Sö­zün za­ma­nı, za­ma­nın sö­zü

Bə­zi­lə­ri sö­zü za­ma­nın­da de­mək, yaz­maq əvə­zi­nə, göz­lə­yir ki, "za­man gəl­sə", "für­sət düş­sə" de­yə­rəm, ya­za­ram. Be­lə­lə­ri hə­mi­şə, hər yer­də ilan ki­mi für­sət ax­ta­rır­lar. Fi­kir ver­mi­si­niz­mi, te­le­vi­zi­ya­lar­da da­nı­şan­la­rın ço­xu "für­sət düş­müş­kən" de­yir? De­mə­li bu, für­sət ax­ta­rır­mış...

Xü­la­sə, yaz­maq is­tə­dik­lə­ri­mi vax­tın­da ya­zım ki, sö­züm ye­ri­nə düş­sün.

Ye­ri gəl­miş­kən, sö­zü za­ma­nın­da de­mə­yim, yaz­ma­ğım mə­nə hə­mi­şə "ba­ha" ba­şa gə­lib. Bəd­xah­la­rım mə­nə çox sa­ğal­maz "ya­ra­lar" vu­rub­lar və in­di də on­la­rın içə­ri­sin­də ya­şa­maq ol­duq­ca çə­tin­dir... Bu çə­tin­lik­lə­rə bax­ma­ya­raq, sö­zü vax­tın­da de­mə­yən­lə­ri, yaz­ma­yan­la­rı qə­bul et­mi­rəm və on­la­rın sə­mi­miy­yə­ti­nə inan­mı­ram.

Bi­ri­nə və­zi­fə ve­rir­lər, iş­lə­yir, ya­şa­yır, cə­miy­yət­də mü­əy­yən möv­qe tu­tur. Və­zi­fə­dən çı­xa­rı­lan ki­mi baş­la­yır ona və­zi­fə ve­rə­nin, əlin­dən tu­ta­nın, kö­mək gös­tə­rə­nin ar­xa­sın­ca da­nış­ma­ğa və ya yaz­ma­ğa! Və ya­xud, iq­ti­dar­dan çı­xan ki­mi ke­çir mü­xa­li­fə­tə, ya da mü­xa­li­fət­də "do­la­na bil­mə­yən­lər" ke­çir­lər iq­ti­da­ra. Bir par­ti­ya­dan baş­qa par­ti­ya­ya və s. və i. a. Xalq mə­sə­lin­də de­yil­di­yi ki­mi, "gəz­mə­di­yi ocaq ba­şı qal­mır".

Bir əsər­də ya­zı­lır ki, "əqi­də­si­ni tez-tez də­yi­şən adam­lar na­mus­suz adam­lar­dır!" İn­di gəl, be­lə­lə­ri­nə bir və­zi­fə tap­şır, gör xal­qın ba­şı­na nə oyun açır­lar!

Tez-tez şa­hi­di olu­ruq, "can­bir qəlbdə olan­lar"dan bi­ri "ili­şən" ki­mi, o bi­ri mət­bu­at­da onun əley­hi­nə ya­zır, te­le­vi­zi­ya­da, yı­ğın­caq­lar­da onun "köl­gə­si­ni qı­lıncla­yır". Han­sı ki, bir­lik­də uzun müd­dət çö­rək kə­sib­lər, bir­lik­də "iş­lər" gö­rüb­lər. Ne­cə de­yər­lər, "çə­tin gün­lə­rin dos­tu" olub­lar. Bax, be­lə­lə­ri za­man göz­lə­yir­miş ki, "söz­lə­ri­ni" de­sin. Za­ma­nın­da qor­xur­du­lar, çə­ki­nir­di­lər, is­tə­dik­lə­ri­ni de­yə bil­mir­di­lər, ya­za bil­mir­di­lər. Xalq ara­sın­da be­lə­lə­ri­nə "yı­xı­la­na bal­ta ça­lan" de­yir­lər. On­lar Sü­ley­man Rə­hi­mo­vun "Meh­man" əsə­rin­də ya­rat­dı­ğı Qa­loş ob­ra­zı ki­mi­dir­lər. Für­sət ax­ta­rır­lar...

