Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın 90 il­li­yi - azər­bay­can­çı­lıq­la türkçü­lü­yün sar­sıl­maz vəh­də­ti...

Türk dün­ya­sı­nın ic­ti­mai fi­kir ta­ri­xin­də, el­min­də,  tə­fək­kü­rün­də özü­nə yer tu­tan I Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay bö­yük əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir. Azər­bay­can­çı­lı­ğın tər­kib his­sə­si olan  tür­ko­lo­ji fi­kir hər za­man ön­də olub və dün­ya­gö­rü­şü­müz­də əsas xət­ti təş­kil edir. Azər­bay­can­çı­lıq və türkçü­lük - bu iki məf­hum bir-bi­ri­lə da­xi­li bəndlər­lə bağ­lı­dır. Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay­dan da­nı­şan­da bu mö­tə­bər qu­rul­ta­yın ke­çi­ril­mə­sin­də əmə­yi olan şəx­siy­yət­lə­rin ruh­la­rı dua ilə anı­lır.

Bu il türk bir­li­yi­nin sim­vo­lu­na çev­ri­lən I Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın 90 il­li­yi­dir. Yu­bi­ley çər­çi­və­sin­də Azər­bay­ca­nın müx­tə­lif elm qu­rum­la­rın­da, təş­ki­lat­la­rın­da təd­bir­lər, konfranslar ke­çi­ri­lir.

Qeyd edək ki, no­yab­rın 14-15-də Azər­bay­can Mil­li Elmlər Aka­de­mi­ya­sı­nın (AMEA) rə­ya­sət he­yə­tin­də Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın 90 il­li­yi­nə həsr olu­nan "Tür­ko­lo­ji el­mi-mə­də­ni hə­rə­kat­da or­taq də­yər­lər və ye­ni ça­ğı­rış­lar" möv­zu­sun­da bey­nəl­xalq konfrans ke­çi­ri­lib. Bil­di­rək ki, konfrans Azər­bay­can Mil­li Elmlər Aka­de­mi­ya­sı­nın, Təh­sil, Mə­də­niy­yət və Tu­rizm na­zir­lik­lə­ri­nin bir­gə təş­ki­lat­çı­lı­ğı ilə təş­kil olu­nub.

Konfran­sı açan AMEA-nın pre­zi­den­ti, aka­de­mik Akif Əli­za­də Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın ta­ri­xi əhə­miy­yə­tin­dən da­nı­şar­kən qeyd edib ki, bu qu­rul­ta­yın 90 il­li­yi­nin ke­çi­ril­mə­sin­də öl­kə baş­çı­sı İl­ham Əli­ye­vin bö­yük ro­lu var. 

O de­yib ki, Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın ide­ya­la­rı son­ra­kı dövrlər­də mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­rin və el­mi-mə­də­ni in­teq­ra­si­ya­nın for­ma­laş­ma­sın­da, türkdil­li öl­kə­lər ara­sın­da ta­ri­xi-mə­də­ni əla­qə­lə­rin qo­ru­nub sax­lan­ma­sın­da və in­ki­şa­fın­da müs­təs­na rol oy­na­yıb.

Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin im­za­la­dı­ğı "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın 90 il­lik yu­bi­le­yi­nin ke­çi­ril­mə­si haq­qın­da" Sə­rən­ca­mı xa­tır­la­dan aka­de­mik bu sə­nə­din Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın dərslə­ri­ni ic­ti­mai və el­mi cə­hət­dən qiy­mət­lən­dir­mə­yə və nə­ti­cə­lər çı­xar­ma­ğa im­kan ver­di­yi­ni bil­di­rib.

Onu da vur­ğu­la­yaq ki, Azər­bay­can Ya­zı­çı­lar Bir­li­yi­nin səd­ri, xalq ya­zı­çı­sı Anar çı­xı­şın­da Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın türk dün­ya­sı­nın ta­ri­xi el­mi-mə­də­ni əla­qə­lə­ri­nin qo­ru­nub sax­lan­ma­sın­da­kı önə­min­dən da­nı­şıb. O, hu­ma­ni­tar xa­rak­ter da­şı­yan Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay­da la­tın qra­fi­ka­lı əlif­ba­ya ke­çid ki­mi va­cib mə­sə­lə­nin mü­za­ki­rə olun­du­ğu­nu diq­qə­tə çat­dı­rıb.

