Di­ni və mil­li to­le­rantlıq, mil­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin in­ki­şaf et­di­ril­mə­si

İs­tə­ni­lən in­san əmi­na­man­lıq olan yer­də ya­şa­ma­ğa üs­tün­lük ve­rir. Azər­bay­can ta­rix bo­yu sa­kit, meh­ri­ban­lı­ğın hökm sür­dü­yü, xalqlar dostlu­ğu­nun möv­cud ol­du­ğu öl­kə ki­mi ta­nı­nıb. Əsrlər uzu­nu öl­kə­miz­də di­gər et­nos­la­rın və din­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri Azər­bay­can türklə­ri ilə ocaq, çə­pər qon­şu­su olub. Qon­şu­luq bə­zən qo­hum­luq mü­na­si­bət­lə­ri­nə çev­ri­lib.  Bil­di­yi­miz ki­mi, Azər­bay­can­da ya­şa­yan xalqla­rın, din­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri öl­kə­miz­də öz­lə­ri­ni ifa­də edə bi­lir. Azər­bay­can döv­lə­ti­nin tam­hü­quq­lu və­tən­daş­la­rı ki­mi öl­kə­nin hə­ya­tın­da rol oy­na­yan az­say­lı xalqla­rın nü­ma­yən­də­lə­ri in­di­yə qə­dər heç bir ay­rı­seç­ki­lik­lə üz­ləş­mə­yib. Azər­bay­can­da di­ni və mil­li to­le­rantlıq ənə­nə­si for­ma­la­şıb və bu, dün­ya üçün sağ­lam bir ör­nək­dir.

Hey­dər Əli­yev Fon­du­nun vit­se-pre­zi­den­ti Ley­la Əli­ye­va çı­xış­la­rın­dan bi­rin­də haq­lı ola­raq "to­le­rantlıq an­la­yı­şı xal­qı­mız üçün hər han­sı na­i­liy­yət de­yil: bu, nor­ma­dır, bu, hə­yat tər­zi­dir, biz heç vaxt baş­qa cür ya­şa­ma­mı­şıq. Azər­bay­can­da yə­hu­di­li­yin 2400 il ta­ri­xi var, hal­bu­ki, bu tor­paq­da ilk kil­sə IV əsrdə, ən qə­dim məs­cid isə VIII əsrdə ya­ra­nıb" - de­yə bil­di­rib.

Giz­lin de­yil ki, bu gün Azər­bay­can­da xris­ti­an­lar, mü­səl­man­lar və yə­hu­di­lər bu qə­dim di­ya­rı öz və­tə­ni sa­yır. Mə­lum­dur ki, öl­kə­miz­də si­na­qoq­lar, məs­cid­lər, pra­vos­lav və ka­to­lik kil­sə­lə­ri, ha­be­lə atəş­pə­rəst mə­bəd­lə­ri möv­cud­dur.  Azər­bay­can­da 20-dən ar­tıq qey­ri-mü­səl­man ic­ma­sı var. Ekspertlər vur­ğu­la­yır ki, to­le­rantlıq, qo­naq­pər­vər­lik, dö­züm­lü­lük ənə­nə­lə­ri xal­qı­mız tə­rə­fin­dən qay­ğı ilə qo­ru­nub sax­la­nır. Mə­lum­dur ki, dö­züm­lü­lük, in­san haq­la­rı çər­çi­və­sin­də heç bir dil, mə­də­niy­yət, cins, din, dü­şün­cə, si­nif, et­nik fər­qə var­ma­dan bü­tün in­san­la­rın bu­ra­da ya­şa­ma­sı, fə­a­liy­yə­ti üçün şə­ra­it var. Ye­tər ki, o in­san­la­rın niy­yə­ti tə­miz, məq­sə­di ay­dın ol­sun. Azər­bay­can­da to­le­rantlıq  ki­fa­yət qə­dər zən­gin ba­za­ya ma­lik­dir. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın sa­biq Pre­zi­den­ti mər­hum Hey­dər Əli­yev to­le­rantlıq­la bağ­lı bil­di­rir­di: "To­le­rantlıq həm in­sa­ni mü­na­si­bət və cə­miy­yət­də ge­dən pro­ses­lə­rin, həm də döv­lət­lə­ra­ra­sı, mil­lət­lə­ra­ra­sı, din­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin bir çox cə­hət­lə­ri­nə aid­dir... O, tək­cə din­lə­rin bir-bi­ri­nə dö­züm­lü­lü­yü de­yil, həm də bir-bi­ri­nin adət­lə­ri­nə, mə­nə­viy­ya­tı­na, mə­də­niy­yət­lə­ri­nə dö­züm­lü­lük de­mək­dir".