Söz de­mək üçün za­ma­nı göz­lə­yən­lər mə­nim nə­zə­rim­də ən qor­xunc adam­lar­dır! Elə­lə­ri də var ki, za­ma­nı göz­lə­yə-göz­lə­yə ölüb ge­dir bu dün­ya­dan. Ömür qı­sa­dır, axı! Nə sö­zün var, za­ma­nın­da de də!

Gənc yaş­la­rım­da hər şe­yi baş­qa cür gö­rür­düm. Ci­na­yət­ka­rı, re­si­di­vis­ti, döv­lət əm­la­kı­nı da­ğı­da­nı tu­tur­du­lar, ha­mı onu tə­rif­lə­yir, onun müs­bət xü­su­siy­yət­lə­rin­dən da­nı­şır­dı. Qırx yed­di il mü­əl­lim­lik edən, xal­qın ba­la­la­rı­na dərs de­yən atam­dan bu­nun sə­bə­bi­ni so­ruş­dum. De­di ki, "oğul, bi­zim xalq qəl­bi yum­şaq, ürə­yi­ya­nan, bir söz­lə, hu­ma­nist xalqdır. Ona gö­rə də, in­san­la­rı­mı­zın hə­mi­şə da­ra dü­şə­nə ürək­lə­ri ya­nır, ona yar­dım et­mək is­tə­yir­lər..." Son­ra­dan ba­şa düş­düm ki, ürə­yi­yum­şaq­lıq bi­zim xal­qa çox zil­lət­lər gə­ti­rib. Am­ma göz­lə­mir­dim ki, ya­şa do­lan­da in­san­la­rın bu qə­dər da­şü­rək­li, bir-bi­ri­nə la­qeyd ol­duq­la­rı­nı hər ad­dım­da hiss edə­cə­yəm. Nə isə...

İn­san­la­rın öz­lə­ri­ni gö­zə sox­maq, ri­ya­kar­lıq, nə­dən­sə bəh­rə­lən­mək ki­mi xü­su­siy­yət­lə­ri il­lər­dir mə­ni çox dü­şün­dü­rür. Mə­sə­lən, dün­ya­dan köç­müş bir rəh­mət­li­yin yu­bi­le­yi­nin ke­çi­ril­mə­si haq­qın­da qə­rar qə­bul olu­nan ki­mi ha­mı sa­rı­lır qə­lə­mə, onu ta­nı­yan da, ta­nı­ma­yan da haq­qın­da ya­zır. Elə­si var, mə­qa­lə­si ilə bö­yük qə­zet­lə­rin sə­hi­fə­lə­ri­ni dol­du­rur. Ya­zı­nı oxu­yan­da mə­lum olur ki, heç de­mə, bu sə­hi­fə­lə­ri dol­du­ran vax­ti­lə "yu­bi­li­ya­rın" tə­lə­bə­si olub. Qa­lı­ram baş sın­dı­ra-sın­dı­ra ki, gö­rə­sən, "hör­mət­li tə­lə­bə" in­di­yə­dək ni­yə mü­əl­li­mi haq­qın­da heç yer­də bir kəl­mə də yaz­ma­mış­dır? İl­lah ki, yu­bil­yar ta­nın­mış adam­lar­dan bi­ri­nin qo­hu­mu ola! Qə­ləm əh­li ya­rı­şa gi­rir, ha­mı is­tə­yir rəh­mət­li­yə öz "töh­fə­si­ni" ver­sin. Hə­ya­tı­nı də­yiş­miş in­sa­nı ha­mı­dan yax­şı ta­nı­yan, onu hə­qi­qə­tən yük­sək şəxs ki­mi qiy­mət­lən­di­rən adam isə sus­ma­lı olur. Dü­şü­nür ki, bu da yaz­sa, de­yə­cək­lər üz­gö­rən­lik edir. Ümu­miy­yət­lə, bə­zən ölən ada­mı o qə­dər tə­rif­lə­yir­lər ki, Ha­bil Əli­yev de­miş­kən, "adam is­tə­yir öl­sün".

Mir­zə Cə­lil, Sa­bir, Əb­dür­rə­him bəy Haq­ver­di­yev sö­zü za­ma­nın­da de­yir­di və ya­zır­dı. La­kin o vaxtlar sö­zü za­ma­nın­da de­mək o qə­dər də asan de­yil­di və bü­tün za­man­lar­da asan ol­ma­yıb. Sö­zü za­ma­nın­da de­yən­lər hə­mi­şə yük­sək qiy­mət­lən­di­ri­lib, xal­qın bö­yük hör­mə­ti­ni, sev­gi­si­ni qa­za­nıb­lar.

