Azərbaycanda inflyasiyanı körükləyən səbəblər əsasən ölkə daxilindədir
Azərbaycan iqtisadiyyatında inflyasiyanın səbəbləri barədə həm hökumət nümayəndələri, həm də vətəndaş cəmiyyəti üzvləri kifayət qədər araşdırma aparıb, ortaya nəticələr qoyub. Problem budur ki, hökumətlə vətəndaş cəmiyyəti bur-biri ilə fikirlərini bölüşmür, qarşılıqlı müzakirələr aparmır, ortaq nəticələr çıxarılmır. Həmişə hər iki tərəf öz mövqeyində qalır.
Ona görə də cəmiyyətdə çaşqınlıq yaranır - vətəndaşlarımız kimin daha haqlı olduğunu ayırd edə bilmir. Amma bu faktdır ki, vətəndaşın real gəlirləri ilə artan mal və xidmət qiymətləri arasında böyük fərqlər yaranır. Yəni inflyasiya real gəlirlərimizi üstələyir. Başqa sözlə desək, əhalinin nominal (pul ifadəsində) gəlirləri artsa da, onların real gəlirləri (dəyər ifadəsində) azalır. Bir qədər də detallara varsaq, məsələn, pensiyaçı ilin əvvəlində indeksləşdirilmiş məvacibi ilə ötən ilin eyni dövründə ala bildiyi mal və xidmətləri bu gün artıq ala bilmir. Minimum və orta aylıq əmək haqqı barədə də eyni fikri söyləmək olar. Amma elan edirik ki, minimum əmək haqqı 15,2%, orta ayliq əmək haqqı və əmək pensiyası 8,1% artıb. Statistikaya görə, 2024-cu il ərzində ölkədə cəmi 2,2% inflyasiya olub. Yəni bizim gəlirləriniz 15,2% və 8,1%, qiymətlər isə 2,2% artıb. Yəni gəlirlərimiz xərclərimizi 13% və 5,9% üstələyib. Elə isə, ötən il 364 manat pensiya alan təqaüdçü bu il 8,1% artaraq 393 manat olan pensiya ilə nəyə görə ötənilki qədər ərzaq ala bilmir? Bu gün Azərbaycan hökumətinin ötən ilin yekunlarına dair elan elədiyi inflyasiya səviyyəsi (2,2%} bunun nə demək olduğunu anlayan adamlarda sadəcə acı gülüş doğurur. Yəni bu o deməkdir ki, ölkədə ümumi mal və xidmətlərin qiymətləri bir il ərzində orta hesabla cəmi 2,2% artıb. Düşün, Bakı şəhərində "2024-cu ildə qiymətlər necə faiz bahalaşdı" sualı iiə sorğu aparın. Görün kim 2,2%-lə razilasacaq?
Digər tərəfdən, AMB sədri hələ bununla da razılaşmır, deyir ki, biz inflyasiyanı idxal edirik...
Birinci növbədə, ölkədə rəsmi inflyasiya reallığı əks eydirmir. İkincisi, inflyasiya idxaldan daha çox daxili amillərlə bağlıdır.
Azərbaycanın Mərkəzi Bankının sədri Taleh Kazımov Ər-Riyadda Səudiyyə Ərəbistanı Maliyyə Nazirliyi və Beynəlxalq Valyuta Fondunun regional ofisi tərəfindən təşkil olunmuş İnkişaf etməkdə olan ölkələrin bazarları üçün Əl-Ula konfransı çərçivəsində “İnkişaf etməkdə olan ölkələrin maliyyə sisteminin dayanıqlılığı” mövzusunda panel diskussiyasında çıxış edərkən bildirib ki, 2022-ci ilin oktyabr ayında Azərbaycanda inflyasiya səviyyəsi 15,6 faizlik ən yüksək göstəricisinə çatıb.
“2024-cü ilin sonuna kimi biz onu 4,9 faizə endirməyə nail olduq. Bizim proqnozlar göstərir ki, qeyri-müəyyənliyi nəzərə alsaq, bu il inflasiya 5,5 faiz təşkil edəcək, gələn il isə 3.8 faiz civarında olacaq. Beləcə biz, Mərkəzi Bankın 4% ± 2% -lik hədəf diapazonundayıq. İnflyasiyanın səbəblərinə gəlincə, Azərbaycanın nümunəsində, biz inflyasiyanı idxal edirik.