Ar­tıq 25 il­dir Azər­bay­can müs­tə­qil döv­lət­dir. Qeyd edək ki, müs­tə­qil­lik döv­rün­də xal­qı­mı­zın öz kö­kü­nə və is­la­mi də­yər­lə­rə qa­yı­dı­şı, in­san haqq və azad­lıq­la­rı­nın qa­nun­la qo­run­ma­sı həm də cə­miy­yə­tin əx­la­qi-mə­nə­vi yük­sə­li­şi­nə, müx­tə­lif inancla­ra sa­hib öl­kə və­tən­daş­la­rı­nın bü­töv­lü­yü və bir­li­yi­nə xid­mət edib. Qlo­bal­laş­ma şə­ra­i­tin­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lən iri­miq­yas­lı ener­ji, nəq­liy­yat və in­for­ma­si­ya dəh­liz­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı, xa­ri­ci in­ves­tor­la­rın Azər­bay­ca­na uzun­müd­dət­li sər­ma­yə qoy­ma­sı da, şüb­hə­siz ki, öl­kə­də­ki da­xi­li sa­bit­lik və onu re­al­laş­dı­ran to­le­rantlıq və di­ni dö­züm­lü­lük si­ya­sə­ti sa­yə­sin­də müm­kün olub. Ar­tıq çağ­daş Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­lizm mə­ka­nı ki­mi mə­də­niy­yət­lə­rin, din­lə­rin müx­tə­lif­li­yi­ni ya­şa­dan və in­ki­şaf et­di­rən uni­kal öl­kə­yə çev­ri­lib. Bu­ra­da hər bir xalq və et­ni­kin mə­də­ni, di­ni müx­tə­lif­li­yi va­hid har­mo­ni­ya­ya-ümum­mil­li və­tən­daş həm­rəy­li­yi­nə xid­mət edir. Ək­sər öl­kə­lər üçün ör­nək olan bu mo­del ar­tıq müx­tə­lif inanc və mə­də­niy­yət­lə­rə sa­hib Azər­bay­can və­tən­daş­la­rı­nın hə­yat tər­zi­nə çev­ri­lib.

Dün­ya to­le­rantlıq mə­ka­nın­da mü­a­sir Azər­bay­ca­nın ro­lu və ona ve­ri­lən qiy­mə­ti Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev be­lə xa­rak­te­ri­zə edib: "Öl­kə­miz­də müx­tə­lif kon­fes­si­ya­lar tə­rə­fin­dən nü­ma­yiş et­di­ri­lən qar­şı­lıq­lı eh­ti­ram, konstruk­tiv əmək­daş­lıq, həm­çi­nin ümum­bə­şə­ri mə­nə­vi də­yər­lə­rin mə­nim­sə­nil­mə­si yo­lun­da gö­rü­lən iş­lər ol­duq­ca yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lir və Azər­bay­ca­nı to­le­rantlıq ba­xı­mın­dan bir çox öl­kə­lər üçün ör­nək he­sab et­mə­yə im­kan ve­rir".

Mə­lum­dur ki, Va­ti­kan­da çox­şa­xə­li və zən­gin Azər­bay­can mə­də­ni ir­si­nin nü­ma­yiş et­di­ril­mə­si də öl­kə­miz­də­ki möv­cud di­ni dö­züm­lü­lük və to­le­rantlıq­dan qay­naq­la­nır. Vur­ğu­lan­ma­sı va­cib olan bu təd­bir bir ha­di­sə­dir. Çün­ki Azər­bay­can is­lam alə­min­də mə­də­ni ir­si­ni Va­ti­kan­da nü­ma­yiş et­di­rən ilk öl­kə­dir.

Qeyd edək ki, bu gün mul­ti­kul­tu­ra­lizm mər­kə­zi ki­mi qə­bul edi­lən Azər­bay­can həm də müs­tə­qil si­ya­sət yü­rü­dən, öz prin­si­pi­al möv­qe­yi ilə se­çi­lən, ümum­bə­şə­ri prob­lem­lə­rin həl­li­nə də­yər­li töh­fə ve­rən nü­fuz­lu öl­kə ki­mi ta­nı­nır.

