Son illərdə ABŞ dollarının dünya iqtisadiyyatındakı mövqeyi hələ də güclü qalsa da, onun mütləq dominantlığı tədricən zəifləyir. Bu ABŞ-ın 45 və 47-ci prezidenti Donald Trampın siyasi və iqtisadi gedişləri fonunda daha qabarıq hiss edilir. Dolların qlobal valyuta ehtiyatlarındakı payı azalır, bir çox ölkə ticarətdə milli valyutalara üstünlük verməyə başlayır, mərkəzi banklar isə qızıl və alternativ aktivlərin payını artırırlar. ABŞ-ın artan dövlət borcu, sanksiya siyasətinin genişlənməsi və qlobal iqtisadi sistemin daha çoxqütblü xarakter alması dolların uzunmüddətli perspektivdə əvvəlki kimi dəyişməz mövqedə qalmayacağını göstərir.
Belə bir qlobal fonda Azərbaycan Mərkəzi Bankının valyuta ehtiyatlarının təxminən 87 faizini ABŞ dollarında saxlaması iqtisadi baxımdan həm məntiqli tərəflərə malikdir, həm də müəyyən risklər yaradır. Bu siyasəti yalnız təhlükəli və ya tam təhlükəsiz kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Çünki qərar həm qlobal proseslərə, həm də ölkənin iqtisadi strukturuna bağlıdır.
Bir tərəfdən, dolların qlobal rolu zəifləsə də, o hələ də enerji bazarlarında, beynəlxalq ödənişlərdə və maliyyə əməliyyatlarında əsas valyuta olaraq qalır. Azərbaycanın ixrac gəlirlərinin böyük hissəsi neft və qaz sektorundan formalaşır və bu gəlirlər əsasən dollarla əldə olunur. Bu səbəbdən ehtiyatların dollarla saxlanılması məzənnə sabitliyini qorumaq, fiskal riskləri azaltmaq və qısamüddətli maliyyə öhdəliklərini rahat icra etmək baxımından praktik üstünlüklər yaradır. Eyni zamanda dollar aktivlərinin yüksək likvidliyi Mərkəzi Banka çevik müdaxilə imkanları verir.
Digər tərəfdən isə dolların dünyada zəifləməsi fonunda ehtiyatların bu qədər böyük hissəsinin tək bir valyutada cəmlənməsi uzunmüddətli riskləri artırır. Qlobal de-dollarizasiya meylləri dərinləşərsə, dolların real dəyərində enmə, ABŞ maliyyə bazarlarında qeyri-sabitlik və ya geosiyasi gərginliklər Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarına dolayı zərbə vura bilər. Bu isə konsentrasiya riskinin yüksəlməsi deməkdir və maliyyə təhlükəsizliyi baxımından arzuolunan sayılmır.
Bu baxımdan dolların qlobal mövqeyinin zəiflədiyi bir mərhələdə əsas risk dolların özü deyil, ehtiyat siyasətinin dəyişməz qalmasıdır. Daha məqsədəuyğun yanaşma ehtiyatların mərhələli şəkildə diversifikasiyası, qızılın və digər etibarlı valyutaların payının artırılması ola bilər. Belə bir strategiya həm qlobal maliyyə sistemində baş verən struktur dəyişikliklərə uyğunlaşmağa, həm də Azərbaycanın uzunmüddətli makroiqtisadi dayanıqlığını gücləndirməyə xidmət edər.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan Mərkəzi Bankının dollar üstünlüklü ehtiyat strukturu indiki mərhələdə iqtisadi reallıqlarla izah oluna bilər, lakin dolların dünyada zəiflədiyi şəraitdə bu siyasətin gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirilməsi zərurəti getdikcə daha aydın görünür.
Akif NƏSİRLİ
