"BMT Si­vi­li­za­si­ya­lar Al­yan­sı­nın VII Qlo­bal Fo­ru­mu: Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi dün­ya­da mü­tə­rəq­qi mo­del ki­mi qə­bul olu­nur"

Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ter­min ola­raq di­li­mi­zə son il­lər­də da­xil ol­sa da, Azər­bay­ca­nın ço­xəsrlik ta­ri­xin­də onun var­lı­ğı hər za­man özü­nü gös­tə­rib. Bu­nu Ba­kı­da fə­a­liy­yət gös­tə­rən çox­say­lı di­ni ic­ma­la­rın rəh­bər­lə­ri və fərqli di­ni mən­su­biy­yə­ti olan Azər­bay­can və­tən­daş­la­rı da hər za­man edi­raf edir.

Üs­tə­lik, öl­kə­mi­zə is­tər rəs­mi sə­fər­lə, is­tər­sə də qo­naq qis­min­də gə­lən hər kəs Azər­bay­ca­nı xa­rak­te­ri­zə edər­kən ilk ola­raq onun dün­ya­ya ör­nək ola bi­lə­cək mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­ri­ni di­lə gə­ti­rir. Bu da tə­sa­dü­fi de­yil. Nə­zə­rə alın­sa ki, bu gün dün­ya­da ar­tıq sa­yı bi­lin­mə­yə­cək qə­dər mü­na­qi­şə ocaq­la­rı var və bu mü­na­qi­şə­lə­rin ək­sə­riy­yə­ti­nin kö­kün­də də məhz di­ni, ir­qi və da­ha han­sı­sa for­ma­da dö­züm­süz­lük, bir-bi­ri­nin mə­də­niy­yə­ti­ni, ənə­nə­lə­ri­ni və ümu­miy­yət­lə var­lı­ğı­nı qə­bul et­mə­mə da­ya­nır, mul­ti­kul­tu­ra­liz­min bu gün dün­ya­nın eh­ti­yac duy­du­ğu ne­cə bö­yük də­yər ol­du­ğu bəl­li olar. Üs­tə­lik o da faktdır ki, dün­ya­ya de­mok­ra­ti­ya dər­si de­yən, bu gün isə bö­yük bir miq­rant axı­nı ilə üz­ləş­mək­lə əsl si­ma­sı­nı gös­tə­rən Av­ro­pa məhz fərqli mə­də­niy­yət­lə­ri qə­bul et­mək is­tə­mə­mə­si üzün­dən mü­na­qi­şə böl­gə­lə­rin­dən qaç­qın dü­şən gü­nah­sız in­san­la­rın üzü­nə qa­pı­la­rı­nı bağ­la­yır. Bu mə­lum fak­tı hə­min öl­kə­lə­rin hət­ta ün­lü si­ya­sət­çi­lə­ri be­lə eti­raf edir və bu­nu be­lə əsas­lan­dı­rır­lar ki, miq­rant axı­nı ilə abo­ri­gen mə­də­niy­yət "gəl­mə"lə­rin mə­də­niy­yət­lə­ri­nin için­də as­si­mil­ya­si­ya olu­na­raq əri­yib ge­də­cək. Hal­bu­ki, is­tə­ni­lən mil­lət özü­nün kö­kün­dən gə­lən də­yər­lə­ri­nə sa­diq­dir­sə, o də­yər­lər heç bir hal­da itib-ba­ta bil­məz, hət­ta qu­caq aç­dı­ğı xalqla­rın mə­də­niy­yət­lə­rin­dən ştrix­lər gö­tü­rə­rək da­ha da zən­gin­lə­şər.

Mü­a­sir Azər­bay­ca­nın fun­da­men­ti­nə qo­yu­lan "to­le­rantlıq daş­la­rı"...

