatı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və digər beynəlxalq təşkilatlar Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyən sənədlər qəbul ediblər. Beləliklə, qeyd edilən fikirlərdən bir daha bəlli olur ki, Azərbaycan ərazi bütövlüyü çərçivəsində Qarabağ münaqişəsinin həllinin tezləşməsini istəyir və beynəlxalq ictimaiyyətin də bu məsələdə sözdən əmələ keçməsini tələb edir. Bunun əksinin müharibə olacağına dair də Bakıdan Ermənistana və dünya ictimaiyyətinə kifayət qədər xəbərdarlıqlar edilib.
Rusiyalı politoloq Qriqori Trofimçuk da məsələnin bu tərəfinə nəzər salaraq vurğulayır ki, Ermənistanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsində hansısa bir irəliləyişin olmasının qarşısını alması müharibə risqini artırır. Onun sözlərinə görə, Nikol Paşinyanın da mövcud status-kvonun qalmasına çalışması indiki halda Ermənistanın özü üçün təhdiddir: “Paşinyan Düşənbə razılaşması ilə bir tərəfdən danışıqlarda iştirak etmək marağında olduğunu göstərir, digər tərəfdən isə danışıqlara uyğun olmayan mövqe sərgiləyir. Buna görə də Ermənistan sərt xəttini dəyişməlidir. Əks halda təcrid vəziyyətində qalmaqda davam edəcək. Ən pisi isə odur ki, Qarabağ konfliktini yenidən alovlandıra bilər. Bu isə Ermənistana heç də qələbə gətirməyəcək”. Maraqlıdır ki, yaranmış vəziyyətdə Ermənistanın özündə də Qarabağ münaqişəsinin mərhələli şəkildə həllini istəyənlərin sayında artım müşahidə olunur. Hətta bu xüsusda Ermənistanın sabiq prezidenti Robert Köçəryan olduqca maraqlı açıqlamalar da verib. O bildirib ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması prosesində işğal edilmiş konkret rayonların Azərbaycana qaytarılması məsələsi həmişə danışıqların predmeti olub. ABŞ-ın İrəvandakı səfiri Riçard Millzin bu ölkədəki missiyasını başa vurmazdan əvvəl Qarabağ münaqişəsilə bağlı verdiyi bəyanatı şərh edərkən Köçəryan bildirib ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun bütün həmsədr ölkələri də həmin ərazilərin qaytarılmasının zəruri olduğu düşüncəsindədir. Onun fikrincə, ABŞ səfirinin işğal altındakı rayonların qaytarlımasına dair bəyanatı onun şəxsi fikri və mövqeyi deyil. Köçəryanın sözlərinə görə, ABŞ-ın Ermənistandakı növbəti səfiri də belə bəyanat verəcək: “Bu, həm də ABŞ Dövlət Departamentinin mövqeyidir. Və daha dəqiq desək, Minsk Qrupunun bütün həmsədrlərinin mövqeyi belədir ki, konkret ərazilər danışıqların predmetidir və qaytarılmalıdır. Bu reallıqdır. Ən azından, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkələrinin ərazilərlə bağlı fikri həmişə bu kontekstdə olub. Ümumi danışıqlar prosesinin məntiqi də bununla bağlıdır. Və hesab edirəm ki, bu cür yanaşma Ermənistan hakimiyyətinə bir çağırışdır. İrəvan öz mövqeyini dəqiqləşdirməlidir”.
Ekspertlərin fikrincə, Köçəryanın açıqlamaları artıq bu məsələlər haqqında ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədri olan ölkə təmsilçilərinin Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı açıq danışdığını ortaya qoyur. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, artıq ABŞ bu məsələdə kifayət qədər aydın mövqe sərgiləyib. Köçəryan da bu fonda etiraf edir ki, Ermənistan nə qədər münaqişəni uzatmağa cəhd göstərsə də, nəticə etibarı ilə Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad edilməsi ilə bağlı qərar verilməlidir. Əks təqdirdə proseslər İkinci Qarabağ müharibəsinin başlaması istiqamətində inkişaf edə bilər. Bu da Ermənistan üçün uğurlu heç nə vəd etmir. Eyni zamanda Köçəryanın açıqlamasından o da məlum olur ki, bu günə qədər erməni siyasi rəhbərliyinin erməni cəmiyyətinə hansı bəyanatlar verməsindən asılı olmayaraq, həm Köçəryan, həm Sarkisyan, həm Paşinyan dövründə Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad olunması məsələsi hər zaman danışıqların predmeti olub. Bu baxımdan Köçəryan, faktiki olaraq, öz prezidentliyi dövrü də daxil olmaqla, rəsmi şəxslərin erməni cəmiyyətinə yalan danışdığını açıq şəkildə etiraf edir.
Eyni zamanda, ABŞ-ın Ermənistandakı səfirinin açıqlamaları ilə erməni cəmiyyətinə açıq mesaj verildi ki, bütün hallarda Azərbaycan torpaqlarını işğaldan azad etmək lazım gələcək. Ermənistanın isə həm beynəlxalq ictimaiyyətə, həm də Azərbaycana müqavimət göstərmək imkanları yoxdur. Məhz bunu əsas götürən Köçəryan açıq etiraf edir ki, zəbt edilmiş ərazilərin qaytarlıması danışıqlar prosesində əsas məqamdır və bunun icra edilməməsi Ermənistana daha baha başa gələcək. Ən azı o baxımdan ki, bundan sonra Ermənistana hərbi, diplomatik, iqtisadi təzyiqlər daha da güclənəcək. Özü də bu məsələdə beynəlxalq ictimaiyyətin tədricən daha qətiyyətli şəkildə Azərbaycanın yanında yer alması müşahidə olunur.