Konfransda Azər­bay­can Mil­li Elmlər Aka­de­mi­ya­sı­nın vit­se-pre­zi­den­ti, aka­de­mik, Mil­li Məc­li­sin Elm və təh­sil ko­mi­tə­si­nin səd­ri İsa Hə­bib­bəy­li "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay: dərslə­ri və ça­ğı­rış­la­rı" möv­zu­sun­da mə­ru­zə ilə çı­xış edib. Aka­de­mik bil­di­rib: "1926-cı il­də Ba­kı­da ke­çi­ril­miş Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay türk xalqla­rı­nın el­mi-mə­də­ni bir­li­yi­nə, or­taq mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­nin in­ki­şaf et­di­ril­mə­si­nə, in­teq­ra­si­ya pro­ses­lə­ri­nin də­rin­ləş­di­ril­mə­si­nə ge­niş üfüq­lər açan ic­ti­mai ha­di­sə­dir. Bu qu­rul­tay­da XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də tür­ko­lo­ji el­mi-mə­də­ni mü­hi­tin ak­tu­al mə­sə­lə­lə­ri­nə to­xu­nu­lub. Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın ic­las­la­rın­da səs­lə­nən mə­ru­zə­lər­də hu­ma­ni­tar və ic­ti­mai elmlə­rin, tür­ko­lo­gi­ya­nın ak­tu­al prob­lem­lə­ri əha­tə olu­nub və konkret tək­lif­lər irə­li sü­rü­lüb. Qu­rul­tay­da keç­miş So­vet İt­ti­fa­qı­nın tər­ki­bin­də ya­şa­yan türkdil­li xalqla­rın, Av­ro­pa tür­ko­lo­gi­ya­sı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri­nin təm­sil olun­ma­sı, Tür­ki­yə və İran zi­ya­lı­la­rı­nın iş­ti­ra­kı­nın tə­min edil­mə­si əha­tə olu­nan tür­ko­lo­ji mü­hi­tin ge­niş­li­yi­ni, miq­ya­sı­nı ay­dın şə­kil­də tə­səv­vür et­mə­yə im­kan ve­rir. Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın Ba­kı­da ke­çi­ril­mə­si Azər­bay­ca­nın ge­niş mə­na­da tür­ko­lo­gi­ya­nın əsas mər­kəz­lə­rin­dən bi­ri ol­du­ğu­nu gös­tə­rir".

Aka­de­mik bil­di­rib ki, Azər­bay­can zi­ya­lı­la­rı­nın Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay­da fə­al iş­ti­ra­kı öl­kə­miz­də yal­nız dil­çi­lik de­yil, ədə­biy­yat, ta­rix, mə­də­niy­yət, folklor, et­noq­ra­fi­ya və ma­a­rif­çi­lik miq­ya­sın­da da bö­yük el­mi və ya­ra­dı­cı qüv­və­lə­rin ye­ti­şib for­ma­laş­dı­ğı­nı nü­ma­yiş et­di­rir. İsa Hə­bib­bəy­li Azər­bay­can nü­ma­yən­də­lə­ri­nin qal­dır­dı­ğı mə­sə­lə­lə­rin, irə­li sür­dü­yü ide­ya­la­rın Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın ana xət­ti­nin, əsas is­ti­qa­mət­lə­ri­nin mü­əy­yən edil­mə­sin­də mü­hüm rol oy­na­dı­ğı­nı de­yib.

İ.Hə­bib­bəy­li qeyd edib ki, tür­ko­lo­ji el­mi axın ha­kim so­vet ide­o­lo­gi­ya­sı­nın prin­sip­lə­ri­nə uy­ğun gəl­mə­di­yi üçün keç­miş So­vet İt­ti­fa­qı­nın ic­ti­mai-si­ya­si mü­hi­tin­də bö­yük va­hi­mə və şüb­hə ilə qar­şı­la­nır­dı: "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın, de­mək olar ki, So­vet İt­ti­fa­qın­dan olan bü­tün əsas iş­ti­rak­çı­la­rı cid­di tə­qib­lər­lə üz­lə­şib, həbs cə­za­sı­na məh­kum edi­lib, sür­gü­nə gön­də­ri­lib. La­kin nə qə­dər çə­tin ol­sa da, Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın ide­ya­la­rı, ça­ğı­rış­la­rı da­im öz əhə­miy­yə­ti­ni qo­ru­yub sax­la­yıb".