Ta­ri­xi-mə­nə­vi-di­ni də­yər­lə­ri­ni, si­vi­li­za­si­on ir­si­ni və qa­nu­nun ali­li­yi­ni qo­ru­yan mü­a­sir Azər­bay­can məhz be­lə bir şə­ra­it­də dün­ya hü­quq mə­ka­nı­na uğur­la in­teq­ra­si­ya edir.

Qeyd edək ki, mü­a­sir dövrdə bu də­yər­lə­rin tə­mi­na­tı həm də dün­yə­vi­li­yi ən mü­tə­rəq­qi im­pe­ra­tiv ki­mi irə­li sü­rür. Bu­nun al­ter­na­ti­vi yox­dur. Çün­ki dün­yə­vi döv­lət­çi­lik və to­le­rantlıq mü­hi­ti­nin tə­min edil­mə­si bi­la­va­si­tə müs­tə­qil­li­yi­miz­lə əla­qə­li ən va­cib sər­vət­lər­dən bi­ri­dir. Müx­tə­lif­lik­də bir har­mo­ni­ya olan Azər­bay­ca­nın to­le­rantlıq mo­de­li ar­tıq bu mə­kan­da tək­cə mə­nə­vi bor­ca de­yil, ey­ni za­man­da mil­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin in­ki­şaf et­di­ril­mə­si üçün si­ya­si və hü­qu­qi tə­lə­ba­ta çev­ri­lib. Azər­bay­can­da to­le­rantlıq, dil, din, dü­şün­cə və ir­qin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, hər bir və­tən­da­şa, diskri­mi­na­si­ya­ya mə­ruz qoy­ma­dan so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şaf üçün şə­ra­it ya­ra­dan və qa­nun­la qo­ru­nan lə­ya­qət­li­li­yin özü­dür, ya­şam tər­zi­dir. Bu­nu 2015-ci il no­yab­rın 18-də Stok­holmda ke­çi­ri­lən "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm və din­lə­ra­ra­sı to­le­rantlıq: Azər­bay­ca­nın təc­rü­bə­si və onun Av­ro­pa üçün əhə­miy­yə­ti" möv­zu­sun­da ke­çi­ri­lən bey­nəl­xalq konfrans bir da­ha sü­but et­di.

Mə­lum­dur ki, "Di­ni eti­qad azad­lı­ğı haq­qın­da" AR Qa­nu­nu­na edi­lən dü­zə­liş­lər, mər­hum pre­zi­dent Hey­dər Əli­yev tə­rə­fin­dən öl­kə­də əsa­sı qo­yu­lan "To­le­rantlıq Gü­nü"nün hər il qeyd edil­mə­si, "Si­vi­li­za­si­ya­la­rın di­a­lo­qu" möv­zu­sun­da Ba­kı­da ke­çi­ri­lən bey­nəl­xalq konfranslar, to­le­rantlıq və di­ni dö­züm­lü­lü­yün möh­kəm­lən­mə­si­nə yö­nə­lən qa­nun­ve­ri­ci­li­yin bey­nəl­xalq hü­quq nor­ma­la­rı­na uy­ğun­laş­dı­rıl­ma­sı, 2006-cı il­də Ba­kı­da ke­çi­ri­lən "İs­lam­da dö­züm­lü­lük" möv­zu­sun­da bey­nəl­xalq konfrans, İSES­CO-nun 2009-cu il üçün Ba­kı şə­hə­ri­ni İs­lam Mə­də­niy­yə­ti­nin Pay­tax­tı elan et­mə­si, son dörd il­də pay­tax­tı­mız­da I, II və III bey­nəl­xalq hu­ma­ni­tar fo­rum­la­rın, 2012-ci il­də ye­nə Ba­kı­da İq­ti­sa­di Əmək­daş­lıq Təş­ki­la­tı­nın XII zir­və top­lan­tı­sı və di­gər mö­tə­bər təd­bir­lə­rin ke­çi­ril­mə­si bu sa­hə­də döv­lə­tin apar­dı­ğı si­ya­sə­tin tər­kib his­sə­si­dir.

