Azər­bay­can yu­nan­la­rı - mul­ti­kul­tu­ral et­no-so­si­al mü­hi­tin da­ha bir in­ci­si...

Müx­tə­lif mə­də­niy­yət­lə­rin, si­vi­li­za­si­ya­la­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin yük­sək sə­viy­yə­də qiy­mət­lən­di­ril­di­yi Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı ger­çək bir mul­ti­kul­tu­ra­lizm mə­ka­nı­dır. Öl­kə­mi­zin in­ki­şa­fı, bu­gün­kü iq­ti­sa­di gü­cü onu bey­nəl­xalq aləm­də söz sa­hi­bi­nə çe­vi­rir. Ta­ri­xən Azər­bay­can müx­tə­lif xalqla­rın ma­raq gös­tər­di­yi, ya­şa­yış üçün mü­na­sib bil­di­yi öl­kə­lər­dən bi­ri­nə çev­ri­lib.

Öl­kə­miz­də məs­kun­la­şan hər bir xal­qın nü­ma­yən­də­si sülh və əmi­na­man­lıq içə­ri­sin­də ya­şa­yıb.

Azər­bay­ca­na kö­çüb gə­lən xalqlar­dan bi­ri də qə­dim mə­də­niy­yə­tə ma­lik olan yu­nan­lar­dır. Bu gün yu­nan­lar Azər­bay­can­da ya­şa­yan mil­li az­lıq­lar­dır. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, on­lar Cə­nu­bi Qaf­qaz öl­kə­lə­ri ara­sın­da ən az­say­lı­dır. Əsa­sən Pont yu­nan­la­rı­nın tö­rə­mə­lə­ri­dir­lər. Ta­rix­çi­lər ya­zır ki, on­lar vax­ti­lə Os­man­lı im­pe­ri­ya­sı­nı tərk edə­rək bu­ra­la­ra gə­lib. Rəs­mi mə­lu­ma­ta gö­rə, Azər­bay­can­da son si­ya­hı­ya­al­ma nə­ti­cə­sin­də cə­mi 535 nə­fər yu­nan ya­şa­dı­ğı mə­lum olub. Bil­gi­lə­rə gö­rə, cə­mi 176 ai­lə­dən iba­rət­dir­lər. On­lar əsa­sən Azər­bay­ca­nın Ba­kı şə­hə­rin­də məs­kun­la­şıb. Bu­nun­la be­lə, az say­da da ol­sa, Sum­qa­yıt, Qax, Gən­cə, Qu­ba və Xaç­maz şə­hər­lə­rin­də ya­şa­yır­lar.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Azər­bay­can­da ilk yu­nan­lar Qa­ra­ba­ğın Meh­ma­na kən­din­də məs­kun olub. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, kənd Tər­tər ça­yı­nın sa­hi­lin­də yer­lə­şir. 23 may 1830-cu il­də yu­nan ic­ma­sı­nın ba­şı­na Va­si­liy Andri­a­nov tə­yin edi­lir. 1851-ci il­də trab­zon­lu us­ta Har­lan­piy Kun­du­rov Or­du­bad­da iki mis ema­lı za­vo­du in­şa edir. Za­vod­lar Ox­çu­ça­yın yu­xa­rı axa­rı və Sa­yad-Daş da­ğı­nın ətək­lə­rin­də in­şa edi­lir. Bu­ra­da əsa­sən trab­zon­lu iş­çi­lər iş­lə­yir. On­lar üçün hət­ta mək­təb və kil­sə fə­a­liy­yət gös­tə­rir­di. Kil­sə­nin ke­şi­şi Ni­ko­las La­vos olub. H.Kun­du­ro­vun oğ­lu za­vod­la­rın sa­hi­bi olur və on­la­rı oktyabr in­qi­la­bı­na qə­dər ida­rə edir.

