Azər­bay­ca­nın mul­ti­kul­tu­ra­lizm mo­de­li döv­lə­ti­mi­zin bey­nəl­xalq nü­fu­zun­da mü­hüm fak­tor ki­mi...

"...Mul­ti­kul­tu­ra­liz­min al­ter­na­ti­vi yox­dur... He­sab edi­rəm ki, mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi gə­lə­cə­yi ol­ma­yan məf­hum ki­mi təq­dim et­mək təh­lü­kə­li­dir, ək­si­nə, səy­lə­ri­mi­zi da­yan­dır­saq, dün­ya­da və­ziy­yət da­ha da pis­lə­şə­cək" - Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­ye­vin dün­ya­ya ver­di­yi bu me­saj bö­yük tə­si­rə ma­lik­dir.

Bu gün dün­ya­da mul­ti­kul­tu­ra­liz­min "nə­fəs­li­yi­ni" bağ­la­yan öl­kə­lər az de­yil. On­lar mul­ti­kul­tu­ra­lizmdən im­ti­na si­ya­sə­ti­ni önə çə­kir. Əs­lin­də, bi­lə-bi­lə mul­ti­kul­tu­ra­liz­min bəxş et­di­yi sülh, əmi­na­man­lıq, bə­ra­bər­lik ənə­nə­sin­dən yan ke­çir­lər.

Azər­bay­can­da mul­ti­kul­tu­ra­lizm ol­duq­ca yük­sək sə­viy­yə­də­dir.

Mul­ti­kul­tu­ra­lizm və Azər­bay­ca­nın xa­ri­ci si­ya­sə­ti bəl­li xətt üz­rə in­ki­şaf edir. Azər­bay­can dün­ya­ya, bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yə­tə çox şey öy­rə­də bi­lər, öy­rə­dir də. Elə mul­ti­kul­tu­ra­liz­min Azər­bay­can ör­nə­yi bu nü­mu­nə­lə­rin ilk sə­hi­fə­si­ni təş­kil edir. 

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, mul­ti­kul­tu­ra­lizm an­la­yı­şı dün­ya si­ya­sə­tin­də gənc bir an­la­yış ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, bu si­ya­sət­lə bağ­lı müx­tə­lif fərqli fi­kir­lər möv­cud­dur. "Mul­ti­kul­tu­ra­liz­mə gi­riş" və­sa­i­tin­də qeyd edi­lir ki, bir sı­ra döv­lət­lər bu si­ya­sə­ti döv­lət si­ya­sə­ti ki­mi hə­ya­ta ke­çi­rir və onun in­ki­şa­fı üçün da­im is­la­hat­lar apa­rır, di­gər qrup döv­lət­lər isə ümu­miy­yət­lə mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­sə­tin­dən im­ti­na edir və onun uğur­lu gə­lə­cə­yi­nin ol­ma­dı­ğı­nı id­dia edir: "Baş­qa bir tə­rəf­dən də ay­dın­dır ki, hər han­sı­sa cə­miy­yə­tin möv­cud ol­ma­sı üçün çox əhə­miy­yət­li olan bir mul­ti­kul­tu­ra­lizm mo­de­li di­gər bir cə­miy­yət üçün uy­ğun mo­del ol­ma­ya bi­lər. Mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­sə­ti­nin tə­mə­lin­də xalqla­rın qar­şı­lıq­lı əmək­daş­lı­ğı, to­le­rantlıq ide­ya­la­rı və mü­na­qi­şə­lə­rə yol ver­mə­mək prin­sip­lə­ri da­ya­nır. Əsrlər bo­yu bö­yük mə­də­niy­yət­lə­rin qo­vuş­du­ğu bir di­yar olan Azər­bay­can­da müx­tə­lif xalqla­rın və din­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri sülh və qar­şı­lıq­lı an­laş­ma şə­ra­i­tin­də ya­şa­yıb. Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ide­ya­la­rı öl­kə­miz­də əsrlər bo­yu for­ma­laş­sa da, onun si­ya­si ba­ni­si ulu ön­dər Hey­dər Əli­ye­vin adı ilə bağ­lı­dır. Qeyd et­mək la­zım­dır ki, 80-ci il­lə­rin son­la­rı və 90-cı il­lə­rin əv­vəl­lə­rin­də, So­vet İt­ti­fa­qı­nın da­ğıl­ma ərə­fə­sin­də müx­tə­lif qrup­lar üçün "mil­liy­yət­çi­lik" an­la­yı­şı bir­li­yə ça­ğı­rış üçün ye­ga­nə ka­te­qo­ri­ya idi və Av­ro­pa döv­lət­lə­rin­dən fərqli ola­raq bu, keç­miş so­vet öl­kə­lə­rin­də və elə­cə də re­gi­o­nu­muz­da da dra­ma­tik toq­quş­ma­la­rın mey­da­na gəl­mə­si­nə sə­bəb ol­du. Bu öl­kə­lər­dən bi­ri ki­mi Azər­bay­can da və­tən­daş mü­ha­ri­bə­si as­ta­na­sı­na gə­lib çat­mış­dı. An­caq ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­ye­vin ha­ki­miy­yə­tə qa­yı­dı­şın­dan son­ra Azər­bay­ca­nın həm da­xi­li, həm də xa­ri­ci si­ya­sə­tin­də kök­lü də­yi­şik­lik­lər dər­hal özü­nü gös­tər­di. Mul­ti­kul­tu­ral, to­le­rant və hu­ma­nist də­yər­lə­rin ana xətt təş­kil et­di­yi, in­san hü­quq­la­rı­nın ali də­yər he­sab olun­du­ğu Hey­dər Əli­yev si­ya­sə­ti Azər­bay­ca­nı nə­in­ki və­tən­daş mü­ha­ri­bə­sin­dən xi­las et­di, hət­ta Azər­bay­ca­nın mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­ri­ni bir mo­del ki­mi for­ma­laş­dır­dı".