Tə­bii, bü­tün bu de­yi­lən­lə­rin Azər­bay­can­da­kı to­le­rant mü­hi­tə və mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­rə heç bir ai­diy­yə­ti yox­dur və faktdır ki, Azər­bay­can xal­qı və onun xal­qa söy­kə­nən döv­lə­ti bu də­yər­lə­ri hər za­man uca tut­maq­la onu özü­nün hə­yat kre­do­su­na çe­vi­rib. Mər­hum pre­zi­dent Hey­dər Əli­yev de­yir­di ki, "To­le­rantlıq, dö­züm­lü­lük çox ge­niş an­la­yış­dır. O həm in­sa­ni mü­na­si­bət­lə­rin, həm in­san cə­miy­yə­tin­də ge­dən pro­ses­lə­rin, həm də döv­lət­lə­ra­ra­sı, mil­lət­lə­ra­ra­sı, din­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­rin bir çox cə­hət­lə­ri­nə aid­dir... O tək­cə din­lə­rin bir-bi­ri­nə dö­züm­lü­lü­yü de­yil, həm də bir-bi­ri­nin adət­lə­ri­nə, mə­nə­viy­ya­tı­na dö­züm­lü­lük, mə­də­niy­yət­lə­rə dö­züm­lü­lük de­mək­dir". Tə­bii ki, mü­a­sir Azər­bay­ca­nın me­ma­rı ad­lan­dır­dı­ğı­mız şəxs za­ma­nın­da bu söz­lə­ri elə-be­lə səs­lən­dir­mir­di, o bu kon­sep­si­ya­nı mil­lə­ti­nin ma­hiy­yə­tin­də olan də­yər ki­mi döv­lət­çi­li­yin fun­da­men­ti­nə "ilk daş­lar ola­raq dü­zür­dü". Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev isə "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm Azər­bay­ca­nın döv­lət si­ya­sə­ti və hə­yat tər­zi­dir"- de­mək­lə sö­zü­ge­dən fun­da­men­tin üzə­rin­də "mo­no­lit bir si­ya­sə­tin hö­rül­dü­yü­nü" gös­tər­miş ol­du.

Faktdır ki, son il­lər­də di­li­mi­zə san­ki mo­dal söz ki­mi da­xil olan mul­ti­kul­tu­ra­lizm an­la­yı­şı əs­lin­də dün­ya dü­zə­nin­də sülh və əmi­na­man­lı­ğın il­kin şər­ti ol­du­ğun­dan, onun möv­cud­lu­ğu hər bir döv­lə­tin və döv­lət­çi­li­yin qa­ran­tı ro­lu­nu oy­na­yır. Si­ya­si ka­tak­lizmlə­rin tüğ­yan et­di­yi gü­nü­müz­də dün­ya­nın dörd bir ya­nın­da ge­dən mü­ha­ri­bə­lə­rə, bir qı­ğıl­cı­ma bənd mü­na­qi­şə­lə­rə nə­zər sa­lı­nar­sa, dün­ya­mı­zın sa­ba­hı­nın məhz mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­rin ya­şa­dıl­ma­sın­dan, dinc ya­na­şı ya­şa­ya bil­mə­nin şərtlə­ri­nə əməl edil­mə­sin­dən nə qə­dər ası­lı ol­du­ğu­nu is­ba­ta eh­ti­yac qal­maz. La­kin o da faktlı­ğın­da qa­lır ki, əs­lin­də mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lər, Azər­bay­can­da ol­du­ğu ki­mi, mil­lət­lə­rin gen da­şı­yı­cı­la­rın­da ol­ma­lı­dır. Bəs nə­dir mul­ti­kul­tu­ra­lizm?

Azər­bay­can­da Ro­ma Pa­pa­sı­nı hey­rət­də qo­yan ger­çək­lik...

