“Güney Azərbaycanın tarixi irsi” rubrikasında Təbriz şəhərinin maddi-mədəni irsindən danışmaq istəyirik, o irsindən ki, bir qismini Pəhləvilər hakimiyyəti viran qoyub, qalanlarını da molla rejimi məhv edib. Qədim binalar, memarlıq abidələri şəhəri Təbrizin milli ruhunu qoparmaq üçün rejimlər əllərindən gələni ediblər. İş o yerə çatıb ki, Təbrizin bir çox abidələrinin UNESCO-ya daxil olması yolları bağlanıb. Çünki qədim binaların çoxu dağıdılıb, çoxuna müdaxilə edilib, bəzilərinin ətrafında uyğunsuz tikintilər aparılıb.
GünazTV-nin məlumatına görə, Təbrizin tarixi abidələri beynəlxalq qeydiyyata alınmayacaq. Bu barədə Təbriz İslam İncəsənəti Universitetinin memarlıq fakültəsinin rəhbəri doktor Əhəd Nəjad İbrahimi məlumat verib. O, memarlıq incilərinin qeydiyyata alınmamasının səbəbini UNESCO-nun qaydalarına zidd olaraq bəzi abidələrin ətrafında tikintilərin aparılması və onların tarixi abidə kimi öncədən olan sahələrinin qorunmaması ilə izah edir.
Təbrizdəki tarixi abidələrin vəziyyəti ilə bağlı təhlil aparan Azərbaycan Milli Dirəniş Təşkilatının sözçüsü Məcid Cavadi Araz bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu gün İran adı ilə tanınan dövlət 1925-ci ilədək Türk dövləti olub. “1925-ci ildə Qacar Türk Dövləti yıxılana qədər min ilə yaxın bir müddət bü gün İran adı ilə tanınan coğrafyada Türk sülalələri hökm sürüb və bu sülalələrin bir çoxu Azərbaycan mənşəli olub; o cümlədən Qacarlar, Əfşarlar və Səfəvilər, Ağqoyunlular və Qaraqoyunlular. Elxanilər, Səlcuqlular və Qəznəlilər kimi dövlətlər də Türküstan mənşəli olublar.
Özlərini İslam öncəsi Perslərin davamı hesab edən edən Farslar (ki, əslində deyillər və günümüzdə danışılan farsca Tacik dilinin bir qoludur) bu min ildə hakimiyyətdən uzaq qaldıqları və Türklər tərəfindən idarə olunduqları üçün bir növ əzilmişlik və xorlanmışlıq hissinə tutulub və çox tez zamanlarda öz içlərində aqressiv milliyyətçi hisslər bəsləməyə başladılar.
Özlərini Perslərin davamçısı kimi qələmə verən Taciklər bugünkü İran ərazisində "Şuubiyyə" axımını başladılar. Bu axım bir növ erkən milliyətçilik hərəkatı idi. Enişli-yoxuşlu bir sürəci olan bu axımın içindən çoxlu şairlər və yazarlar çıxdı, bir neçə üsyanlar baş göstərdi. Bu axımın ən başarılı işi Firdovsi və onun "Şahnamə"sinin ortaya çıxması oldu. Bu həmasi şeir kitabı modern Fars milliyətçiliyinin orta dirəyi oldu. 19-cu və 20-ci əsrlərdə modern düşüncə axımlarının Qacar dövləti ərazisinə yol tapması ilə Şuubiyyənin qalıntıları yeni formatda canlanmaya başladı.
Bu dönəmdə dövlətinin getdikcə zəiflədiyini, fəsada boğulduğunu və yıxılmaya doğru getdiyini görən Türk aydını öz imperyasını qurtarmaq üçün yol arayışında idi. Təəssüf ki, Türk aydını yanlış bir təsbitlə modern Şuubiyyəçilərin oyununa gələrək İran dili və İran milliyətçiliyi kimi hesab etdikləri Fars dili və Fars milliyyətçiliyini bir çıxış yolu kimi gördülər. O dönəmdə Fars milliyətçisi kimi görünən Türk aydınlarının düşüncələrini araşdırdığımız zaman rahatlıqla görə bilirik ki, bunların heç də Farslıq dərdləri yoxdur və hətta yeri gələndə Farsları təhqir də edirlər, onların əsas dərdi dövlət sistemində reform yaradıb ölkəni qurtarmaqdı; çünki minillik bir alt bilinclə o dövləti özlərinə aid bilirdilər. Bu tərz aydınların başında Əhməd Kəsrəvi gəlir. Yalnız gedişat bu təsbitin yanlış olduğunu çox keçmədən isbatladı, amma artıq olan olmuşdu”.
M.C.Arazın qeyd etdiyinə görə, modern Şuubiyyəçilərin fəaliyyətləri nəticəsində Türklərin İranda iqtidardan uzaqlaşma və Farsların addım-addım bütün dövləti ələ geçirmək prosesi sürətlə irəli getdi.