"Mul­ti­kul­tu­ra­liz­mə gi­riş"də qeyd edi­lir ki, bu gün bu si­ya­sət Azər­bay­ca­nın döv­lət si­ya­sə­ti­dir və müs­tə­qil­lik döv­rün­dən bu gü­nə ki­mi mul­ti­kul­tu­ra­lizm sa­hə­sin­də hə­ya­ta ke­çi­ril­miş is­la­hat­lar və atıl­mış ad­dım­lar bu is­ti­qa­mə­tin möh­kəm­lən­mə­si­nə və ye­ni perspek­tiv­lə­ri­nin or­ta­ya çıx­ma­sı­na xid­mət edib: "18 ay­lıq Xalq Cum­hu­riy­yə­ti döv­rü is­tis­na ol­maq­la, həm Çar Ru­si­ya­sı za­ma­nı, həm də So­vet ha­ki­miy­yə­ti döv­rün­də Azər­bay­can müs­tə­qil xa­ri­ci si­ya­sət yü­rü­də bil­mə­yib. 1991-ci il­dən özü­nün müs­tə­qil xa­ri­ci si­ya­si xət­ti­ni for­ma­laş­dı­ran Azər­bay­can, mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi də xa­ri­ci si­ya­sə­tin mü­hüm ami­li­nə çe­vir­di. Bu gün Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi bir mo­del ki­mi for­ma­laş­mış və bu mo­del ar­tıq dün­ya­ya ix­rac olu­nur. Mil­li az­lıq­lar­la bağ­lı dün­ya­da və xü­su­sən Av­ro­pa öl­kə­lə­rin­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lən si­ya­sə­tə bu­gün­kü qlo­bal­laş­ma kon­tekstin­də ye­ni­dən ba­xıl­ma­sı eh­ti­ya­cı­nı gün­də­mə gə­ti­rib. İs­tər ənə­nə­vi mil­li az­lıq­lar, is­tər­sə də miq­ra­si­ya fo­nun­da for­ma­laş­mış ye­ni mil­li az­lıq­la­rın hü­quq­la­rı­nın tam şə­kil­də tə­min olun­ma­sı və ay­rı­seç­ki­lik hal­la­rı­nın ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı se­pa­rat­çı­lıq hal­la­rı­nın qar­şı­sı­nın alın­ma­sın­da və döv­lət­lə­rin su­ve­ren­li­yi ba­xı­mın­dan hə­ya­ti önəm da­şı­yır. Bey­nəl­xalq aləm­də eti­mad­sız­lıq mü­hi­ti­nin hökm sür­dü­yü, mil­li dö­züm­süz­lük və məz­həb ay­rı­seç­ki­li­yi­nin ak­tu­al­laş­dı­ğı bir za­man­da Azər­bay­can ha­ki­miy­yə­ti­nin mil­li az­lıq­lar və di­ni qrup­lar­la hə­ya­ta ke­çir­di­yi mul­ti­kul­tu­ral si­ya­sət dün­ya öl­kə­lə­ri tə­rə­fin­dən ar­tıq çox bö­yük ma­raq­la öy­rə­ni­lir. Bu si­ya­sə­tin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si məq­sə­di­lə Azər­bay­can BMT, AŞ, ATƏT, Aİ, İs­lam Əmək­daş­lıq Təş­ki­la­tı və s. bir çox bey­nəl­xalq təş­ki­lat­lar­la əmək­daş­lıq edir və müs­tə­qil­lik döv­rün­dən bu gü­nə ki­mi 50-dən ar­tıq bey­nəl­xalq sə­nə­də tə­rəf­dar çı­xıb, bu sa­hə­də bey­nəl­xalq öh­də­li­yin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­sin­də mü­hüm na­i­liy­yət­lər əl­də edib. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı müs­tə­qil­lik qa­zan­dıq­dan son­ra 1992-ci il mart ayın­dan BMT-yə üzv se­çil­di və mil­li az­lıq­lar və mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­sə­ti ilə bağ­lı çox mü­hüm iki kon­ven­si­ya­ya qo­şul­du. Bun­lar "Mil­li, et­nik, di­ni və di­li az­lıq­la­ra mən­sub şəxslə­rin hü­quq­la­rı ilə bağ­lı Bə­yan­na­mə" və "İr­qi ay­rı­seç­ki­li­yin bü­tün for­ma­la­rı­nın ləğv olun­ma­sı haq­qın­da Bey­nəl­xalq Kon­ven­si­ya" idi. "Mil­li, et­nik, di­ni və di­li az­lıq­la­ra mən­sub şəxslə­rin hü­quq­la­rı ilə bağ­lı Bə­yan­na­mə"nin bi­rin­ci mad­də­sin­də qeyd olu­nur ki, döv­lət yu­xa­rı­da adı çə­ki­lən ka­te­qo­ri­ya­la­ra mən­sub şəxslə­rin on­la­rın ya­şa­dı­ğı əra­zi­lər­də var­lıq­la­rı­nın və mə­i­şət adət-ənə­nə­lə­ri­nin qo­ru­nub sax­lan­ma­sı­na tə­mi­nat­çı­dır. Bə­yan­na­mə həm­çi­nin bu ka­te­qo­ri­ya­ya mən­sub şəxslə­rə öz mə­də­niy­yət­lə­ri­ni, eti­qad et­di­yi di­ni ayin­lə­ri sər­bəst hə­ya­ta ke­çir­mə­yi, öz dil­lə­rin­dən şəx­si hə­ya­tın­da is­ti­fa­də et­mək hü­quq­la­rı­nı ve­rir".

