Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc müstəvidə həlli üçün işğalçı Ermənistandan hələ də müsbət siqnallar daxil olmur. Bunu baş nazirin səlahiyyətlərini icra edən Nikol Paşinyanın Ermənistan parlamentində son çıxışı zamanı səsləndirdiyi fikirlər aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Qeyd edək ki, Paşinyan parlamentdə deputatların Qarabağ münaqişəsinə dair suallarına cavab verib. O vurğulayıb ki, Qarabağ məsələsinin həlli üçün heç bir gizli variant mövcud deyil: “Mən dəfələlərlə demişəm ki, danışıqlar prosesində xalqa açıqlanması zəruri olan variant meydana çıxsa mən onu xalqa açıqlayacam. Məsələnin hansısa gizli həll variantı tamamilə istisna olunur”. Ermənistan rəhbərinin sözlərinə görə, hansısa variant Ermənistan əhalisinin və parlamentin böyük üstünlüklə dəstəyini qazansa, onu müzakirə edəcək. Bununla belə, Paşinyan yenə köhnə havanı çalaraq, Dağlıq Qarabağdakı separatçı rejimin danışıqlarda iştirak etməsinin vacib olduğunu bildirib. Bu isə Düşənbə razılaşmasının ruhuna birbaşa ziddir.
Bununla yanaşı, Paşinyan onu da bildirib ki, danışıqlarda təkcə Ermənistanın adından danışa biləcəyi, Dağlıq Qarabağı təmsil etmək üçün mandata sahib olmadığı haqda əvvəllər dediklərini düzgün yozmayıblar: “Mən deməmişəm ki, Dağlıq Qarabağ danışıqlarda iştirak etməyənə qədər danışıqlar aparmayacam. Mən demişəm ki, Ermənistanın adından danışıqlar apara bilərəm, amma bunu Dağlıq Qarabağın və onun əhalisinin adından edə bilmərəm”. Aydındır ki, Paşinyanın təsvir etdiyi həll mexanizmi absurddur və belə mövqe, faktiki olaraq, danışıqları pozmaqdır. Digər tərəfdən, Paşinyan danışıqlardan imtina etməsə də, Dağlıq Qarabağın iştirakı barədə şərt irəli sürməkdə davam edir. Başqa sözlə, o danışıqlar apara bilər, amma özünün dediyi kimi, Dağlıq Qarabağdakı separatçı rejim iştirak etmədiyi üçün belə danışıqlarda irəliləyiş olmayacaq. Yəni söhbət formal danışıqlardan gedəcək. Azərbaycan isə bununla razılaşmaq niyyətində deyil. Aydındır ki, proseslər Ermənistanda baş tutacaq növbədənkənar parlament seçkilərindən sonra da bu zəmində inkişaf edərsə, Qarabağ konfliktinin hərb müstəvisində çözülməsi qaçılmaz olacaq.
Bununla yanaşı, Paşinyan bildirib ki, onunla Azərbaycan Prezidenti arasında operativ rabitə gündəlik rejimdə fəaliyyət göstərir: “Operativ rabitə barədə Düşənbə görüşündə əldə edilmiş razılaşma yerinə yetirilir. Əminliklə deyə bilərəm ki, belə rabitə qurulub. Və biz faktiki olaraq gündəlik rejimdə situasiyanı müzakirə edirik”. Paşinyan əlavə edib ki, söhbət ancaq Ermənistan-Azərbaycan dövlət sərhədində insidentlərin qarşısının alınmasından gedir. Və operativ rabitə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasına dair danışıqlar prosesinin müzakirəsi üçün istifadə olunmur: “Deyə bilərəm ki, istənilən informasiya yarım saat ərzində Azərbaycan Prezidentinə çatdırılır. Onların tərəfindən də nəsə informasiya varsa həmin müddət ərzində mənə gəlib çatır”. Lakin ekspertlər vurğulayır ki, İrəvanın Qarabağ siyasətində dəyişikliklər olmayacağı təqdirdə operativ rabitənin Ermənistana hansısa xeyri olmayacaq. Bunu Rusiyanın Siyasi və Hərbi Analiz İnstitutunun direktor müavini, hərbi ekspert Aleksandr Xramçixin də xüsusi olaraq vurğulayır: “Operativ əlaqə təmas xəttində təsadüfi eskalasiyanın qarşısını almaq üçün mövcuddur. Amma danışıqlarda nəticə olmayacaqsa və yüksək səviyyədə qərar veriləcəksə ki, müharibə olmalıdır, bu razılıqdan asılı olmayaraq müharibə olacaq”. Ekspert vurğulayır ki, hansısa bir vaxtda müharibə qaçılmazdır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan hərbi texnikanın sayı və onun gücü baxımından Ermənistandan kifayət qədər üstündür. Aleksandr Xramçixin qeyd edib ki, Ermənistanda baş vermiş daxili siyasi hadisələrdən sonra Dağlıq Qarabağ məsələsində dəyişikliklər olmayıb: “Mən bilmirəm danışıqlar nəyə gətirib çıxara bilər, amma tərəflərin mövqeyi əsla dəyişməyib”.