Müsahibimiz qeyd etdi ki, bu proses Çindən Avropaya uzanan Türk dövlətləri və toplumlarını gücdən salıb parçalamaq istəyən Batılı imperial güclərin də mənfəətlərinə uyğun gəlirdi və ona görə də başda ingilislər və yəhudilər bu prosesə ciddi və hərtərəfli dəstək verdilər. “Ən sonda 1925-ci ildə ingilislərin planlayıb uyğuladığı bir çevrilişlə son Türk sultanı olan Əhməd Şah hakimiyyətdən uzaqlaşdırılıb yerinə savadsız bir ingilis adamı olan Rza Xan gətirildi.
Beləcə, Şuubiyyə minillik arzusuna çatmış oldu. "Turanlı"lar hakimiyyətdən uzaqlaşdırılıb, "iranlı"lar hakimiyyətə gəldilər. Artıq turanlılardan minillik intiqamın alınmasının zamanı gəlmişdi.
Yalnız nə hikmət isə, bu iranlılar öz güc və hünərləri ilə yox, batılıların oyunlarıları ilə hakimiyyətə gəldikləri üçün onların əllərində oyunçaq kimi idilər. Batılılar istədikləri zaman bu İranlı şahları qolubağlı saraydan çıxardıb təhqir edirdilər və sairə.
Amma turanlıların, yaxud türklərin sıradan çıxardılması və hər anlamda məhv edilməsi həm modern Şuubiyyəçi Taciklərin, həm batılıların ortaq istəyi idi, ona görə bu plan qüsursuz hayata keçirildi.
Başda Güney Azərbaycan və Təbriz olmaq üzrə türkləri iqtisadi, siyasi və mədəni olaraq məhv etmək və farslaşdırmaq planları ciddiyyətlə uyğulanmaya başladı. Bu farslaşdırma siyasəti sadəcə fürklərə uyğulanmadı, ərəblər, kürdlər, bəluçlar və digərləri də eyni dövlət proqramı çərçəvəsində farslaşdırılmaya çalışıldı. Yalnız ölkə əhalisinin hardasa yarısını təşkil edən və min il ölkəyə höküm edən türklərdən hiss edilən nifrət və təhlükə, təbii ki, çox daha böyük idi. Ona görə də yox etmək prosesində əsas hissə türklərlə bağlı idi.
Bu prosesdə özəlliklə iki şeyin məhv edilməsinə çox önəm verildi: Birinci dil, ikinci tarixi mədəniyyət abidələri.
İran dövləti bütün gücü ilə Azərbaycan türkcəsini yox edib sıradan çıxarmağa çalışdı və bunun üçün böyük dövlət proqramları hazırlandı. Yalnız bu yazının mövzusu olmadığı üçün o məsələyə girmirik.
Güney Azərbaycan haqqında ikinci ən böyük, unudulmaz və bağışlanmaz cinayət isə tarixi abidələrin məhv edilməsidir. Özəlliklə birinci Pəhləvi zamanında, başda Təbriz olmaqla, Güney Azərbaycan şəhərlərində çox sayda tarixi abidə, eləcə də şəhərlərin qədim tikilişləri sistemli və davamlı şəkildə yıxılıb yerinə yeni binalar və küçələr tikildi. Bu sürəcdə ən çox ziyanı Təbriz görsə də, Ərdəbil, Urmiyə, Zəngan, Marağa və Xoy kimi şəhərlər də bu topyekun yoxetmə prosesində öz yerlərini aldılar.
Maraqlısı budur ki, Azərbaycan şəhərlərində bu yıxıntılar davam edərkən Fars şəhərlərində o cümlədən İsfahan, Şiraz, Yəzd və Kirmanda tarixi abidə və tikintiləri bərpa etmək və canlandırmaq prosesi gedirdi. Necə ki, bugün fars şəhərlərinin qədim hissələri və tarixi abidələri böyük diqqət və səliqə ilə mühafizə edilib saxlanıb, yalnız türk şəhərlərində durum tam tərsinədir”.
Müsahibimiz vurğuladı ki, tarixi mədəniyyət abidələri və şəhərlərin qədim tikintilərinin məhv edilməsinin əsas səbəbi bu idi: Türklərdə tarixi yaddaş silinsin. Tarixi abidələr bir millətin mədəniyyətinin və yaddaşının ən önəmli qisimlərindən biridir. Bir millət yox ediləcəksə, yaddaşı silinib, təhqir edilib kölələşdiriləcəksə, onun müəzzəm bir dili və ədəbiyyatı, eləcə də ehtişamlı sarayları və mədəniyyət abidələri olmamalıdır; yoxsa bu millət bir daha özünə qayıdıb keçmişini sorğulaya bilər. “Bu gün İran adı ilə anılan coğrafyada iranlılar turanlıları silib sıradan çıxarda bilmədilər. Turanlılar bir daha öz küllərindən doğulub ayağa qalxmağa başladılar. Amma iranlıların yüz il içində ortaya çıxardıqları yıxıntı tarixdə bir qara ləkə kimi qalacaq.