AMEA-nın vit­se-pre­zi­den­ti mə­ru­zə­sin­də Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay­da qal­dı­rı­lan la­tın qra­fi­ka­lı əlif­ba­ya ke­çid mə­sə­lə­si­nə də to­xu­nub. Qeyd edib ki, la­tın qra­fi­ka­lı əlif­ba­ya ke­çid XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can­da və Tür­ki­yə­də tət­biq olu­nub, la­kin son­ra­dan So­vet İt­ti­fa­qı da­xi­lin­də bu pro­ses da­yan­dı­rı­lıb. Azər­bay­ca­nın müs­tə­qil­lik il­lə­rin­də bu ide­ya­nın ye­ni­dən dir­çəl­di­yi­ni de­yən aka­de­mik ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­ye­vin mü­va­fiq fər­ma­nı ilə öl­kə­miz­də la­tın qra­fi­ka­lı əlif­ba­ya tam ke­çi­din tə­min edil­di­yi­ni bil­di­rib.

İsa Hə­bib­bəy­li mə­ru­zə­si­nin so­nun­da Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın 90 il­lik yu­bi­le­yi­nin ke­çi­ril­mə­si haq­qın­da" 2016-cı il 18 fev­ral ta­rix­li Sə­rən­ca­mı­nın önə­min­dən da­nı­şa­raq de­yib: "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın 90 il­li­yi­nin yük­sək sə­viy­yə­də qeyd olun­ma­sı və mü­a­sir və­zi­fə­lə­rin mü­əy­yən edil­mə­si Azər­bay­can­da və türk dün­ya­sın­da hu­ma­ni­tar elmlə­rin, o cüm­lə­dən tür­ko­lo­ji elmlər sis­te­mi­nin bü­tün yön­lə­ri ilə in­ki­şa­fı­na tə­kan ve­rir. Bu isə, öz növ­bə­sin­də, həm də dün­ya el­mi­nin da­ha da zən­gin­ləş­di­ril­mə­si, bey­nəl­xalq miq­yas­da in­teq­ra­si­ya pro­ses­lə­ri­nin ye­ni hə­dəf­lə­rə doğ­ru in­ki­şaf et­di­ril­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də atı­lan ye­ni ad­dım­la­rın mey­da­na çıx­ma­sı, qar­şı­da bö­yük üfüq­lə­rin açıl­ma­sı de­mək­dir".

Təd­bir­də, həm­çi­nin, Türk Dil Qu­ru­mu­nun rəh­bə­ri Mus­ta­fa Ka­ça­lin, Bey­nəl­xalq Türk Aka­de­mi­ya­sı­nın pre­zi­den­ti Dar­xan Kı­dı­rə­li, Nə­si­mi adı­na Dil­çi­lik İnsti­tu­tu­nun di­rek­to­ru, AMEA-nın müx­bir üz­vü Möh­sün Na­ğı­soy­lu və di­gər­lə­ri mə­ru­zə­lər­lə çı­xış edib.

Vur­ğu­la­nıb ki, Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay türk xalqla­rı­nın mə­də­ni in­teq­ra­si­ya­sın­da ye­ni mər­hə­lə­nin tə­mə­li­ni qoy­muş diq­qə­tə­la­yiq ha­di­sə­lər­dən­dir. Sək­kiz gün da­vam edən bu mö­tə­bər təd­bir­də müx­tə­lif öl­kə­lər­dən 131 nü­ma­yən­də iş­ti­rak edib, 17 ic­las ke­çi­ri­lib, yed­di əsas prob­lem mü­za­ki­rə olu­nub və ümu­mi­lik­də 38 mə­ru­zə din­lə­nib. Qu­rul­tay­da mü­za­ki­rə­yə çı­xa­rı­lan türk xalqla­rı­nın or­taq di­li, ta­ri­xi və ədə­biy­ya­tı mə­sə­lə­lə­ri bu gün də öz ak­tu­al­lı­ğı­nı qo­ru­yub sax­la­yır.