Mə­lu­ma­ta gö­rə, yu­nan­lar əsa­sən XIX əsrdə ti­kin­ti sa­hə­sin­də ça­lı­şır­dı. Xü­su­si­lə kil­sə ti­kin­ti­si üs­tün­lük təş­kil edir­di. 1850-1857-ci il­lər­də Ba­kı­da in­şa edi­lən Ni­ko­la­yevsk kil­sə­si Sen­yon Qi­ter və Xa­ra­lam­piy Pa­lis­to­vun baş­çı­lı­ğı ilə in­şa edi­lib. Kil­sə 400 nə­fə­rə ey­ni an­da xid­mət edə bi­lir­di. Şa­ma­xı yu­nan­la­rı tə­rə­fin­dən isə kil­sə Al­tı­a­ğac kən­din­də 1854-1855-ci il­lər­də Mu­rad Xar­la­mov, Dmit­riy İlev və Va­si­li Ye­qo­rov tə­rə­fin­dən in­şa edi­lib. XIX əs­rin son­la­rı­na qə­dər Ba­kı qu­ber­ni­ya­sın­da yu­nan mil­lə­ti­nin bir nə­fər də ol­sun nü­ma­yən­də­si ya­şa­ma­yıb. An­caq 1897-ci il­də apa­rı­lan si­ya­hı­ya­al­ma za­ma­nı 278 yu­nan qey­də alı­nır. Ye­li­za­vet­pol qu­ber­ni­ya­sın­da isə bu za­man 658 yu­nan ya­şa­yır­dı. Emiq­rantla­rın bö­yük ək­sə­riy­yə­ti iş­çi­lər idi. On­lar əsa­sən Tür­ki­yə və Gür­cüs­tan­dan gə­lən­lər idi.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, 1907-ci il­də Ba­kı­da 800 yu­nan ya­şa­yır­dı. On­la­rın ço­xu Ki­çik Asi­ya­dan gə­lən­lər idi. Bu za­man yu­nan­lar öz dil­lə­ri­nin qo­run­ma­sı üçün təd­bir­lər gö­rür­dü. Yu­nan­la­rın sa­yı Ba­kı şə­hə­rin­də 1917-ci ilə qə­dər də­yiş­məz ola­raq qa­lıb. Et­noq­raf Andrey Po­po­vun mə­lu­ma­tı­na gö­rə, Ba­kı və Ye­li­za­vet­pol qu­ber­ni­ya­la­rın­da cə­mi 2161 yu­nan qey­də alı­nıb.

Ta­rix­çi­lər ya­zır ki, yu­nan­lar o vaxtkı Azər­bay­can SSR-də ya­şa­ma­ğa ma­raq gös­tə­rib. Mə­lu­mat­lar­da bil­di­ri­lir ki, yu­nan­la­rın ikin­ci dal­ğa­sı bi­rin­ci dün­ya və və­tən­daş mü­ha­ri­bə­lə­rin­dən son­ra Azər­bay­ca­na köç edib. Tək­cə şə­hər­lər­də 1168, kəndlər­də isə 58 yu­nan ya­şa­yır­dı.

1937-ci il­də yu­nan­la­rın Ba­kı mər­kə­zi bağ­la­nır. Bun­dan son­ra  yu­nan­la­rın rep­res­si­ya­sı baş­la­nır. Yu­nan­lar­dan ilk həbs olu­nan pi­ya­no­çu Ya­nis Ka­ra­ya­nid olur. Bu za­man öl­kə­də ya­şa­yan 904 yu­nan­dan 35-i həbs olu­nur. Ai­lə­lə­rin bir qis­mi Ba­tum və Odes­sa­dan SSRİ-ni tərk edir. 1949-cu il 13-14 iyun ta­rix­lə­rin­də bü­tün Qaf­qa­zın yu­nan­la­rı Cə­nu­bi Qa­za­xıs­ta­na kö­çü­rü­lür.

Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən baş­la­nan mü­ha­ri­bə bu əra­zi­də ya­şa­yan yu­nan­la­rı da qaç­qı­na çe­vi­rib. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, 1990-1992-ci il­lər­də Azər­bay­can­da mü­ha­ri­bə ilə əla­qə­dar və­ziy­yət pis­lə­şir. Ba­kı və Sum­qa­yıt­dan bu za­man 100 yu­nan miq­ra­si­ya et­mə­li olur. Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­si ilə əla­qə­dar isə Meh­ma­na kən­di bo­şa­lır.

Hey­dər Əli­ye­vin ha­ki­miy­yə­ti il­lə­rin­də öl­kə­də və­ziy­yət  sta­bil­lə­şir. 1993-cü il­də Azər­bay­can­da Yu­na­nıs­ta­nın Sə­fir­li­yi açı­lır. 1994-cü ilin iyul ayın­da isə yu­nan­la­rın mə­də­niy­yət mər­kə­zi açı­lır. 1997-ci il­də 100 yu­nan ai­lə­sin­dən iba­rət "Aq­ro" ic­ma­sı təş­kil edi­lir.

Mə­lu­mat­lar­da de­yi­lir ki, ha­zır­da Azər­bay­can­da 535 nə­fər yu­nan ya­şa­yır. On­lar res­pub­li­ka­nın in­ki­şa­fı­na öz töh­fə­si­ni ve­rir.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, yu­nan­lar Azər­bay­can el­mi­nə, mə­də­niy­yət və in­cə­sə­nə­ti­nə bö­yük töh­fə­lər ve­rib. Te­atr təd­qi­qat­çı­la­rı­nın ver­di­yi mə­lu­ma­ta gö­rə, Azər­bay­can aktri­sa­sı Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di Pont yu­nan əsil­li olub. Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki,  Pan­fi­li­ya Ni­ko­la­yev­na Ta­na­i­li­di 1891-ci il­də İrə­van xan­lı­ğı Zən­gə­zur ma­ha­lı­nın Baş­kənd kən­din­də do­ğu­lub. Ai­lə­si bu­ra­ya Tür­ki­yə­nin Qars şə­hə­rin­dən gə­lib və bir müd­dət ya­şa­yan­dan son­ra Tif­li­sə kö­çüb­lər. Türkcə tə­miz da­nı­şan Pan­fi­li­ya xa­nım Tif­lis­də rus və gür­cü dil­lə­ri­ni də öy­rə­nib. Xü­su­si təh­sil gör­mə­yib. Zə­rif bə­də­ni mü­tə­na­sib bi­çim­li idi və o, ən müx­tə­lif ritmli rəqslə­ri uşaq yaş­la­rın­dan mə­ha­rət­lə oy­na­yıb. Bu­na gö­rə də 14-15 yaş­la­rın­dan Tif­li­sin "Kaz­yon­nı te­atr", Zu­ba­lov adı­na "Xalq evi" ki­mi bö­yük sa­lon­la­rın­da azər­bay­can­lı­la­rın ke­çir­di­yi mü­sa­mi­rə­lər­də, müx­tə­lif hə­vəs­kar te­atr trup­pa­la­rı­nın ha­zır­la­dı­ğı ta­ma­şa­lar­da "Zən­gə­zurska­ya" və "Sü­rəy­ya" tə­xəl­lüs­lə­ri ilə çı­xış­lar edib.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Mus­ta­fa Mər­da­nov və Mir­sey­fəd­din Kir­man­şah­lı­nın təş­kil et­di­yi trup­pa-dəs­tə­lər­lə İran­da, Tür­ki­yə­də qastrol­lar­da Ta­na­i­li­di dram, ope­ra və ope­ret­ta ta­ma­şa­la­rın­da oy­na­yıb. Bu dövrdə ay­rı-ay­rı il­lər­də Ba­kı­ya gə­lə­rək müx­tə­lif te­atr dəs­tə­lə­ri­nin tər­ki­bin­də ta­ma­şa­lar­da oy­na­yıb. Tif­lis Döv­lət Azər­bay­can Te­at­rı­nın ya­ra­dı­cı­la­rın­dan bi­ri də Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di idi. 1925-ci il­də Tif­lis­dən gəl­miş baş re­jis­sor Alek­sandr Tu­qa­no­vun də­və­ti­lə Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di ye­ni­dən Mil­li Dram Te­at­rı­nın trup­pa­sı­na da­xil olub.

Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di 1919-cu il­də Meh­ri­ban ("Də­mir­çi Ga­və", Şəm­səd­din Sa­mi), Şəm­sa ("Trab­lis mü­ha­ri­bə­si", Cə­fər Cab­bar­lı), Azər­bay ("Azər­bay və Can", İsa bəy Aşur­bəy­li), 1925-ci il­dən son­ra isə Kəb­lə Fat­ma ("Ölü­lər", Cə­lil Məm­məd­qu­lu­za­də), Emi­li­ya, Kar­van­sa­ra­çı, Cül­yet­ta­nın da­yə­si ("Otel­lo", "Şıl­taq qı­zın yum­şal­ma­sı" və "Ro­meo və Cül­yet­ta", Vil­yam Şekspir), Mar­qa­ri­ta, Le­di Ari­yel­la ("80 gün dün­ya sə­ya­hə­tin­də" və "Ka­pi­tan Qran­tın uşaq­la­rı", Jül Vern), Şa­ma­ma ca­du ("Pə­ri ca­du", Əb­dür­rə­him bəy Haq­ver­di­yev), Tü­kəz ("Ha­cı Qa­ra", Mir­zə Fə­tə­li Axun­dov), Köy­lü qa­dın, Rü­ba­bə, Mar­qo ("To­pal Tey­mur", "Sə­ya­vuş" və "Knyaz", Hü­seyn Ca­vid), Qə­mər xa­nım ("Tə­lə­bə­lə­rin kə­lə­yi", Bran­don To­mas), Ta­ma­ra, Bö­yük­xa­nım, Taf­ta ("Oq­tay Eloğ­lu", "Ay­dın" və "Se­vil", Cə­fər Cab­bar­lı), Mar­ri ("Tom da­yı­nın ko­ma­sı", Bi­çer Stou), Ka­ro­le­va An­na ("Gü­lən adam", Vik­tor Hü­qo), Ama­li­ya ("Qor­xu", Alek­sandr Afi­no­ge­nov), Qal­çi­xa "Gü­nah­sız mü­qəs­sir­lər", Alek­sandr Ostrovski), Ni­sə xa­la ("Po­lad Qar­tal", Alek­sandr Kor­ney­çuk), Nə­nə ("Göy quş", Mo­ris Me­ter­link) rol­la­rı­nı və di­gər səh­nə su­rət­lə­ri­ni ifa edib.

1937-ci il­də tüğ­yan edən şəx­siy­yə­tə pə­rəs­tiş döv­rü­nün rep­res­si­ya­sı Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di­dən də yan keç­mə­yib. De­kabr ayı­nın 15-dən 16-na ke­çən ge­cə həbs olu­nub. Dəh­şət­li və iş­gən­cə­li is­tin­taq uzun müd­dət da­vam edib və aktri­sa­nın gül­lə­lən­mə­si ba­rə­də hökm çı­xa­rı­lıb. Şən xa­siy­yət­li, şux za­ra­fat­la­rı ilə se­çi­lən və kol­lek­ti­vin rəğ­bə­ti­ni qa­zan­mış Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di 1938-ci il oktyabr ayı­nın 15-də, ax­şam sa­at onun ya­rı­sın­da Ba­kı­da gül­lə­lə­nib. Mə­za­rı yox­dur. Yal­nız 1957-ci il­də ona bə­ra­ət ve­ri­lib.

Fi­lo­lo­gi­ya elmlə­ri dok­to­ru, pro­fes­sor Adil­xan Bay­ra­mov "Səh­nə us­ta­la­rı­mız: Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di" ad­lı mə­qa­lə­sin­də aktri­sa­nın hə­yat və fə­a­liy­yə­ti haq­qın­da diq­qət­çə­kən faktla­rı üzə çı­xa­rıb: "...Tif­lis te­at­rı­nın Azər­bay­can səh­nə­si­nə ver­di­yi si­ma­lar­dan bi­ri də ta­nın­mış te­atr və ki­no aktyo­ru Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di olub. O, bir sı­ra ta­ma­şa­lar­da Sü­rəy­ya Zən­gə­zur­lu (Zən­gə­zurska­ya) adı ilə də çı­xış edib.