Hər­fi tər­cü­mə­də "çox­mə­də­niy­yət­li­lik" an­la­mı­na gə­lən mul­ti­kul­tu­ra­lizm ey­ni bir öl­kə­də ya­şa­yan müx­tə­lif xalqla­rın nü­ma­yən­də­lə­ri­nin mə­də­ni və mə­nə­vi hü­quq­la­rı­nı ta­nı­yan hu­ma­nist dün­ya­gö­rü­şü və ona uy­ğun apa­rı­lan si­ya­sət­dir. Bu elə bir ide­o­lo­gi­ya­dır ki, on­suz hu­ma­nizm, yük­sək fər­di və bey­nəl­xalq mü­na­si­bət­lər mə­də­niy­yə­ti, in­san­lar ara­sın­da qar­şı­lıq­lı an­laş­ma, ün­siy­yət, dostluq və əmək­daş­lıq iliş­ki­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı müm­kün de­yil. Məhz bu­na gö­rə də haq­lı ola­raq mul­ti­kul­tu­ra­lizm mə­də­niy­yət­lə­rin və si­vi­li­za­si­ya­la­rın di­a­lo­qu­nun ən zə­ru­ri alə­ti sa­yıl­maq­da­dır.

Öl­kə­mi­zin is­tər mü­a­sir, is­tər­sə də klas­sik dö­nə­min­də çox­mil­lət­li Azər­bay­can xal­qı­nın bu də­yə­rə hər za­man eti­mad gös­tər­di­yi, Azər­bay­can­da is­tis­na­sız ola­raq bü­tün mə­də­niy­yət­lə­rin və din­lə­rin dinc ya­na­şı ya­şa­dı­ğı bü­tün dün­ya öl­kə­lə­ri tə­rə­fin­dən qə­bul edil­miş və is­ba­ta eh­ti­ya­cı ol­ma­yan hə­qi­qət­dir. Bu­nu bu ilin av­qust ayın­da Ro­ma Ka­to­lik Kil­sə­si­nin baş­çı­sı II Fren­sis­kin Ba­kı sə­fə­ri də bir da­ha bey­nəl­xalq alə­min göz­lə­ri önü­nə sər­di. Be­lə ki, Ba­kı­da­kı Ka­to­lik Kil­sə­sin­də di­ni ayin (mes­sa) ic­ra edən Ro­ma Pa­pa­sı bu­ra­da yal­nız ka­to­lik­lə­rin de­yil, di­gər din da­şı­yı­cı­la­rı­nın da iş­ti­ra­kın­dan hey­rə­tə gəl­di, be­lə bir to­le­rant mü­hi­ti heç yer­də gör­mə­di­yi­ni məm­nun­luq­la di­lə gə­tir­di. Ona da xü­su­si ola­raq diq­qət çək­di ki, Azər­bay­can Pre­zi­den­ti­nin yü­rüt­dü­yü mul­ti­kul­tu­ra­liz­mə söy­kə­nən di­ni dö­züm­lü­lük si­ya­sə­ti Va­ti­kan tə­rə­fin­dən təq­dir edi­lir və dəs­tək­lə­nir. Bu dəs­tə­yi isə elə Pa­pa­nın sə­fə­ri­nin özü də sü­but edir. Bəl­li­dir ki, Va­ti­kan baş­çı­la­rı adə­tən əha­li­si­nin ək­sə­riy­yə­ti­ni mü­səl­man­la­rın təş­kil et­di­yi öl­kə­lə­rə sə­fər et­mir. Azər­bay­ca­nın bu mə­sə­lə­də is­tis­na­lıq təş­kil et­mə­si­nin isə əsas sə­bə­bi onun mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­rə say­ğı­lı mü­na­si­bə­ti, üs­tə­lik, bu də­yər­lə­rə to­le­rant ya­naş­ma­nın Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yin­də mü­hüm yer tut­ma­sı­dır. Di­gər tə­rəf­dən Hey­dər Əli­yev Fon­du­nun Va­ti­ka­nın bə­zi mu­zey­lə­ri­nin tə­mi­ri­nə ma­liy­yə ayır­ma­sı da bu mə­sə­lə­də öz sö­zü­nü de­yir, çün­ki bu yar­dım­la rəs­mi Ba­kı həm də Azər­bay­ca­nın di­ni to­le­rant öl­kə ol­du­ğu­nu əmə­li for­ma­da nü­ma­yiş et­di­rir və di­lin­dən, ir­qin­dən, di­nin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq bü­tün bə­şə­ri də­yər­lə­rə hör­mət­lə ya­naş­dı­ğı­nı bir da­ha nü­mu­nə­vi şə­kil­də or­ta­ya qo­yur.