Bey­nəl­xalq təd­bir­də Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın 90 il­lik yu­bi­le­yi mü­na­si­bə­ti­lə Tür­ki­yə, Qa­za­xıs­tan, Ma­ca­rıs­tan və Ta­ta­rıs­tan­da da el­mi konfransla­rın ke­çi­ril­di­yi diq­qə­tə çat­dı­rı­lıb. Konfrans çər­çi­və­sin­də Ni­za­mi adı­na Ədə­biy­yat İnsti­tu­tun­da və Mər­kə­zi El­mi Ki­tab­xa­na­da "Or­taq türk ta­ri­xi" və "Or­taq türk ədə­biy­ya­tı" dərslik­lə­ri­nin, o cüm­lə­dən "Or­taq türk qram­ma­ti­ka­sı və ter­mi­no­lo­gi­ya­sı"nın ha­zır­lan­ma­sı və di­gər mə­sə­lə­lə­rin mü­za­ki­rə­si ke­çi­ri­lib.

Qeyd edək ki, AMEA-nın vit­se-pre­zi­den­ti İsa Hə­bib­bəy­li türk xalqla­rı­nın or­taq dərslik­lə­ri­nin ha­zır­lan­ma­sı­nın mü­hüm mə­sə­lə­lər­dən bi­ri ol­du­ğu­nu önə çə­kib.

Qa­za­xıs­ta­nın Bey­nəl­xalq Türk Aka­de­mi­ya­sı­nın pre­zi­den­ti Dar­xan Kı­dı­rə­li bil­di­rib ki, Aka­de­mi­ya­nın "Türk xalqla­rı­nın or­taq dərslik­lə­ri" la­yi­hə­si Pre­zi­dent Nur­sul­tan Na­zar­ba­ye­vin dəs­tə­yi ilə re­al­la­şıb.

Da­ha son­ra Türkdil­li Öl­kə­lə­rin Əmək­daş­lıq Şu­ra­sı­na da­xil olan elmlər aka­de­mi­ya­la­rı­nın və Bey­nəl­xalq Türk Aka­de­mi­ya­sı­nın Ki­tab­xa­na­la­rı As­so­si­a­si­ya­sı­nın ya­ra­dıl­ma­sı ilə bağ­lı la­yi­hə mü­za­ki­rə edi­lib. La­yi­hə haq­qın­da AMEA-nın Mər­kə­zi El­mi Ki­tab­xa­na­sı­nın di­rek­to­ru Ley­la İma­no­va mə­lu­mat ve­rib.

Bey­nəl­xalq Türk Aka­de­mi­ya­sı­nın pre­zi­den­ti Dar­xan Kı­dı­rə­li Ni­za­mi adı­na Ədə­biy­yat İnsti­tu­tu­nun, pro­fes­sor Əh­məd Bi­can Er­ci­la­sun Nə­si­mi adı­na Dil­çi­lik İnsti­tu­tu­nun fəx­ri dok­to­ru adı­na la­yiq gö­rü­lüb.

Or­taq türk də­yər­lə­ri­nin təb­li­ğin­də xid­mət­lə­ri­nə gö­rə Əh­məd Bi­can Ər­ci­la­sun, Os­man Fik­ri Sərtqa­ya, Fik­rət Türkmən Bey­nəl­xalq Türk Aka­de­mi­ya­sı­nın me­da­lı ilə təl­tif olu­nub.

Böl­mə ic­las­la­rın­da "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay: ça­ğı­rış­la­rı və on­la­rın gü­nü­müz­də­ki ak­tu­al­lı­ğı", "Əli bəy Hü­seynza­də­nin Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay­da­kı mə­ru­zə­si və mü­a­sir Qərbdə iki­li stan­dartlar", "Nax­çı­van­da Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­ya ha­zır­lıq", "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın qar­şı­ya qoy­du­ğu və­zi­fə­lər və AMEA-nın aka­de­mik Z.M.Bün­ya­dov adı­na Şərqşü­nas­lıq İnsti­tu­tun­da tür­ko­lo­gi­ya­nın in­ki­şa­fı", "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın Qa­za­xıs­tan təm­sil­çi­lə­ri", "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay­da qo­yu­lan mə­sə­lə­lə­rə aka­de­mik To­fiq Ha­cı­ye­vin mü­na­si­bə­ti", "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay­da ədə­biy­yat mə­sə­lə­lə­ri", "Türk xalqla­rı­nın mü­qa­yi­sə­li lü­ğə­ti­nin ha­zır­lan­ma­sı - Azər­bay­can-Tür­ki­yə türkcə­si ör­nə­yin­də", "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay­da­kı dil mə­sə­lə­lə­ri­nin C.Məm­məd­qu­lu­za­də ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da ək­si", "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay və Azər­bay­can­da la­tın qra­fi­ka­lı əlif­ba­ya ke­çid təc­rü­bə­si", "Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay və mü­qa­yi­sə­li-tür­ko­lo­ji dil­çi­lik mə­sə­lə­lə­ri", "Mə­həm­məd ağa Şah­taxtlı­nın əlif­ba la­yi­hə­lə­ri", "Türk dil­lə­rin­də or­taq ter­mi­no­lo­gi­ya və or­taq ün­siy­yət prob­le­mi" və di­gər möv­zu­lar­da mə­ru­zə­lər din­lə­nib.