Əl­bət­tə, müs­tə­qil­lik döv­rün­də xal­qı­mı­zın öz kö­kü­nə və is­la­mi də­yər­lə­rə qa­yı­dı­şı, in­san haqq və azad­lıq­la­rı­nın qa­nun­la qo­run­ma­sı həm də cə­miy­yə­tin əx­la­qi-mə­nə­vi yük­sə­li­şi­nə, müx­tə­lif inancla­ra sa­hib öl­kə və­tən­daş­la­rı­nın bü­töv­lü­yü və bir­li­yi­nə xid­mət edib. Qlo­bal­laş­ma şə­ra­i­tin­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lən iri­miq­yas­lı ener­ji, nəq­liy­yat və in­for­ma­si­ya dəh­liz­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı, xa­ri­ci in­ves­tor­la­rın Azər­bay­ca­na uzun­müd­dət­li sər­ma­yə qoy­ma­sı da öl­kə­də­ki da­xi­li sa­bit­lik və onu re­al­laş­dı­ran mil­li və di­ni to­le­rantlıq si­ya­sə­ti sa­yə­sin­də müm­kün olub. Ar­tıq çağ­daş Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­lizm mə­ka­nı ki­mi mə­də­niy­yət­lə­rin, din­lə­rin müx­tə­lif­li­yi­ni ya­şa­dan və in­ki­şaf et­di­rən uni­kal öl­kə­yə çev­ri­lib. Bu­ra­da hər bir xalq və et­ni­kin mə­də­ni, di­ni müx­tə­lif­li­yi va­hid har­mo­ni­ya­ya-ümum­mil­li və­tən­daş həm­rəy­li­yi­nə xid­mət edir. Ək­sər öl­kə­lər üçün ör­nək olan bu mo­del ar­tıq müx­tə­lif inanc və mə­də­niy­yət­lə­rə sa­hib Azər­bay­can və­tən­daş­la­rı­nın hə­yat tər­zi­nə çev­ri­lib.  Azər­bay­ca­nın dün­ya­ya ör­nək olan to­le­rantlıq mo­de­li­nin İl­ham Əli­yev tə­rə­fin­dən BMT kür­sü­sün­dən elan edil­mə­si və onun ək­sər xa­ri­ci öl­kə baş­çı­la­rı, din xa­dim­lə­ri, si­ya­sət­çi­lə­ri, alim­lə­ri tə­rə­fin­dən qə­bul edil­mə­si od­lar di­ya­rı­nın bey­nəl­xalq aləm­də nü­fu­zu­nu da­ha da ar­tı­rıb. Bu mo­de­lin döv­lə­tin si­ya­si kre­do­sun­da önəm­li yer al­ma­sı şüb­hə­siz ki, müs­tə­qil Azər­bay­ca­nın BMT Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı­na qey­ri-da­i­mi üzv se­çil­mə­sin­də də mü­hüm rol oy­na­yıb.