Bü­tün bun­lar nə­zə­rə alı­nar­sa, bu ilin ap­re­lin­də Bir­ləş­miş Mil­lət­lər Təş­ki­la­tı­nın (BMT) Si­vi­li­za­si­ya­lar Al­yan­sı­nın VII Qlo­bal Fo­ru­mu­nun ke­çi­ril­mə­si üçün ən ide­al mə­kan ola­raq Azər­bay­ca­nın se­çil­mə­si tə­sa­dü­fi sa­yıl­ma­ma­lı­dır. Ap­re­lin 27-də "İnklü­ziv cə­miy­yət­lər­də bir­gə­ya­şa­yış: ça­ğı­rış və məq­səd" de­vi­zi ilə ke­çi­ri­lən Fo­ru­mun açı­lı­şın­da qo­naq­la­rı sa­lam­la­yan Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev 140-dan ar­tıq öl­kə­nin nü­ma­yən­də­si­nin Si­vi­li­za­si­ya­lar Al­yan­sı ilə bağ­lı mü­hüm mə­sə­lə­lə­rin mü­za­ki­rə­si üçün Ba­kı­da top­laş­ma­sın­dan məm­nun­lu­ğu­nu ifa­də edə­rək de­yib:"Azər­bay­can əsrlər bo­yu din­lər, mə­də­niy­yət­lər və si­vi­li­za­si­ya­la­rın bir ara­ya gəl­di­yi mə­kan ol­muş­dur. Biz Şərq ilə Qərb ara­sın­da yal­nız coğ­ra­fi kör­pü de­yil, həm də mə­də­niy­yət kör­pü­sü­yük. Əsrlər bo­yu müx­tə­lif din­lə­rin və mə­də­niy­yət­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri Azər­bay­can­da sülh şə­ra­i­tin­də və lə­ya­qət­lə ya­şa­yıb­lar. Di­ni dö­züm­lü­lük və mul­ti­kul­tu­ra­lizm bu­ra­da hər za­man möv­cud ol­muş­dur. Mul­ti­kul­tu­ra­lizm sö­zü­nün möv­cud ol­ma­dı­ğı bir za­man­da be­lə, hə­min ide­ya­lar da­im ya­şa­yıb".

VII Qlo­bal Fo­rum Azər­bay­ca­nı bir da­ha dün­ya­ya sülh döv­lə­ti ki­mi təq­dim et­di