Vur­ğu­la­yaq ki, XX yü­zil­li­yin son­la­rı­na doğ­ru Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın öz döv­lət müs­tə­qil­li­yi­ni bər­pa et­mə­si ilə Azər­bay­can di­li­nin rəs­mi döv­lət di­li sta­tu­su qə­ti su­rət­də təs­bit edil­di və Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay tə­rə­fin­dən vax­ti­lə irə­li sü­rül­müş töv­si­yə­lə­rin mü­a­sir şə­ra­it­də uğur­la hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si üçün əl­ve­riş­li zə­min ya­ran­dı. Bir əsr bo­yun­ca üçün­cü də­fə də­yiş­di­ril­mə­yə mə­ruz qal­dıq­dan son­ra la­tın qra­fi­ka­lı ye­ni əlif­ba­ya ke­çil­di və öl­kə­nin ic­ti­mai-si­ya­si hə­ya­tı­nın, xal­qın ya­zı mə­də­niy­yə­ti ta­ri­xi­nin ta­le­yük­lü mə­sə­lə­lə­ri­nin həl­li is­ti­qa­mə­tin­də mü­hüm ad­dım­lar atıl­dı.

Onu da vur­ğu­la­yaq ki, qu­rul­tay­dan bə­ri ötən dövr tür­ko­lo­gi­ya­ya da­ir araş­dır­ma­lar sa­hə­sin­də ye­ni kon­sep­si­ya­la­rın for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı, Azər­bay­ca­nın tür­ko­lo­ji araş­dır­ma­la­rın nü­fuz­lu mər­kəz­lə­rin­dən bi­ri ki­mi ta­nın­ma­sı və türk xalqla­rı­nın mə­də­ni-mə­nə­vi bir­li­yi­nin nə­zə­ri-el­mi bü­növ­rə­si­nin ya­ra­dıl­ma­sı ilə əla­mət­dar­dır. Qa­za­nı­lan na­i­liy­yət­lər ey­ni za­man­da qu­rul­ta­yın təş­ki­li işi­nə töh­fə­lər ver­miş to­ta­li­tar re­jim qur­ba­nı ol­muş gör­kəm­li alim­lə­rin xa­ti­rə­si­nə eh­ti­ra­mın ifa­də­si­dir.

Ekspertlər bil­di­rir ki, Bi­rin­ci Tür­ko­lo­ji Qu­rul­ta­yın 90 il­lik yu­bi­le­yi ilə bağ­lı konfrnas, ümu­miy­yət­lə yu­bi­le­yi­nin ke­çi­ril­mə­si ol­duq­ca əhə­miy­yət­li­dir. Bu­nun azər­bay­can­çı­lı­ğın və türkçü­lü­yün ay­rıl­maz vəh­də­tin­dən doğ­du­ğu­nu de­yən ekspertlər bil­di­rir ki, 1926-cı il­də pay­tax­tı­mız­da ke­çi­ri­lən Tür­ko­lo­ji Qu­rul­tay­da qal­dı­rı­lan mə­sə­lə­lər bu gün təd­ri­cən rel­laş­dı­rı­lır. On­lar ümid edir ki, ora­da qal­dı­rı­lan mə­sə­lə­lər, səs­lən­di­ri­lən ide­ya­lar ümum­türk bir­li­yi­nə xid­mət edən şə­kil­də re­al­laş­dı­rı­la­caq. Azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı­nın əzəl baş­dan bir­lik-bə­ra­bər­lik an­la­yı­şı da­şı­ma­sı mə­lum­dur. Türkçü­lük də azər­bay­can­çı­lı­ğın ay­rıl­maz his­sə­ci­dir.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.