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, "İr­qi ay­rı­seç­ki­li­yin bü­tün for­ma­la­rı­nın ləğv olun­ma­sı haq­qın­da Bey­nəl­xalq Kon­ven­si­ya" Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da 31 may 1996-cı il ta­rix­li, 95 İC nöm­rə­li pre­zi­dent qa­nu­nu ilə təs­diq olu­nub və qüv­və­yə mi­nib. Qeyd edi­lə­nə gö­rə, bu Kon­ven­si­ya­da ir­qi ay­rı­seç­ki­lik ifa­də­si məq­sə­di si­ya­si, iq­ti­sa­di, so­si­al, mə­də­ni və ic­ti­mai hə­ya­tın di­gər sa­hə­sin­də in­san hü­quq və azad­lıq­la­rı­nın bə­ra­bər əsas­da ta­nın­ma­sı­nı, ifa­də olun­ma­sı­nı, ya­xud hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si­ni ləğv et­mək və ya pis­ləş­dir­mək olan, ir­qi, də­ri­nin rən­gi, nə­sil, ya­xud et­nik mən­şə əla­mət­lə­ri­nə əsas­la­nan hər han­sı fərqlən­dir­mə­ni, is­tis­na­nı və məh­du­diy­yə­ti bil­di­rir. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, an­caq də­qiq an­la­şıl­ma­lı­dır ki, bu Kon­ven­si­ya onun iş­ti­rak­çı­sı olan döv­lət­lə­rin öz və­tən­daş­la­rı ilə on­la­rın və­tən­daş­la­rı ol­ma­yan­lar ara­sın­da qoy­du­ğu fərqlə­rə, is­tis­na və məh­du­diy­yət­lə­rə, ya­xud üs­tün­tut­ma­la­ra şa­mil edil­mir.