İn­di əli qə­ləm tu­tan­la­rın ço­xu el­mi də­rə­cə, or­den, me­dal, fəx­ri ad, hət­ta, qo­ca­lan­da Fəx­ri Xi­ya­ban haq­qın­da dü­şü­nür. Nə var, nə var, ora­nın ha­va­sı on­la­rın xo­şu­na gə­lib... Be­lə­lə­ri sö­zü za­ma­nın­da de­yə bi­lər­lər­mi? Əl­bət­tə, yox!

Bəl­kə də, in­san­lar söz­lə­ri­ni de­mək is­tə­yir­lər, an­caq de­yə bil­mir­lər, ya da on­la­ra im­kan ve­ril­mir. Çün­ki sö­zü za­ma­nın­da de­yən­lə­rə qar­şı bü­tün za­man­lar­da "Sə­lib yü­rü­şü" olub, qa­ra­gü­ruh­çu­lar sö­zü za­ma­nın­da de­yən­lə­rin ba­şı­na min­bir oyun açıb­lar.

Qa­ra­gü­ruh hə­mi­şə olub, in­di də var. Bi­ri ağıl­lı, mən­tiq­li söz de­yən ki­mi, fi­kir söy­lə­yən ki­mi dü­şür­lər üs­tü­nə ki, "ya­lan de­yir". Əv­və­la, siz­dən so­ru­şan yox­dur, ya­lan de­yir, yox­sa düz de­yir. İkin­ci­si, si­zə heç kim ix­ti­yar ver­mə­yib ki, ki­min­sə düz, ki­min­sə ya­lan söy­lə­di­yi­ni araş­dı­ra­sı­nız, mü­əy­yən­ləş­di­rə­si­niz. Bu, məh­kə­mə­lik iş­dir. Üçün­cü­sü, elə bi­lir­si­niz ki, ha­mı ya­lan de­yir, tək­cə siz düz de­yir­si­niz? Mən­tiq­li fi­kir söy­lə­yən adam­la özü­nü­zü mü­qa­yi­sə edin, gö­rün, o kim­dir, siz kim­si­niz? Tə­rə­zi­yə qoy­sa­lar, o ağır gə­lər, yox­sa siz?

Xal­qın ta­nı­dı­ğı, də­yər­lən­dir­di­yi in­san­lar var, öz dost-ta­nış­la­rın­dan, qo­hum­la­rın­dan baş­qa heç ki­min ta­nı­ma­dı­ğı adam­lar var. Ağıl­lı söz de­yə­nin, ya­za­nın qar­şı­sın­da bə­zi­lə­ri sus­sa­lar yax­şı­dır. Çün­ki de­mə­yə söz­lə­ri yox­dur!

Qa­ra­gü­ruh­çu­lar ha­mı­sı ey­ni cür da­nı­şır, san­ki ha­mı­sı ey­ni cür dü­şü­nür. Elə bil, xü­su­si mək­təb ke­çib­lər. Bi­lir­si­niz­mi, on­la­rın ha­mı­sı ni­yə bir "al­ma­ya" bən­zə­yir? Çün­ki heç bi­ri­si­nin xü­su­si is­te­da­dı, ba­ca­rı­ğı, qa­bi­liy­yə­ti yox­dur. Ona gö­rə də müs­təs­na qa­bi­liy­yət­li adam­la­rı göz­lə­ri gö­tür­mür, dö­zə bil­mir­lər, baş­la­yır­lar onu "qa­ra­la­ma­ğa". Tə­əs­süf ki, çox vaxt da bu­na na­il olur­lar. Mə­sə­lən, "ni­yə fi­lan­kə­sin ba­şın­da tük var, mə­nim tü­küm tö­kü­lüb?" "Ni­yə fi­lan­kə­sin hör­mə­ti get­dik­cə ço­xa­lır, mə­ni heç sa­yan yox­dur?" "Ni­yə fi­lan­kə­sin gö­zəl nit­qi var, mən iki kəl­mə sö­zü bir-bi­ri­nin ar­xa­sı­na qo­şub da­nı­şa bil­mi­rəm?" "Ni­yə?" "Nə üçün?"... Be­lə­lə­ri bir­də­fə­lik an­la­mır­lar ki, dar ürək­li­lik­lə, xə­bis­lik­lə ya­şa­maq müm­kün de­yil. Gə­rək ürək ge­niş ol­sun!