BMT Si­vi­li­za­si­ya­lar Al­yan­sı­nın ali nü­ma­yən­də­si Na­sir Əb­dü­lə­ziz Əl-Na­sir isə çı­xı­şı­na "Mən Azər­bay­can­la əmək­daş­lıq­dan məm­nu­nam" söz­lə­ri ilə baş­la­yıb. "Mü­ha­ri­bə in­san­la­rın bey­nin­də baş­la­yır, la­kin sül­hə apa­ran yol in­san­la­rın qəl­bin­dən ke­çir"- de­yən Na­sir Əb­dü­lə­ziz Əl-Na­sir bü­tün de­yi­lən­lə­ri nə­zə­rə ala­raq Ba­kı­nı VII Qlo­bal Fo­ru­mun ke­çi­ril­mə­si üçün "ən mü­na­sib yer" ad­lan­dı­rıb. Bey­nəl­xalq Miq­ra­si­ya Təş­ki­la­tı­nın BMT-də­ki nü­ma­yən­də­li­yi­nin eksper­ti Əş­rəf əl-Na­ur isə BMT-nin Si­vi­li­za­si­ya­lar Al­yan­sı­nın VII Qlo­bal Fo­ru­mu­nun Ba­kı­da təş­kil olun­ma­sı­nı əla­mət­dar ha­di­sə ki­mi qiy­mət­lən­di­rib. O de­yib ki, Fo­rum­da müx­tə­lif mil­lət­lə­ri təm­sil edən in­san­la­rın iş­ti­ra­kı və qar­şı­lıq­lı fi­kir mü­ba­di­lə­si­nin apa­rıl­ma­sı təq­di­rə­la­yiq­dir:"He­sab edi­rəm ki, bu­ra­da mü­za­ki­rə olu­nan bü­tün mə­sə­lə­lər qlo­bal əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir"- de­yən Əş­rəf əl-Na­ur Azər­bay­ca­nın dün­ya­da to­le­rantlıq və mul­ti­kul­tu­ral ənə­nə­lə­ri ilə ta­nın­ma­sı­nı Qlo­bal Fo­ru­mun Ba­kı­da ke­çi­ril­mə­si­nin bir da­ha nü­ma­yiş et­dir­di­yi­ni vur­ğu­la­yıb.

Fo­rum­da çı­xış edən Tür­ki­yə Cum­hu­riy­yə­ti­nin pre­zi­den­ti Rə­cəb Tay­yib Ər­do­ğan Azər­bay­ca­nı "ta­rix bo­yu qə­dim və fərqli mə­də­niy­yət­lə­rin sülh və əmi­na­man­lıq şə­ra­i­tin­də bir­lik­də ya­şa­dı­ğı öl­kə" ad­lan­dı­rıb. Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin tə­şəb­bü­sü ilə 2016-cı ilin Azər­bay­can­da "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ili" elan edil­di­yi­ni xa­tır­la­dan Ər­do­ğan qeyd edib ki, Azər­bay­can BMT-nin Si­vi­li­za­si­ya­lar Al­yan­sı­nın VII Qlo­bal Fo­ru­mu­na ev sa­hib­li­yi et­mək­lə xü­su­si mə­na da­şı­yan bu ili da­ha da zir­və­yə qal­dır­dı...

Be­lə si­tat­la­rın sa­yı­nı is­tə­ni­lən qə­dər ar­tır­maq olar. Bu açıq­la­ma­la­rın ana xət­ti­ni isə bir qə­na­ət təş­kil edir - Ba­kı BMT-nin Si­vi­li­za­si­ya­lar Al­yan­sı­nın növ­bə­ti Fo­ru­mu­na ev sa­hib­li­yi et­mək­lə bey­nəl­xalq alə­mə güc­lü müs­bət me­saj ver­di. Gös­tər­di ki, apar­dı­ğı si­ya­sə­tin kö­kün­də meh­ri­ban qon­şu­luq, dinc ya­na­şı ya­şa­ma ki­mi yük­sək bə­şə­ri də­yər­lər du­rur. Bu isə iş­ğal­çı Er­mə­nis­ta­nın on ol­lər­dir Azər­bay­ca­na qar­şı apar­dı­ğı qa­ra­yax­ma si­ya­sə­ti­nə, onun öl­kə­mi­zi aq­res­sor ki­mi təq­dim et­mə ça­ba­la­rı­na kö­kün­dən vu­ru­lan zər­bə ol­du. Ey­ni za­man­da Fo­ru­mun Ba­kı­da ke­çi­ril­mə­si gös­tər­di ki, öl­kə­mi­zin si­vi­li­za­si­ya­la­ra­ra­sı di­a­loq çər­çi­və­sin­də fə­a­liy­yə­ti dün­ya bir­li­yin­də təq­dir olu­nur. Nə­zə­rə alın­sa ki, 140-dan ar­tıq öl­kə­nin nü­ma­yən­də­si Si­vi­li­za­si­ya­lar Al­yan­sı ilə bağ­lı mü­hüm mə­sə­lə­lə­rin mü­za­ki­rə­si üçün Ba­kı­ya gəl­di və təd­bir çər­çi­və­sin­də edi­lən çı­xış­lar, apa­rı­lan dis­kus­si­ya­lar­dan əla­və həm də Azər­bay­can­da­kı mul­ti­kul­tu­ral və to­le­rant mü­hi­tin can­lı şa­hi­di ol­du, bu təd­bi­rin öl­kə­miz­də ke­çi­ril­mə­si­nin öl­çü­yə­gəl­məz əhə­miy­yə­ti­ni əla­və şər­hə eh­ti­yac qal­mır. Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev də Fo­rum­da­kı çı­xı­şın­da bu­nu xü­su­si vur­ğu­la­dı. Ey­ni za­man­da döv­lət baş­çı­sı bu təd­bir va­si­tə­si­lə bir da­ha dün­ya öl­kə­lə­ri­nə öz me­saj­la­rı­nı çat­dır­dı və onun çı­xı­şı ilə dün­ya bir­li­yi Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si ilə bağ­lı qə­bul edi­lən BMT Təh­lü­kə­siz­lik Şu­ra­sı­nın qət­na­mə­lə­ri­nin ic­ra olun­ma­ma­sı­na bir da­ha şa­hid ol­du.