"Mul­ti­kul­tu­ra­liz­mə gi­riş"də qeyd edi­lir ki, bu gün Azər­bay­ca­nın əmək­daş­lıq et­di­yi ən mü­hüm bey­nəl­xalq təş­ki­lat­lar­dan bi­ri də Av­ro­pa Şu­ra­sı­dır. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, hə­lə 1996-cı il iyu­lun 13-də sa­biq pre­zi­dent Hey­dər Əli­yev Av­ro­pa Şu­ra­sı­nın baş ka­ti­bi­nə mək­tub­la mü­ra­ci­ət edə­rək, Azər­bay­ca­nın Av­ro­pa Şu­ra­sı­na tam­hü­quq­lu üzv qə­bul olun­ma­sı­nı xa­hiş edib: "An­caq öl­kə­miz bu qu­ru­ma yal­nız 2001-ci il yan­va­rın 25-dən tam­hü­quq­lu üzv se­çil­di. Hə­min vaxt Hey­dər Əli­yev Stras­burqda Av­ro­pa Şu­ra­sı­nın Par­la­ment As­samble­ya­sın­da öz ta­ri­xi çı­xı­şı za­ma­nı öl­kə­miz­lə bu qu­rum ara­sın­da­kı mü­na­si­bət­lə­rin əsas is­ti­qa­mət­lə­ri­ni mü­əy­yən et­di. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı 2000-ci il iyun ayı­nın 13-də Av­ro­pa Şu­ra­sı­nın "Mil­li az­lıq­la­rın hü­quq­la­rı­nın mü­da­fi­ə­si haq­qın­da" Çər­çi­və Kon­ven­si­ya­sı­na qo­şul­du. Bu Çər­çi­və Kon­ven­si­ya­sı mil­li az­lıq­la­rın hü­quq­la­rı­nın mü­da­fi­ə­si­nə yö­nə­lən ilk bey­nəl­xalq mü­qa­vi­lə­dir və mil­li az­lıq­la­rın möv­cud­lu­ğu­nun, on­la­rın mə­də­niy­yət və iden­tik­li­yi­nin ən yük­sək sə­viy­yə­də qo­run­ma­sı üçün yal­nız­ca bi­li­nən tə­məl hü­quq­la­rı (fi­kir azad­lı­ğı, vic­dan azad­lı­ğı, di­ni eti­qad azad­lı­ğı, sər­bəst top­laş­ma azad­lı­ğı və s.) eh­ti­va edir, elə­cə də diskri­mi­na­si­ya­nın qa­da­ğan olun­ma­sı­nı nə­zər­də tu­tur. Bu cür tə­məl hü­quq­lar İn­san Hü­quq­la­rı haq­qın­da Bey­nəl­xalq Kon­ven­si­ya ilə də tən­zim olu­nur. Kon­ven­si­ya­da ey­ni za­man­da yal­nız­ca mil­li az­lıq­la­ra şa­mil olu­nan qa­rant hü­quq­lar da mü­əy­yən edi­lib (öz di­lin­də da­nış­maq hü­qu­qu, ey­ni et­nik-mə­də­ni, dil və din iden­tik­li­yi­nə aid şəxslər­lə sər­bəst ün­siy­yət qur­ma hü­qu­qu və s.). Bu­na gö­rə də Kon­ven­si­ya­nın 1-ci mad­də­sin­də açıq şə­kil­də qeyd olu­nur ki, mil­li az­lıq­lar və bu az­lıq­la­ra məx­sus şəxslə­rin hü­quq və azad­lıq­la­rı­nın mü­da­fi­ə­si in­san hü­quq­la­rı­nın bey­nəl­xalq mü­da­fi­ə­si­nin ay­rıl­maz tər­kib his­sə­si­dir və bu­na gö­rə də bey­nəl­xalq əmək­daş­lı­ğın bir his­sə­si he­sab olu­nur. Mil­li Az­lıq­la­rın Mü­da­fi­ə­si haq­qın­da Kon­ven­si­ya­nın qə­bul olun­ma­sın­da qar­şı­ya qo­yu­lan məq­səd mil­li az­lıq­la­rın tam və hə­qi­qi bə­ra­bər­li­yi­ni tə­min et­mək, həm­çi­nin, hü­qu­qun ali­li­yi, əra­zi bü­töv­lü­yü və mil­li su­ve­ren­lik prin­sip­lə­ri­nə hör­mət çər­çi­və­sin­də öz mil­li fər­di­li­yi­ni ifa­də et­mək, qo­ru­maq və in­ki­şaf et­dir­mə­yə im­kan ve­rən şə­ra­i­tin ya­ra­dıl­ma­sı­dır. Kon­ven­si­ya­da nə­zər­də tu­tu­lan ən mü­hüm müd­də­a­lar­dan bi­ri on­dan iba­rət­dir ki, onu qə­bul edən döv­lət­lər öz üzə­ri­nə hər han­sı bir şəx­sin ira­də­si əley­hi­nə as­si­mil­ya­si­ya