“Öz keçmişini bilməyən xalq uşaq yaşında qalacaq” (Qədim yunan filosofu Platon (Əflatun) e.ə.427-347, Sokratın şagirdi, Aristotelin müəllimi)
Eramızdan əvvəl I minillikdə Afrika qitəsinin şimal-şərq hissəsi, indiki MƏR, Somali, Həbəşistan... dövlətlərinin ərazisində Roma-Yunan imperiyasının hərbi-siyasi təcavüzü güclü olduğundan, yerli dövlət idarəetmə sistemindəki bu dövr “Roma-Yunan mərhələsi” hesab edilir. Yaxın Şərq üzrə qədim dövr tarixçilərindən və şərqşünaslarından Y.S.Boqoslovskinin (1941-1990) 1968-ci ildə namizədlik dissertasiyası kimi yazdığı “Fironların, allahların və şəxsi adamların qulluqçuları” mövzusundakı, 1986-cı ildə isə “Qədim Misir sənətkarlığı” (Dar-əl-Mədinə arxeoloji materialları əsasında) doktorluq tədqiqatlarında, M.E.Matyenin (1899-1966) K.S.Lyapinova (1895-1942) ilə birgə yazdığı “ Yunan-Roma və Bizans Misiri” (1939), B.A.Turayevin (1868-1920) “Qədim Şərqin tarixi” əsərlərində, eləcə də 1955-ci ildə SSRİ EA-nın nəşri olan “Ümumdünya tarixi” kitabında Misir dövlətinin tarixinə dair verilmiş məlumatlarda eramızdan əvvəl 1243-1219-cu illər ərzində firon II Ramzesin dövründə yunanların Nil çayının deltasına və hövzəsinə (cənubi Nilədək) amansız və fasiəsiz hücumlarının olduğu qeyd edilir. Bu hücumlar III Ramzesin (e.ə. 1185-1153-cü illər) hakimiyyəti zamanı da baş verib. Qədim yunan mütəfəkkiri Homer “İlliada” poemasında Troya müharibəsində yunan ordusunun tərkibində muzdluların (Aralıq dənizi adalarında və Frakiyaya köçürülmüş əsirlərin, Afrikadan gəlmiş qəbilə-tayfa sürüsü nümayəndələrinin əsasında) döyüşdüyünü tərənnüm edir. Hay-daşnak müəllifləri özləri də israrla “29-cu hay çarı” Zarmayr Aykazuninin (e.ə. 1192-1180-ci illər) “Haykidilər sülaləsinin üzvü kimi” Troya müharibəsində iştirakını təsdiq edirlər. Rus tarixçisi, M.V.Lomonosov adına MDU-nin “Qədim dünya tarixi” kafedrasının dosenti O.V.Tomaşeviçin (1956) “Qədim Misir” (2007) kitabında, eləcə də “Qədim Şərqin tarixi” (1999, 2002) məqalələrində Troya müharibəsinin qəbilə-tayfaların, xalqların böyük köçünə və geri qayıtmalarına səbəb olduğu da vurğulanır. Ona görə də sonrakı mərhələdə yunan ordusunun Afrikaya hərbi yürüşündə iştirak edən muzdlular məhz Afrikadan köçərək Yunan imperiyası ərazisində məskunlaşanlardan təşkil edildiyindən, Nil çayı boyunca həm də bələdçi kimi onlardan istifadə edilib, ona görə də itki verilməyib. Bu sırada hay qəbilə-tayfa sürüsü xüsusilə fərqlənib. Digər mənbələrin məlumatına görə, Troya müharibəsində iştirak edən döyüşçülərin sırasında Frakiya yarımadasında yaşayan gəlmə axeylər (xaylar-haylar) Yunan ordusunun Afrika yürüşünün də iştirakçıları olub. Deməli, hər iki halda hay qəbilə-tayfa sürüsünün üzvləri Afrika mənşəli olduğundan, yerli relyef-iqlim şəraitinə alışdığından və həmin yerlərə bələd olduqlarından onlardan daha çox istifadə ediblər. Axeylərin tərkibində hayların (xayların) assimiliyasiyası uzun proses olduğundan bu bir neçə yüzilliyi əhatə edib (əsasən e.