Mə­lum hə­qi­qət­dir ki, "adı­mı sə­nə qo­yum, sə­ni də ya­na-ya­na" prin­si­pi­nə hər za­man sa­diq­lik nü­ma­yiş et­di­rən Er­mə­nis­tan bu ilin ap­rel ayın­da cəb­hə xət­tin­də təx­ri­ba­ta əl at­maq­la Azər­bay­ca­nı dün­ya­ya aq­res­sor qis­min­də ta­nıt­ma­ğa növ­bə­ti də­fə uğur­suz cəhd et­di. Bu cəh­din elə BMT-nin sö­zü­ge­dən təd­bi­ri ön­cə­si edil­mə­si­nin kö­kün­də du­ran sə­bəb­lər­dən bi­ri də Azər­bay­ca­nı dün­ya bir­li­yi­nə qey­ri-sa­bit öl­kə ki­mi təq­dim et­mək və təd­bi­rin alın­ma­ma­sı­na na­il ol­maq idi. La­kin düş­mən öl­kə məq­sə­di­nə na­il ola bil­mə­di və bil­məz­di. Çün­ki Azər­bay­can ar­tıq dün­ya si­ya­si are­na­sın­da özü­nün mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­rə sa­diq, sülhse­vər imi­ci­ni ta­nıt­ma­ğa çox­dan na­il olub. Elə 140 öl­kə­nin nü­ma­yən­də­si­nin "dördgün­lük mü­ha­ri­bə" son­ra­sı çə­kin­mə­dən Ba­kı­ya top­laş­ma­sı da bu­nun təs­di­qi idi...

Be­lə­lik­lə, BMT Si­vi­li­za­si­ya­lar Al­yan­sı­nın VII Qlo­bal Fo­ru­mu Ba­kı­dan dün­ya­ya səs­lə­nə­rək, bü­tün dün­ya­da an­laş­ma və əmək­daş­lı­ğın təb­li­ği­nə, xalqlar və mil­lət­lər ara­sın­da bir-bi­ri­nin mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­nə qar­şı­lıq­lı hör­mət və dö­züm­lü­lük prin­sip­lə­ri­nin rəh­bər tu­tul­ma­sı­na ça­ğı­rış et­mə­si­lə ta­ri­xə düş­dü. Mü­qəd­dəs ad­lan­dı­rı­la bi­lə­cək bu yön­də­ki ça­lış­ma­la­rın qa­yə­si də elə bu de­yil­mi?..

Sa­mi­rə SƏ­FƏ­RO­VA

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim et­mək üçün­dür.