si­ya­sə­ti­nin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­mə­si öh­də­li­yi­ni gö­tü­rür. 3-cü mad­də­də açıq şə­kil­də qeyd olu­nur ki, hər bir mil­li az­lı­ğa məx­sus şəxs ona bu cür ba­xıl­ma­sı­nı və ya ba­xıl­ma­ma­sı­nı mü­əy­yən et­mək hü­qu­qu­na ma­lik­dir və bu se­çim və ya bu se­çim­lə bağ­lı hü­quq­la­rın hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si hə­min şəx­si al­çaltma­ma­lı­dır. Bu qə­dər həs­sas bir sa­hə­də mü­rək­kəb hü­qu­qi və si­ya­si ma­ne­ə­lər ol­du­ğun­dan, Çər­çi­və Kon­ven­si­ya­sı mil­li az­lıq kon­sep­si­ya­sı­nın də­qiq an­la­yı­şı­nı mü­əy­yən et­mə­yib, la­kin aşa­ğı­da­kı kri­te­ri­ya­la­rı irə­li sü­rüb: Bu an­la­yış yal­nız din, dil, ənə­nə­lər və mə­də­ni irslə mü­əy­yən­ləş­di­ri­lən az­lıq­la­ra şa­mil edi­lir. Çər­çi­və Kon­ven­si­ya­sı­nı ra­ti­fi­ka­si­ya et­miş hər bir döv­lət, elə­cə də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı bir il müd­də­tin­də onun müd­də­a­la­rı­nı və prin­sip­lə­ri­ni ye­ri­nə ye­tir­mək məq­sə­di­lə hə­ya­ta ke­çir­di­yi qa­nun­ve­ri­ci­lik təd­bir­lə­ri­ni və ya di­gər təd­bir­lər ba­rə­də Av­ro­pa Şu­ra­sı­nın baş ka­ti­bi­nə dol­ğun mə­lu­mat ver­mə­li­dir. Qa­nun­ve­ri­ci­lik təd­bir­lə­ri de­dik­də nə nə­zər­də tu­tu­lur? Bu­ra­da söh­bət Kon­ven­si­ya­nın əsas prin­sip­lə­ri­nin da­xi­li qa­nun­ver­ci­lik­də öz ək­si­ni tap­ma­sın­dan ge­dir. Çər­çi­və Kon­ven­si­ya­sın­da söh­bət mü­hüm ola­raq bə­ra­bər­lik prin­si­pin­dən, ən əsa­sı isə qa­nun qar­şı­sın­da bə­ra­bər­lik­dən ge­dir. Bu­ra­da qeyd olun­ma­lı ən mü­hüm fakt on­dan iba­rət­dir ki, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı hə­lə 1992-ci il­də, yə­ni Çər­çi­və Kon­ven­si­ya­sı im­za­lan­ma­mış­dan 3 il qa­baq Pre­zi­den­tin "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da ya­şa­yan mil­li az­lıq, az­say­lı xalq və et­nik qrup­la­rın hü­quq və azad­lıq­la­rı­nın qo­run­ma­sı, dil və mə­də­niy­yət­lə­ri­nin in­ki­şa­fı üçün döv­lət yar­dı­mı haq­qın­da" Fər­ma­nı on­la­rın tə­məl hü­quq­la­rı­nın qo­run­ma­sı­nı tə­mi­nat al­tı­na al­mış­dı. 1995-ci il Kon­ven­si­ya­sın­da nə­zər­də tu­tu­lan bir çox müd­dəa (ay­rı­seç­ki­li­yə yol ve­ril­mə­mə­si, sər­bəst di­ni mə­ra­sim­lə­ri­ni ic­ra et­mək, mə­də­ni, dil və di­ni özü­nə­məx­sus­lu­ğu qo­ru­yub sax­la­maq, öz di­lin­də in­for­ma­si­ya al­maq hü­qu­qu və s.) 1992-ci il Pre­zi­dent fər­ma­nın­da öz ək­si­ni ön­cə­dən tap­mış­dı".

Azər­bay­ca­nın mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­sə­ti bö­yük bəh­rə ve­rir. Bu, öl­kə­mi­zin xa­ri­ci si­ya­sə­ti­nə də tə­sir­siz ötüş­mür. Bu gün Azər­bay­can üz­vü ol­du­ğu bey­nəl­xalq kon­ven­si­ya­la­rın tə­ləb­lə­ri­ni yük­sək sə­viy­yə­də hə­ya­ta ke­çi­rir. Res­pub­li­ka­mız­da heç bir xal­qın nü­ma­yən­də­si­nə qar­şı ay­rı­seç­ki­lik edil­mir. Azər­bay­can bu sa­hə­də ger­çək nü­mu­nə­dir.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.