Azərbaycanda kənd təsərrüfatında çalışan fermerlərə verilən subsidiyaların səmərəliliyi ilə bağlı deputat Cavanşir Paşazadə parlamentdə fikirlərini bildirib. O qeyd edib ki, subsidiyalar özünü doğrultmur və fermerlərin real ehtiyaclarını qarşılamır. Deputatın qənaətinə görə, bu vəziyyət təkcə maliyyə dəstəyinin çatışmazlığından deyil, həm də bazara çıxış imkanlarının zəifliyindən qaynaqlanır. Paşazadə vurğulayıb ki, fermerlər məhsullarını sata bilmir, bazara çıxış imkanları məhduddur, bölgələrdə emal müəssisələri yetərli deyil və bazarda bir neçə monopolist fəaliyyət göstərir. Onlar məhsulu ucuz qiymətə almaq üçün bir-biri ilə razılaşırlar.
Deputatla əlaqə saxlayaraq bu məsələyə dair bəzi detallara aydınlıq gətirmək istəsək də, o, vaxtının olmadığını bildirərək əlaqəni kəsdi. Əslində, deputat fermerlərin köklü problemlərinə toxunub, lakin bu problemlərin hansı dövlət qurumu tərəfindən həll olunmalı olduğunu qeyd etməyib. Biz də cənab Paşazadədən bunu və digər detalları soruşmaq istəyirdik, amma deputat sual verməyimizə imkan yaratmadı.
Fermerlərin yaşadığı çətinliklərin əsas səbəblərindən biri subsidiyaların verilmə mexanizmləridir. Subsidiyalar çox vaxt əkin mövsümündən sonra verildiyi üçün fermerlər toxum, gübrə və digər xərcləri öz vəsaitləri hesabına ödəməli olurlar. Elektron müraciət sistemi bəzi fermerlər üçün çətinlik yaradır, sənədləşmə problemləri və məlumatların düzgün daxil edilməməsi subsidiya əldə olunmasına mane olur. Həmçinin subsidiyanın yalnız bir hissəsinin nağdlaşdırılmasına icazə verilməsi fermerləri müəyyən təchizatçılardan asılı vəziyyətə salır. Onlar isə bu asılılıqdan sui-istifadə edərək keyfiyyətsiz vasitələri baha qiymətə fermərlərə satırlar. Kiçik təsərrüfat sahibləri ilə iri fermerlərin eyni şərtlərlə qiymətləndirilməsi isə ədalətliliklə bağlı narazılıqlara səbəb olur.
Cavanşir Paşazadənin ritorikasından belə anlaşılır ki, subsidiyalar səmərə vermədiyinə görə dayandırılmalıdır. Lakin mütəxəssislərin fikrincə, subsidiyaların məbləği artırılmalı, verilmə modeli dəyişdirilməli və onlar vaxtında fermerlərə çatdırılmalıdır.
Fermerlərin bazara çıxışında da ciddi maneələr mövcuddur. Vasitəçilərin çoxluğu fermerləri məhsulu ucuz qiymətə satmağa məcbur edir, vasitəçilər isə həmin məhsulu bazarda daha baha qiymətə sataraq daha çox mənfəət əldə edirlər. Logistika və infrastruktur problemləri, soyuducu anbarların və satış mərkəzlərinin çatışmazlığı, məhsulun tez xarab olması da qiymətlərin formalaşmasına mənfi təsir göstərir. Fermerlərin bazar qiymətləri barədə məlumatlılığının az olması və kollektiv satış mexanizmlərinin yetərincə inkişaf etməməsi onların bazardakı mövqeyini zəiflədir.
Bölgələrdə emal müəssisələrinin azlığı da əlavə dəyərin formalaşmasına mane olur. Məhsul yerində emal edilsə, fermer onu xammal kimi ucuz satmaq əvəzinə daha dəyərli hazır məhsul kimi bazara çıxara bilər. Emal müəssisələrinin olmaması məhsulun ucuz satışını qaçılmaz edir və əlavə gəlirin bölgədən kənarda formalaşmasına səbəb olur.
Bu səbəbdən həm subsidiyaların verilməsi, həm də fermerlərin bazara çıxış mexanizmləri dövlət orqanları, fermer kooperativləri və sektorda fəaliyyət göstərən digər qurumlar tərəfindən koordinasiya olunmalı, bazar infrastrukturu və emal müəssisələri inkişaf etdirilməlidir ki, fermerlərin gəliri artsın və subsidiyalar həqiqətən səmərəli olsun.
Akif NƏSİRLİ