Mən­bə­lər­dən mə­lum olur ki, Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di 1891-ci il­də Zən­gə­zur ma­ha­lın­da do­ğu­lub. Onun va­li­deynlə­ri bu­ra­ya Tür­ki­yə­dən gəl­miş­lər. Ai­lə da­ha son­ra Tif­li­sə kö­çüb...

Mə­lum­dur ki, ötən əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can te­at­rın­da, o cüm­lə­dən Tif­lis trup­pa­sın­da qa­dın rol­la­rı­nı ki­şi­lər, ya­xud baş­qa mil­lət­lər­dən olan qa­dın­lar ifa edir­di. Bu­na gö­rə də Azər­bay­can di­li­nə mü­kəm­məl yi­yə­lən­miş Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di Tif­lis Azər­bay­can Te­at­rı üçün bö­yük ta­pın­tı idi. Mər­hum ya­zı­çı-pub­li­sist, Tif­lis Azər­bay­can Te­at­rı ilə bağ­lı bir sı­ra araş­dır­ma­la­rın mü­əl­li­fi Rza Şah­və­ləd ya­zıb ki, səh­nə­də xa­nım Ta­na­i­li­di­nin azər­bay­can­lı ol­ma­dı­ğı­nı hiss et­mək müm­kün de­yil­di. Bö­yük səh­nə us­ta­sı Hü­seyn Ərəb­linski 1909-cu il­də Tif­lis­də və Ba­tum­da qastrol­da olub. Bir ay da­vam et­miş hə­min sə­fər­lər­də onun­la bir­lik­də Ba­kı­dan gəl­miş trup­pa yer­li aktyor­la­rın iş­ti­ra­kı ilə "Ağa Mə­həm­məd şah Qa­car"la ya­na­şı, "Bəxtsiz ca­van", "Ga­ve­yi-ahən­gər", "Əl­mən­sur", "Na­dir şah", "Za­val­lı co­cuq", "Zo­rən tə­bib", "Yə­hu­di­lər" ta­ma­şa­la­rı­nı gös­tə­rib. Hə­min ta­ma­şa­lar­da Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di də iş­ti­rak edib. O, 1914-cü il­də Hü­seyn Ərəb­linski ilə da­ha bir ta­ma­şa­da tə­rəf-mü­qa­bil olub. Hə­min il Gür­cü Əyan­la­rı Te­at­rın­da Tif­lis Azər­bay­can Te­at­rı­nın aktyo­ru Mir­zə­li Ab­ba­so­vun ha­zır­la­dı­ğı "Səd ibn-Vəq­qas" (türk dra­ma­tur­qu Əli Hey­dər Əmi­rin əsə­ri) ta­ma­şa­sı gös­tə­ri­lib. Bu ta­ma­şa ba­rə­də pro­fes­sor Əziz Şə­rif öz xa­ti­rə­lə­rin­də ma­raq­lı mə­lu­mat ve­rib. Əziz Şə­rif ta­ma­şa ba­rə­də "Za­kaf­kaz­ye" qə­ze­ti üçün re­sen­zi­ya ya­zıb, la­kin hə­min vaxt bu qə­ze­tin nəş­ri da­yan­dı­rıl­dı­ğı­na gö­rə yaz­dı­ğı­nı çap et­di­rə bil­mə­yib. Ali­min öz ar­xi­vin­də sax­la­dı­ğı re­sen­zi­ya­dan mə­lum olur ki, ta­ma­şa­da Hü­seyn Ərəb­linski Səd ibn-Vəq­qas, Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di isə Fa­ti­mə ro­lu­nu ifa edib. Re­sen­zi­ya­da gös­tə­ri­lir ki, is­lam di­ni­nin çi­çək­lən­mə­si döv­rün­dən bəhs edən əsə­rin ta­ma­şa­sı bö­yük uğur qa­zan­mış, bü­tün aktyor­lar, o cüm­lə­dən Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di çox gö­zəl oy­na­mış, Ərəb­linski­nin sə­yi sa­yə­sin­də möh­kəm an­sambl ya­rat­mış­lar".