ə. 1 minillikdə). Şərqi Aralıq dənizi sahillərindən Balkan yarımadasına və Egey dənizi adalarına köç etmiş axey-xay-hay tayfa-qəbilə sürüsünün miqrasiyasına Yunan-Roma, Bizans-İran müharibələrinin təsiri böyük olub. Suriya, Kipr, Fələstun ərazilərində aparılmış bir sıra beynəlxalq səviyyəli arxeoloji qazıntıların nəticələrinə görə, Aralıq dənizi hövzəsindəki quru hissələrdə tapılan əksər insan sümüklərinin gen daşıyıcıları Afrika mənşəli olub. ABŞ-ın paytaxtı Vaşinqton şəhərində Kapitoli Arxeologiya institutunun direktoru, C.Vaşinqton Universitetinin professoru Erik Klayn məhz bu məzmunlu mülahizələr irəli sürüb (“1177 BC: The Year Civilization Collapsed.”) Eramızdan əvvəl II-I minilliklərdə Şərqi Afrika ərazilərindən və Nil çayı hövzəsindən yerli qəbilə-tayfa sürsünün Aralıq dənizinin şərq sahillərində (axeylərin, assuriyalıların, aramilərin (arameylərin)...yaşadıqları ərazilərə) materik hissəyə, Dəclə və Fərat çaylarının hövzəsinə, oradan Frakiya və Peloponnes yarımadaları, onlara qonşu olan adalara köç etməsi, məskunlaşması, yerli xalqlarla assimilyasiya olması barədə dünya və rus-sovet tarixçilərinin də (beynəlxalq arxeoloji tədqiqatların nəticələrinə və arxiv materiallarına əsaslanan) kifayət qədər dayanıqlı (elmi ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilmiş) elmi-nəzəri mülahizələri-nəşrləri mövcuddur. Bu baxımdan rus alimi A.B.Safronovun “ Troya müharibəsi: Misirdən baxış” (2019), “Şərqi Aralıq dənizinin e.ə. XIV-XII əsrlərinə dair tarixi oçerklər” (2018) əsərlərində Şərqi Afrika tayfa-qəbilə birliklərinin Yunan və Roma ərazilərinə köçürülməsində və Şərqi Aralıq dənizi hövzəsində bu tayfaların məskunlaşmasına, uzun miqrasiyasına xüsusilə kəskin təbiət hadisələri (quraqlıq, zələzələ, daşqınlar, qəbilələrarası müharibələr) ilə yanaşı, Yunan-Roma və Bizans-İran müharibələrinin (o cümlədən Troya savaşının) də təsiri böyük olub. Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki, “Misirşünaslıq elmi”nin yaradıcılarından biri B.A.Turayevin (1868-1920) “Qədim Şərqin tarixi” (1911) əsərində də Həbəşistan və Misir ərazilərindən xalqların (qəbilə-tayfa birliklərinin) Aralıq dənizi hövzələrinə köç etmələrinə səbəb olan amillərə elmi-nəzəri qiymət verilir. Afrika qitəsinin şimal-şərq və şərq ərazilərindən e.ə. IV-II minilliklərdə qəbilə-tayfa miqrasiyasına səbəb olan təbii-ekoloji və ictimai-siyasi proseslərin qiymətləndirilməsi bir sıra elmi-nəzəri nəticələrə içıq salır. Bu nəticələr bölgənin sonrakı inkişaf dövründə dövlət quruculuğuna, eləcə də Aralıq dənizinin şərq sahillərinə güclü hərbi-siyasi və demoqrafik təsiri ilə müşayət olunur. Rus tarixçisi D.B.Prusakov “ E.ə. IV-II minilliklərdə qədim Misir: dövlətin və cəmiyyətin təkamülündə sosial-ekoloji faktorlar” (2001) əsərində bu məsələləri elmi-nəzəri baxımdan geniş şərh edir. Erməni tarixçisi A.Teryan “Misirin erməni çarları” (2015) məqaləsində qədim Misir firionlarının 18-ci sülaləsinin mənşyində hay şəcərəsinin olduğunu bildirir. Deməli, Həbəşistan dağlıq yaylasından, Omo çayı hövzəsindən, Yuxarı Nil çayı axarlarından, Qırmızı dənizin qərb hissələrindən, Nubiya səhralarından... miqrasiya edən hay-qəbilə tayfa sürüsünün dayanacaq yerləri sırasında Misir dövləti, indiki Suriya və Livan əraziləri, eləcə də Yunanıstanın ada və yarımadaları olub. Tarixi gen bağlılığını unutmayan hay sürüsünün etno-morfogenezisinin qədim dövr mərhələsinə bir bağlılığın da ünvanını deyə bilərik: İrəvan şəhəri, X.Abovyan şossesi, 5. “Firion” restoranı və burada“Kleopatra” zalı (qədim Misirin təbii və milli elementlərinin naxışlarla təsviri). Göründüyü kimi, hay qəbilə-tayfa sürüsünün Afrika qitəsindən miqrasiyasının tarixi-coğrafi şəraitinin və ictimai-siyasi nəticələrinin qiymətləndirilməsi üçün ciddi axtarışların aparılması daha zəruridir. Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
