Avropanın enerji təhlükəsizliyi Azərbaycanın üzərindən daha bir şans tapır
Azərbaycan üzərindən Avropaya Orta Asiyanın enerji resurslarının çatdırılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edən “Transxəzər” boru kəməri ətrafında müzakirələrin getdikcə daha aktiv xarakter aldığı müşahidə olunur.
Qeyd edək ki, “Transxəzər” qaz boru kəməri layihəsi Türkmənistan qazının Xəzər dənizi və Azərbaycandan keçməklə Avropa bazarına çatdırılmasını nəzərdə tutur. İndiyə qədər onun reallaşması Rusiya və İranın müqaviməti nəticəsində mümkün olmayıb. Amma Xəzərin hüquqi statusuna dair məlum konvensiya imzalandıqdan sonra vəziyyət dəyişməkdədir. Yaranmış durumda Azərbaycan və Türkmənistanın “Transxəzər”i reallaşdırması tamamilə mümkün sayılır.
Digər tərəfdən görünən budur ki, “Transxəzər”in çəkilişi ilə qardaş Türkiyə, eləcə də Avropa Türkmənistanın "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsində əsas iştirakçılardan biri olmasını istəyir. "Türkmengaz" dövlət konsorsiumun sədri Mırat Arçayev isə vurğulayır ki, artıq ölkəsinin "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsində iştirak imkanı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Onun sözlərinə görə, Türkmənistan qazını TANAP və TAP layihələri vasitəsilə Avropa bazarlarına çatdırmağa imkan verəcək “Transxəzər” kəməri layihəsi gündəmdən çıxarılmayıb.
Türkiyənin Türkmənistandakı səfiri Mustafa Kapucu bildirir ki, TANAP layihəsi Avropanın enerji təhlükəsizliyi üçün çox vacibdir və iştirakçı ölkələr Türkmənistanın "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsinə qatılmasında maraqlıdır:"Xəzər konvensiyasının imzalanması və Xəzərin statusunun müəyyənləşdirilməsi buna yol açır. Türkmənistandan Azərbaycana Xəzər dənizinin dibi ilə qaz kəmərinin çəkilməsi və türkmən qazının Avropaya TANAP vasitəsilə nəql etmək imkanı layihənin rentabelliyini artıracaq".
Məhz belə bir vaxtda “Transxəzər”lə bağlı Aşqabadla Avropa arasında intensiv müzakirələrə start verilib. Məlumatlara görə, Türkmənistan nümayəndə heyəti Avropa Komissiyasının təmsilçiləri ilə “Transxəzər” kəmərinin tikintisi məsələlərini müzakirə edib. Brüsseldə keçirilən müzakirələr zamanı Türkmənistan nümayəndə heyəti Avropa Komissiyasının enerji birliyi üzrə vitse-prezidenti Maroş Şefçoviçlə danışıqlar aparıb, həmçinin Avropa Komissiyasının enerji məsələləri üzrə baş direktorluğunun nümayəndələri ilə görüş keçirib. Türkmənistan Nazirlər Kabinetinin sədr müavini Muradgəldi Meredov bildirib ki, aparılan danışıqlarda Türkmənistanla Avropa İttifaqı arasında energetika sahəsində əməkdaşlıq, tərəfdaşlığın hüquqi bazasının modernləşdirilməsi, “Transxəzər” qaz kəmərinin tikintisi layihəsinin reallaşdırılması məsələləri müzakirə edilib. Görüşdə Xəzər İnkişaf Korporasiyasının fəaliyyət prinsiplərinin bundan sonra da təkmilləşdirilməsi, bu enerji layihəsinin həyata keçirilməsi üzrə işçi qrupun danışıqlarının davamı, o cümlədən iqtisadi, ekoloji və kommersiya məsələlərinə də toxunulub. O da bildirilir ki, görüşlərdə Avropa İttifaqı nümayəndələri “Transxəzər” qaz kəmərinin tikintisinə və Türkmənistan təbii qazının Avropa bazarlarına tədarükünə böyük maraq göstərib.
Avropa İttifaqının danışıqlarda iştirak edən nümayəndələri prezident Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun həm Türkmənistanın milli maraqlarına cavab verməsi, həm də qitənin enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm hesab etdiyi bu layihənin reallaşdırılmasına sərmayələrin cəlb edilməsində kömək etməyə hazır olduqlarını bildiriblər. Yenidən diqqət ona yönəldilib ki, Xəzər dənizinin hüquqi statusuna dair Konvensiyanın qəbul edilməsi sayəsində Xəzər dənizi vasitəsilə qaz kəmərinin çəkilməsinin zəruri hüquqi bazası yaradılıb. İndi “Transxəzər” qaz kəmərinin çəkilməsi üçün yalnız layihənin iştirakçı tərəflərinin razılığı və yüksək beynəlxalq standartlara cavab verən ekoloji ekspertiza tələb olunur. Beləliklə, görünən odur ki, Avropa “Transxəzər”in çəkilməsinə lazımi vəsait ayırmağa da hazırdır və bu da maliyyə probleminin aradan qalxması deməkdir. Hesab olunur ki, bu hal “Transxəzər”in reallaşmasını sürətləndirəcək. Onu da bildirək ki, “Transxəzər” layihəsi ildə 30 milyard kubmetr həcmində Türkmənistan təbii qazının ən azı 30 il müddətinə Xəzər dənizinin Türkmənistan sahillərindən ötürülməklə Avropa bazarlarına tədarükünə imkan verəcək. Bu, həm də "Cənub Qaz Dəhlizi" ilə daha böyük həcmdə qaz ötürülməsinə imkan verir. Belə vəziyyət öz növbəsində Azərbaycanın tranzit hesabına daha böyük gəlir əldə etməsinə də zəmin yaradır. ABŞ-ın Karlton Universitetinin Avropa, Rusiya və Avrasiya Tədqiqatları Mərkəzinin baş eksperti Robert Kutler hadisələrin məhz bu səpkidə inkiaşf edəcəyini proqnozlaşdırır. Onun fikrincə, hadisələr belə sürətlə inkişaf edərsə, “Transxəzər”in 2020-ci ildə Avropaya qaz çatdırması reallığa çevrilə bilər: "Avropanın Rusiyadan təbii qaz idxal payı 2025-ci ilədək hazırkı 30 faizdən 35 faizə çatacaq. 2030-cu illərin ortalarında isə Avropanın bütün qaz istehlakının 40 faizinin Rusiyadan gələcəyi gözlənir. Beləliklə, Avropa İttifaqının Rusiya qazından asılılığı azalmaqdansa, artan xətt üzrə qalxa bilər. Məhz bu səbəbdən də qurum “Transxəzər”in reallaşmasında son dərəcə maraqlıdır. Xəzərin statusu üzrə saziş bu xüsusda yeni imkanlar açıb".
Tahir TAĞIYEV