Pro­fes­sor Ab­bas Ha­cı­ye­vin "Tif­lis Azər­bay­can Te­at­rı" ki­ta­bın­dan: "1913-cü il­də "Au­di­to­ri­ya"da, Zu­ba­lov adı­na Xalq Evin­də, "Kaz­yon­nı" və Gür­cü Əyan­la­rı te­atrla­rın­da ta­ma­şa­la­rın qu­ru­lu­şu­nu Əbül­fət Və­li və Mir­zə­li Ab­ba­sov, bə­zən də Sid­qi Ru­hul­la və Mir­sey­fəd­din Kir­man­şah­lı ve­rir­di­lər. Ta­ma­şa­lar­da Mir­sey­fəd­din Kir­man­şah­lı, Əbül­fət Və­li, Mir­zə­li Ab­ba­sov, Hə­bib Kö­çər­li, Əş­rəf Yüz­ba­şov, Əh­məd Sa­lah­lı, Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di, Mir­zə­can Qu­li­yev bö­yük mü­vəf­fə­qiy­yət qa­za­nır, ta­ma­şa­çı­la­rı hə­yə­can­lan­dı­rır və bu­na gö­rə də on­la­rın sə­nə­ti ədə­bi mü­hit tə­rə­fin­dən yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lir­di".

Pro­fes­sor Ab­bas Ha­cı­yev xü­su­si ola­raq qeyd edir­di ki, Tif­lis­də Azər­bay­can Xalq Evi - "Au­di­to­ri­ya" açıl­dıq­dan son­ra Tif­lis Azər­bay­can Te­at­rı­nın ta­ma­şa­la­rı mu­si­qi­nin və tər­ti­ba­tın də­rin­li­yi, aktyor oyu­nu­nun tə­zə­lik və ori­ji­nal­lı­ğı ilə fərqlə­nir, ay­rı-ay­rı ta­ma­şa­lar qız­ğın mü­za­ki­rə və mü­ba­hi­sə­yə sə­bəb olur­du".