Bizim ticarət tərəfdaşlarımızda orta illik inflyasiya səviyyəsi son 3 il ərzində 15,8 faiz təşkil edib. Sabit valyuta məzənnəsi siyasətini rəhbər tutaraq, nominal effektiv məzənnənin möhkəmlənməsi yolu ilə inflyasiyanı cilovlamağa nail olmuşuq. Nominal effektiv məzənnənin orta illik möhkəmlənməsi 13% təşkil edib ki, bu da bizə idxal inflyasiyası ilə mübarizədə əhəmiyyətli üstünlük qazandırıb", – deyə AMB sədri qeyd edib.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, o fikirdəyik ki, ölkədə inflyasiya idxaldan daha çox ölkənin daxili iqtisadiyyatı ilə bağlıdır. Konkret faktlardan danışsaq, ölkəyə idxal edilən mal ətinin gömruk dəyəri 4 manat, pərakəndə satış qiyməti isə ən aşağısı 12 manatdır. Necə olur ki, ət Monqolustandan Azərbaycan sərhədinə qədər ətin istehsal xərcləri qarışıq 4 manat dəyər qazanır, gömrükdən piştaxtaya qədər bu dəyər 300% artır? Məgər bu inflyasiya idxalı sayılır? Yeni Zelandiyadan gətirilən kərə yağının gömrük qiyməti təxminən 9 manat, pərakəndə satış qiyməti isə 22-24 manat arasındâ tərəddüd edir. Yəni gömrükdən piştaxtaya qədər yağın qiyməti 255% bahalaşır. Hələ mən onu nəzərə almıram ki, bu yağlar ölkədə qablaşdırılarkən onların tərkibinə 30-40% ucuz yağlar vurulur. Bu, yağın maya dəyərini bir qədər də aşağı (6-7 manata) salır. Bütün gündəlik tələbat təyinatlı idxal malları ölkəyə bu sxemlə daxil olur. Belə olan halda biz hansı inflyasiya idxalından danışırıq?
Fikrimizcə, ölkədə infliyasiyanı - qiymət artımını körükləyən amillər aşağıdakılardır: inhisarçılıq, vergi yükünün ağır olması, gömrük rüsumlarının yüksək səviyyəsi, Tarif (qiymət) Şurasının mütəmadi qərarları.
Bu amillər içərisində ən betər bəla inhisarçılıqdır. Çünki inhisarçının qorxub-çəkinəcəyi bir rəqibi olmur. Belədə isə elan etmişik ki, biz bazar iqtisadiyyatı mödelinə keçmişik, qiymətə nəzarət yoxdur. Ona görə də o heç vaxt qiyməti ucuzlaşdırmaq barədə düşünmür. Rəqabətli iqtisadiyyatda isə sahibkarın çoxlu rəqibləri olduğundan, o, qiymət artımına getməyə cəsarət etmir. Yoxsa müflisləşib bazardan çıxa bilər.
Digər məsələlər isə birbaşa hökumətin iqtisadi siyasətindən asılıdır.
Nəticə olaraq qeyd edək ki, tərəfdaş ölkələrdə inflyasiyanın səviyyəsi nə qədər yüksək olur olsun, bu, dünya iqtisadiyyatının ümumi problemlərindən (beynəlxalq iqtisadi böhran) qaynaqlanmırsa, onun bizə elə ciddi zərəri yoxdur. Çünki biz yüksək inflyasiya gedən ölkələrdən mal idxal ediriksə, məzənnə fərqində uduruq. Yəni mal bizə daha ucuz başa gəlir. Ona görə də dünyada ümumu iqtisadi böhran yoxdursa, biz muxtar şəkildə daxili alətlər vasitəsi ilə inflyasiyani idarə edə bilərik. Yeganə həlli çətin olan problem inhisarçılıqdır. Hökumət bunun həlli üzərində işləməlidir. Hazırda bu istiqamətdə hüquqi bazanın yaradılması prosesi gedir.
Akif NƏSİRLİ