Digər tərəfdən, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Ermənistanın özünü qeyri-konstrkutiv aparmaqda davam etməsi müharibəni də körükləyən amildir. Halbuki, mümkün müharibədə Ermənistanı çox böyük zərbələr gözləyir. Bunu erməni ekspert Janna Aleksanyan da etiarf edir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan hərbi cəhətdən gücləndiyi bir vaxtda erməni ordusunda tamam əks proses müşahidə olunur, itkilərin sayı hətta genişmiqyaslı hərbi əməliyyat olmadan belə artır: “Erməni əsgərləri cəbhə xəttində deyil, öz komandirlərinin və cəbhə yoldaşlarının əlində ölməyə davam edir. Hüquq müdafiə təşkilatlarının hesabatlarına əsasən, 2018-ci ilin yanvar-sentyabr aylarında Ermənistan ordusunda 34 ölüm halı qeydə alınıb ki, bunlardan da sadəcə 8-i sərhəddə baş verib. Ermənistan ordusunun qeyri-döyüş şəraitində verdiyi itkilərin böyük əksəriyyəti gərginliyin artdığı “inqilab”dan sonrakı dövrə təsadüf edib. Ölüm hallarının hamısı intihar kimi qeydə alınıb. Maydan sonra baş verən 8 hadisə ilə bağlı “intihar həddinə çatdırma” maddəsi üzrə cinayət işi qaldırılıb. Aprel ayında isə 9 “qəsdən adam öldürmə” hadisəsi qeydə alınıb. İnsanlar inqilaba dəstək oldu, onda iştirak etdi və indi bütün xalq öz problemlərinin, xüsusən də ordu ilə bağlı olan problemlərin həllini tələb etmək haqqına sahibdir. Belə hallar hələ də mövcuddursa, müdafiə sistemində hansısa dəyişikliklərin baş verdiyini deyə bilmərəm”. Ekspert ordudakı ölüm halları ilə bağlı vəziyyətin hakimiyyətin diqqət mərkəzinə gəlməməsindən təəccübləndiyini də qeyd edib: “Təcrübə göstərir ki, istintaq orqanları həddən artıq pis araşdırma aparır. Əlbəttə, ümid edirəm ki, inqilabdan sonra nələrisə dəyişmək mümkün olacaq, ancaq biz, 5 iş üzrə istintaqda iştirak etməyimizə baxmayaraq, hər hansı bir dəyişiklik müşahidə etməmişik. Deyə bilərəm ki, bu sahədə də heç bir dəyişiklik yoxdur. Daha doğrusu, hüquq-mühafizə orqanları və məhkəmə sistemi hələ qabağa getməyib, burada da inqilaba ehtiyac var”. Erməni vəkil Ayarpi Sarkisyanın sözlərinə görə, istintaq orqanlarının qüsurlu fəaliyyətinin öz prinsipləri var: “Bir tərəfdən nəsə etmək istəyinin yaratdığı marağın olmasına baxmayaraq, əvvəl olduğu kimi, eyni üslubda fəaliyyət davam edir. Sistemi dəyişmək lazımdır. Sistemin fəaliyyətinə nəzarət edəcək vəzifəli şəxslərin dəyişdirilməsi sistemin tam və dərhal dəyişdirilə biləcəyini nəzərdə tutmur”. Baş verən ölüm hallarının intihar kimi qeydə alınması barədə danışan vəkil bir sıra ziddiyyətli məqamların olduğunu da bildirib: “Bu işlər çərçivəsində intiharın törədildiyi silahda əksər hallarda barmaq izləri tapılmır. Daha doğrusu, belə çıxır ki, insan özünü öldürüb, sonra dirilib və barmaq izlərini silib və nəhayət yenidən ölüb. Çox absurd məqamlar var və bunlar sadəcə 1-2 belə halda müşahidə olunmur”.
Janna Aleksanyan isə Gevorq Aroyan hadisəsini xatırladaraq, əsgərin alçaldılmalara məruz qaldığını bildirib: “Valideynləri onunla görüşəndə gözünün altında yaralar olub. Əsgər yaralarla xidmət aparırsa və heç kim bunun fərqinə varmırsa, o hərbi hissənin komandir heyəti haradadır? Müdafiə naziri onları yanına çağırıb? Onlardan nə baş verdiyini, komandir heyətində niyə heç kimin bunun fərqinə varmadığını soruşub? Ən qəribəsi isə budur ki, belə bir hadisədən sonra Müdafiə naziri David Tonoyanın ictimaiyyətə açıqlamasını görmədik. Müdafiə Nazirliyinə müraciət edən valideynlər də heç bir cavab ala bilmir”. O, belə bir ordu ilə müharibədə hansısa nəticənin əldə edilməsinin mümkünsüzlüyünü də xüsusi olaraq vurğulayıb.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