Alim ya­zır ki, araş­dır­ma­la­ra gö­rə, 1912-1913-cü il möv­sü­mün­də Tif­lis Azər­bay­can Te­at­rı 40-dan ar­tıq əsə­ri ta­ma­şa­ya qo­yub. Bu ta­ma­şa­lar sı­ra­sın­da "Otel­lo", "Na­dir şah", "Ölü­lər", "Qa­çaq­lar", "Da­ğı­lan ti­faq", "Zo­rən tə­bib", "Ya­ğış­dan çıx­dıq yağ­mu­ra düş­dük", "O ol­ma­sın, bu ol­sun", "Ar­şın mal alan", "Ha­cı Qa­ra", "Mü­fət­tiş" və s. məş­hur səh­nə əsər­lə­ri var­dı. Hə­min ta­ma­şa­lar­da "ağıl­lı və dü­şün­cə­li oyu­nu ilə rəğ­bət qa­za­nan, səh­nə­də can­lı bə­dii su­rət­lər ya­ra­da bi­lən" aktyor­lar­dan bi­ri də Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di olub: "Uzun il­lər Tif­lis Azər­bay­can Te­at­rın­da aktyor və re­jis­sor ki­mi fə­a­liy­yət gös­tər­miş gör­kəm­li səh­nə us­ta­sı Mir­zə­can Qu­li­yev 1915-ci il­də Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vun "Ar­şın mal alan" ope­ret­ta­sı­nı ha­zır­la­yıb. Ta­ma­şa ey­ni vaxtda iki dil­də - Azər­bay­can və gür­cü dil­lə­rin­də oy­na­nı­lır­dı. Bu ta­ma­şa­da məş­hur gür­cü dram və ko­me­di­ya us­ta­sı Va­so Aba­şid­ze (son­ra­lar Gür­cüs­ta­nın xalq ar­tis­ti adı­na la­yiq gö­rü­lüb) ilə bir­lik­də onun qı­zı Ta­so (Anas­ta­si­ya) Aba­şid­ze də (son­ra­lar o da Gür­cüs­ta­nın xalq ar­tis­ti adı­na la­yiq gö­rü­lüb) iş­ti­rak edir­di. Hər iki aktyor öz rol­la­rı­nı gür­cü di­lin­də ifa edir­di. Di­gər rol­lar­da isə Mus­ta­fa Mər­da­nov (Sul­tan bəy), İb­ra­him İs­fa­han­lı (Əs­gər), Na­dir İb­ra­hi­mov (Sü­ley­man) oy­na­mış­lar. Mü­a­sir­lə­ri­nin xa­ti­rə­lə­rin­dən mə­lum olur ki, bu ta­ma­şa­da Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di Tel­li ro­lun­da çı­xış et­miş və onun çı­xı­şı da uğur­lu olub. Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di 1916-cı il­də Tif­lis Azər­bay­can Te­atr trup­pa­sı­nın aktyor­la­rı ilə bir­lik­də İrə­van­da qastrol sə­fə­rin­də iş­ti­rak edib. Mir­sey­fəd­din Kir­man­şah­lı, Əş­rəf Yüz­ba­şov, İb­ra­him İs­fa­han­lı, mol­la­nəs­rəd­din­çi şa­ir Əli­qu­lu Qəm­kü­sar, Mus­ta­fa Mər­da­nov və baş­qa səh­nə us­ta­la­rın­dan iba­rət trup­pa hə­min qastrol za­ma­nı "Ga­ve­yi-ahən­gər", "Ölü­lər", "Ar­şın mal alan" və "Bəxtsiz ca­van" ta­ma­şa­la­rı­nı gös­tə­rib. Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di hə­min trup­pa­nın 1917-ci il­də təş­kil edil­miş Təb­riz, 1919-cu il­də isə İs­tan­bul qastrol­la­rı­nın da iş­ti­rak­çı­sı olub. 1923-cü il­dən Tif­lis Azər­bay­can Döv­lət Dram Te­at­rı­nın baş re­jis­so­ru və­zi­fə­sin­də ça­lı­şan Alek­sandr Tu­qa­nov 1924-cü ilin ya­zın­da Ba­kı şə­hə­ri­nə - Azər­bay­can Döv­lət Dram Te­at­rı­na də­vət edi­lib və ya­ra­dı­cı­lıq fə­a­liy­yə­ti­ni bu­ra­da da­vam et­di­rib. Məhz onun də­və­ti ilə 1925-ci il­dən eti­ba­rən Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di də bu te­atrda iş­lə­yib".

Gör­dü­yü­müz ki­mi, Azər­bay­can­da ya­şa­yan hər bir xal­qın nü­ma­yən­də­si, is­te­dad­lı in­san­la­rı, sə­nət­kar­la­rı sev­gi və hör­mət­lə xa­tır­la­nır. Azər­bay­can te­atr sə­nə­ti­nə hə­ya­tı­nı bağ­la­yan Pan­fi­li­ya Ta­na­i­li­di ki­mi şəx­siy­yət­lər təm­sil et­dik­lə­ri xal­qın adı­nı ucaltma­ğı ba­ca­rır­lar.

Yu­nan­lar Azər­bay­can­da öz­lə­ri­nə la­yiq­li yer tu­tub. He­sab edi­rik ki, Azər­bay­ca­na, azər­bay­can­çı­lı­ğa bağ­lı olan Azər­bay­can yu­nan­la­rı­nı "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ili" çər­çi­və­sin­də ya­da sal­ma­ğı­mız ye­ri­nə düş­dü.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.