Zi­ya­lı xal­qı ar­xa­sın­ca apar­ma­lı­dır, xal­qın ar­xa­sın­ca get­mə­mə­li­dir. Ona gö­rə də sö­zü za­ma­nın­da de­mə­li­dir. Za­ma­nın­da de­yi­lə­si çox sö­zü­müz var.

Bu dü­şün­cə­lə­ri­mi nə­ha­yət, özüm­lə əla­qə­dar fi­kir­lə­rim­lə bi­tir­mək is­tə­yi­rəm. Ha­mı bi­lir ki, mən ya­zı­çı­yam. Sa­ti­ra, tən­qid yö­nü­mün­də da­ha çox ya­zı­ram. De­yir­lər ki, "öz eyib­lə­ri­ni gör­mə­yən xalq xoş­bəxt ola bil­məz". Gə­rək tən­qid ya­zan­da da elə ya­za­san ki, heç ki­min hey­siy­yə­ti­nə to­xun­ma­ya­san. Təh­qi­rə yol ver­mə­yə­sən, məq­sə­din an­caq və an­caq nöq­san­la­rı, ça­tış­maz­lıq­la­rı, ey­bə­cər­lik­lə­ri tən­qid et­mək, gü­cün ça­tan tərzdə on­la­rın həll olun­ma­sı yol­la­rı­nı gös­tər­mək ol­sun. Be­lə­də, sə­nin yaz­dıq­la­rın ma­raq­lı çı­xar, in­san­la­rın qəl­bi­nə ya­tar.

Gör­kəm­li alim, pro­fes­sor Pə­nah Xə­li­lov ya­zır: "Kim mil­lə­ti­ni sev­mir­sə, onun eyib­lə­rin­dən ya­zan­da eyib­li çı­xa­caq. Kim mil­lə­ti­ni se­vir­sə və eyib­li nə gö­rür­sə, onu an­la­yır­sa, ye­ri gə­lən­də şi­rin, məl­həm­li gü­lüş­lə onu qar­şı­la­yır­sa, bu onun nə­ca­bə­ti­dir, xal­qa bağ­lı­lı­ğı­dır".

...Mil­li Aka­de­mik Te­atrda "Hə­rə­nin öz pa­yı..." ad­lı sa­ti­rik pye­si­min ta­ma­şa­ya qo­yul­ma­sı üçün te­at­rın di­rek­to­ru­nun əm­ri ve­ril­miş­di. Bir ne­çə ay keç­mə­si­nə bax­ma­ya­raq, məşqlər apa­rıl­mır­dı. Çox na­ra­hat ol­dum və di­rek­tor­dan, re­jis­sor­dan sə­bə­bi­ni so­ruş­dum. Bil­dir­di­lər ki, əsər re­per­tu­ar­dan çı­xa­rıl­mış­dır, klas­sik əsər­lə­rin ta­ma­şa­ya qo­yul­ma­sı məs­lə­hət gö­rü­lür. Bu­ra­da heç bir mən­ti­qin ol­ma­dı­ğı­nı gör­dü­yüm­dən, de­dim ki, "de­mə­li, mə­nim əsə­rim 700 il­dən son­ra ta­ma­şa­ya qo­yul­ma­lı­dır, elə­mi?" Nə var, nə var, pye­sim­də cə­miy­yət­də­ki ey­bə­cər­lik­lə­ri qə­lə­mə al­mış­dım. Əl­bət­tə, pyes mü­vəf­fə­qi­yət­lə ta­ma­şa­ya qo­yul­du və mən sö­zün za­ma­nı­nı 700 il göz­lə­mə­li ol­ma­dım...

Söz za­ma­nın­da de­yil­məz­sə, ya­zıl­maz­sa, onun heç bir tə­si­ri ol­maz, in­san­lar qə­ləm sa­hi­bi­nə inan­maz­lar...

Xey­rəd­din QO­CA