Aşağıda sadəcə Təbrizdə yıxılaraq məhv edilən tarixi mədəniyyət abidələrinin siyahısı verilir. Bu yıxıntıların artıq geri dönüşü yoxdur. Amma ən azından, bəlkə araşdırılıb unudulmaması təmin oluna, yaxud gələcəkdə bəzi hissələri bir şəkildə yenidən canlandırıla bilər.
Belə abidələrdən biri Səfəvi dövlətinin Təbrizdəki hökumət binası idi. Paytaxt Təbrizdən daşındıqdan sonra bina Səfəvi və Qacar dövlətləri zamanında vəliəhd iqamətgahı olaraq istifadə olunmuşdur. Səfəvi dönəmində adı "Ala Qapı" ikən, Qacar zamanında "Şəms-ul-İmarə" (Günəş Sarayı) adı ilə tanınırdı. Saray, bağ və yardımcı binalar kompleksi idi və qarşısında da böyük bir meydan vardı.
1933-cü ildə Rza Pəhləvi zamanında şübhəli şəkildə yandırıldı və böyük qismi xarab oldu. Qalan qismi də 1947-ci ildə tamamilə yıxıldı, neçə yüz illik ağacları kəsildi və meydandakı başqa binalar da məhv edildi. Daha sonra yerinə indiki Şərqi Azərbaycan valilik binası və başqa binalar tikildi.
Daha sonra Ağqoyunlu Yəqub zamanında tikilən bağ. Qacar zamanında çox genişləndi və Qacar şahzadələri üçün bir çox saray və köşk tikildi. Abbas Mirzə Qacarın iqamətgahı idi. 1929-cu ildə Təbriz bələdiyyəsi tərəfindən tamamən yıxıldı və onlarca tarixi əsər topyekun məhv edildi”.
M.Cavadi qeyd edir ki, Müzəffərəddin Şah Qacar zamanında tikilən bu saray Rza Pəhləvi zamanda yıxıldı: “Məhəmməd Əli Şah Qacarın vəliəhdlik zamanında Təbrizdə iqamət etdiyi saray idi. Birinci Pəhləvi zamanında yıxdırıldı.
Elxanlı sultanı Xudabəndə Olcaytunun vəziri Tacəddin Əlişah Ceylani tərəfindən inşa edilən qala Qacarın sonuna qədər Təbrizdə əsgəri məqsədlə istifadə olunmuş və aralıqlarla təmir edilmişdir.
Ruslar Təbrizi işğal edərkən bir qismində yanğın çıxdı.
Pəhləvi hakimiyyətə gəldikdən sonra parça-parça yıxdırıldı. Bir qismi də islam cümhuriyyəti zamanında yıxdırılıb yerinə müsəlla tikildi.
Hazırda sadəcə qalanın əsas binasının ön duvarı qalır.
Ağqoyunlu Sultan Yəqub zamanında tikildi və Səfəvi dönəmində genişləndirildi.
Qacar Abbas Mirzənin oğlu Qəhrəman Mirza bu göl və sarayı Qacarlar üçün gəzmək və əyləncə yeri halına gətirdi.
İslam inqilabından sonra adı El Gölü olaraq dəyişdirildi.
1965 ilində Təbriz bələdiyyəsi əski binasını yıxaraq yerinə başqa bina tikdi. Bu meydana Elxanlı zamanında "Sahib Abad Meydanı", Ağ Qoyunlu zamanında "Həsən Padşah Meydanı", Səfəvi və Qacar zamanlarında "Sahib-ul-əmr Meydanı" adı verilib və hökümət və əsgəri məqsədlərlə istifadə olub. Zamanında dünyanın ən böyük meydanı olub və böyüklüyü Avropa səyyahlarını heyrətə salıb. Ağqoyunlu Uzun Həsən burada otuz min qoşunundan san görürmüş.
Təqribən 200 il öncə böyük bir zəlzələdə xeyli ziyan görsə də Qacarların sonuna qədər var imiş. Pəhləvi dönənimdən sonra mərhələ-mərhələ məhv edildi. İndi sadəcə Sahib-ul-əmr məscidi və bəzi kiçik binalar qalır”.
M.C.Araz vurğuladı ki, Pəhləvilərdən sonra da molla rejimi Azərbaycan abidələrinə divan tutmağa başladı. O qeyd etdi ki, molla rejiminin Azərbaycanın tarixi irsinə qəddar münasibəti heç də Pəhləvilərin münasibətindən fərqlənmir.
Bu gün molla rejiminin Təbrizdə, Təbriz ətrafındakı, bütövlükdə Güneydəki Azərbaycan abidələrinə qarşı terror aktları davam edir və abidələrimizin qalanlarını silib, izlərini itirmək istəyir. Farslaşdıra bilmədiklərini məhv edir...
İradə SARIYEVA