Dağlıq Qarabağda mümkün savaşın Ermənistan üçün nə ilə nəticələnəcəyinə dair indiyə qədər İrəvana çoxsaylı xəbərdarlıqlar olunub. Amma görünür, İrəvan hələ də bundan lazımi nəticələr çıxarmaqda çətinlik çəkir. Məsələnin bu fonda maraqlı tərəflərindən biri də ondan ibarətdir ki, Ermənistanın davranışı üzündən Qarabağ savaşının yenidən başlanması indi regionda maraqlı ölkələr, o cümlədən Rusiya və ABŞ üçün də sərfəli sayılmır. Rusiyalı politoloq Sergey Markedonov bu fonda Moskva və Vaşinqotnun İrəvana müəyyən təzyiqlər göstərə biləcəyini istisna etmir. O, hətta bununla ilgili olaraq ABŞ prezidentinin müşaviri Con Boltonun Bakıya səfərində Azərbaycana Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı yeni ideyalar təqdim etdyini də bildirir. Ekspert bu ideyanın məsələnin mərhələli həllini özündə ehtiva etdiyini vurğulayır. Eyni mövqeni politoloq, sabiq dövlət müşaviri Qabil Hüseynli də bölüşür. Politoloq Cənubi Qafqaz regionunda geostrateji cəhətdən ən əhəmiyyətli ölkənin Azərbaycan olduğunu və bunun ABŞ-a da yaxşı bəlli olduğunu bildirib. O, ABŞ, eləcə də NATO-nun Əfqanıstandakı qoşun kontingentinin təchizatında ən qısa yolun Azərbaycan üzərindən keçdiyini deyib: “Son illər Rusiya üzərindən Əfqanıstana yüklərin buraxılmaması Azərbaycanın əhəmiyyətini daha da artırıb. Azərbaycanın coğrafi və geostrateji önəmi, həmçinin bölgədə ən inkişaf etmiş dövlət olması, sözsüz ki, ABŞ-ın diqqətini cəlb edir. Bundan başqa, nəzərə alsaq ki, Azərbaycan Qərb üçün mühüm nəqliyyat qovşağı və enerji mənbəyidir, o halda ölkəmizin əhəmiyyətini daha yaxşı anlamaq olar. Azərbaycan öz strateji mövqeyinə görə Qərb üçün əvəzedilməz ölkədir. Bu nöqteyi-nəzərdən respublikaçıların Donald Tramp administrasiyası dövründə Azərbaycana diqqəti xeyli, hətta deyərdim ki, ölçüyəgəlməz dərəcədə artıb”.