Kul­tu­ro­lo­gi­ya üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ri Vü­qar Kə­rim­li qeyd edir ki, 1999-cu il­də ke­çi­ril­miş müs­tə­qil Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı əha­li­si­nin ilk mil­li si­ya­hı­ya alın­ma­sı mə­lu­mat­la­rı­na əsa­sən, Azər­bay­can əha­li­si­nin mil­li tər­ki­bi azər­bay­can­lı­lar­la ya­na­şı, on­lar­la di­gər mil­lət və xalqlar­dan iba­rət olub: "2009-cu ilin si­ya­hı­ya alın­ma­sı­na gö­rə, öl­kə əha­li­si­nin 8,4 fa­i­zi­ni mil­li az­lıq­lar, az­say­lı xalqlar və et­nik qrup­la­rın nü­ma­yən­də­lə­ri təş­kil edib. Döv­lə­ti­miz mil­li az­lıq­la­rın mü­da­fi­ə­si ilə bağ­lı 50-dən çox bey­nəl­xalq kon­ven­si­ya­ya qo­şu­lub, mil­li az­lıq­la­rın mə­sə­lə­lə­ri ilə məş­ğul olan 50-yə­dək qey­ri-hö­ku­mət təş­ki­la­tı, mə­də­niy­yət mər­kəz­lə­ri, xey­riy­yə cə­miy­yət­lə­ri və s. ic­ti­mai bir­lik­lər fə­a­liy­yət gös­tə­rir. Azər­bay­can­da ya­şa­yan et­nik qrup­la­rın di­lin­də 15-dən, rus di­lin­də isə 30-dan çox qə­zet və jur­nal nəşr olu­nur. Te­le­ka­nal­lar­da mil­li az­lıq­la­rın et­nik-mə­də­ni hə­ya­tı, et­noq­ra­fi­ya­sı ba­rə­də mün­tə­zəm ma­te­ri­al­lar ha­zır­la­nır. Mil­li az­lıq­la­rın sıx ya­şa­dı­ğı 5 böl­gə­də isə yer­li te­le­ra­dio ka­nal­la­rı fə­a­liy­yət gös­tə­rir. Ey­ni za­man­da tə­lim yal­nız rus di­lin­də olan 19 və tə­lim yal­nız gür­cü di­lin­də olan 6 or­ta ümum­təh­sil, 345 bey­nəl­mi­ləl or­ta mək­təb fə­a­liy­yət gös­tə­rir. Res­pub­li­ka­mız­da 380-dən ar­tıq di­ni ic­ma­nın möv­cud ol­ma­sı və on­la­ra ey­ni mü­na­si­bə­tin gös­tə­ril­mə­si Azər­bay­ca­nı dün­ya miq­ya­sın­da to­le­rant öl­kə ki­mi bir da­ha təs­diq­lə­yir. UNES­CO-nun 2005-ci il­də qə­bul et­di­yi "Mə­də­ni özü­nü­i­fa­də müx­tə­lif­li­yi­nin qo­run­ma­sı və təş­vi­qi haq­qın­da Kon­ven­si­ya"ya uy­ğun ola­raq, öl­kə­miz­də ya­şa­yan mil­li az­lıq və et­nik qrup­la­rın mə­də­niy­yə­ti Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti­nin tər­kib his­sə­si ki­mi qo­ru­nur və in­ki­şaf edir. Bu xalqla­rın mil­li mə­də­niy­yə­ti­nin, in­cə­sə­nə­ti­nin, adət-ənə­nə­lə­ri­nin və di­li­nin qo­ru­nub sax­lan­ma­sı üçün iş­lər apa­rı­lır. Əsrlər bo­yu Azər­bay­can­da 80-dən çox et­no­sun nü­ma­yən­də­si yer­li et­nos olan azə­ri türklə­ri ilə ya­na­şı ya­şa­yır. Bu ta­ri­xi təc­rü­bə az­say­lı et­nos­la­rın və et­nik qrup­la­rın yo­xa çıx­ma­sı təh­lü­kə­si­nin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı­na sə­bəb olub. Azər­bay­can­da bir də­fə də ol­sun di­ni və et­nik əda­vət, sa­yın­dan ası­lı ol­ma­ya­raq, et­nik az­lıq­lar­la mü­na­si­bət­də ay­rı­seç­ki­lik faktla­rı qey­də alın­ma­yıb, çün­ki Azər­bay­can döv­lə­ti on­la­rın hər bi­ri­nə ey­ni də­rə­cə­də qay­ğı gös­tə­rir". Alim ya­zır ki, Azər­bay­can­da ya­şa­yan xalqla­rın və et­nik qrup­la­rın mad­di və bə­dii mə­də­niy­yət nü­mu­nə­lə­ri, mil­li mə­i­şə­ti dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nə çat­dı­rı­lır. Et­nik az­lıq və qrup­la­rın mə­də­ni ir­si­nin qo­ru­nub sax­lan­ma­sı və in­ki­şaf et­di­ril­mə­si məq­sə­di­lə iki il­dən bir az­say­lı xalqla­rın in­cə­sə­nə­ti fes­ti­va­lı ke­çi­ri­lir. Az­say­lı xalqla­rın adət-ənə­nə­si­ni, mət­bə­xi­ni, folklo­ru­nu əha­tə edən filmlər və ve­ri­liş­lər in­gi­lis di­li­nə tər­cü­mə olu­na­raq Av­ro­pa ta­ma­şa­çı­la­rı­na təq­dim edi­lir. Mil­li az­lıq­lar öz mil­li mər­kəz­lə­ri­ni, as­so­si­a­si­ya­la­rı­nı və di­gər qu­rum­la­rı­nı ya­rat­maq hü­quq­la­rın­dan tam is­ti­fa­də edir.

Qeyd edək ki, Azər­bay­can­da bü­tün xalqla­rın, din­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri üçün yük­sək sə­viy­yə­də şə­ra­it ya­ra­dı­lıb. Azər­bay­can ta­ri­xən bi­zim­lə bir­gə ya­şa­yan xalqla­rın, din­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri­nin evi­dir. Bu evi sev­mək, qo­ru­maq, mü­da­fiə et­mək bi­zim bor­cu­muz­dur.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim et­mək üçün­dür.