Com Boltonun Bakıya səfərində Azərbaycana Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı yeni ideyalar təqdim etməsi barədə Rusiya, eləcə də erməni ekspertlərinin fikirlərinə toxunan Q.Hüseynli Vaşinqtonun münaqişənin tənzimlənməsi prosesinə dair müəyyən dəyişikliklərin olduğunu vurğulayıb: “ABŞ bu dəyişiklikləri artıq bir ildən çoxdur ki, bəyan edir. Bu məsələdə son və açıq mövqeyi ABŞ-ın Ermənistandakı səfiri Riçard Millz ortaya qoydu. O bildirdi ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi işğal olunmuş ərazilərin bir hissəsi Azərbaycana qaytarılmadan həll edilə bilməz. Bu, kifayət qədər cəsarətli bir mövqe idi. Bundan əvvəl Minsk Qrupunda amerikalı keçmiş həmsədr Ceyms Uorlik “Dağlıq Qarabağ ətrafındakı işğal edilmiş ərazilərdə bir erməni əsgəri belə qalmamalıdır” ifadəsi ilə yadda qalıb. Həm dünyada, həm də ABŞ-ın özündə Qarabağla bağlı həqiqətləri düzgün başa düşürlər. Artıq üç ildir ki, NATO-nun sammitində postsovet məkanındakı bütün münaqişələrin ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini özündə ehtiva edən bəyanat imzalanır. Avropa Şurası bu məsələyə münasibətini çoxdandır bildirib. Avropa Parlamenti də həm Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir, həm də postsovet məkanındakı bütün münaqişələrin ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini tələb edir. Bu yaxınlarda isə Almaniya Bundestaqı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyini bəyan etdi. Bütün bunlar onu göstərir ki, dünya yavaş-yavaş ikili standartlardan uzaqlaşır və münaqişələrin beynəlxalq hüquq normalarına uyğun həllinə yönəlir. Zənnimcə, bu, ABŞ-ın siyasətində də özünü, tədricən də olsa, göstərməkdədir. Ermənistanın təcavüzkar siyasəti və Azərbaycanın təcavüzə məruz qalması kimi fikirlər daha çox siyasi dairələrdə, daha çox ölkələrdə özünə yer tapmağa başlayıb. Fikrimcə, bu, problemin ədalətli həllinə yol aça bilər”. ABŞ-ın Dağlıq Qarabağla bağlı mövqeyinin İrəvanın davranışlarında hansı formada əksini tapacağına gəlincə, sabiq dövlət müşaviri hesab edir ki, Nikol Paşinyan ABŞ-ın mövqeyinin qarşısında aciz qalacaq.
Elə erməni siyasi şərhçi Akop Badalyan da vurğulayır ki, İrəvana yönəlik beynəlxalq təzyiqlər artdığı halda Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı mühüm yeniliklər olacaq. Özü də Azərbaycanın maraqları çərçivəsində: “Növbədənkənar parlament seçkilərindən sonra Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı sərt dönüşlər olacaq. Artıq o haqda danışırlar ki, 2019-cu ilin may ayında münaqişə ilə bağlı Ermənistan üçün arzuolunmaz qərarlar veriləcək. Burada ABŞ-ın İrəvandakı səfirinin “münaqişənin istənilən həll variantı ərazilərin müəyyən hissəsinin Azərbaycana qaytarılması ilə nəticələnəcək” açıqlaması diqqət çəkir. Mümkündür ki, problemin həlli ilə bağlı Ermənistana beynəlxalq təzyiqlər artsın. Paşinyan seçkiləri keçirmək və daxili siyasətdəki burulğanları geridə qoymaq üçün zaman istəyib”. Badalyan qeyd edir ki, burada Ermənistan daxilində münaqişənin həllini arzulayanların da mövqeyi, az da olsa, görünür: ”Misal üçün, “Vikiliks” nəşri yazırdı ki, 2008-ci ildə Ermənistanın birinci prezidenti olmuş Levon Ter-Petrosyan ABŞ səfirini münaqişənin həlli üçün Serj Sarkisyana təzyiq etməyə inandırmışdı. Bu kontekstdə ABŞ səfirinin son bəyanatı diqqət çəkir. Seçkidən sonra Qarabağ ətrafında ciddi proseslərin baş verməsi qaçılmaz olacaq”.
Hər halda, proseslərin gedişi bu qənaətə gəlməyə əsas verir ki, Qarabağ münaqişəsinin dinc müstəvidə həlli üçün Ermənistana beynəlxalq təzyiqlərin olması vacibdir. Azərbaycan həyata keçirdiyi uğurlu diplomatiya sayəsində bunun üçün artıq lazımi zəmin hazırlayıb. Xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov da bildirir ki, Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin mərhələli şəkildə nizama salınması prosesinin başlanğıcına malik olan substantiv danışıqların davamına hazırdır. Onun sözlərinə görə, Bakı nəticəyə hesablanmış məsuliyyətli dialoqun irəliləyişi haqqında mövqeyini dəfələrlə səsləndirib: “Əfsuslar olsun ki, İrəvanda hakimiyyət dəyişikliyi və indiyə qədər müşahidə olunan siyasi burulğan prosesi tormozladı. Ümid edirik ki, Ermənistan rəhbərliyi yaxın vaxtlarda mövcud format çərçivəsində və məlum çağırış əsasında danışıqlar prosesinin davamı üçün siyasi iradə nümayiş etdirə biləcək”. Hesab edilir ki, beynəlxalq təzyiqlər nəticəsində İrəvan Qarabağ münaqişəsinin dinc həllində lazımi addımlar atmayıb təcavüzkar siyasətini davam etdirsə, Bakı məsələyə hərb yolu ilə nöqtə qoymağa məcbur olacaq.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
