“Vestnik Kavkaza” saytının müxbiri Vladimir Orlov belə bir başlıqla dərc etdiyi məqaləsində özünü dünyaya “məzlum xalq” obrazında sırıyan ermənilərin bu uğursuz siyasətinin kökünə işıq tutur. Məqalənin müxtəsər tərcüməsini təqdim edirik:
Bir neçə il öncə Avropada miqrant böhranı bir sıra müsəlman ölkələrindən qaçqınların Qoca qitəyə üz tutması ilə başladı. Miqrant sayı artdıqca isə Avroittiaq ölkələrində sivilizasiyalararası qarşıdurma təhlükəsi barədə danışmağa başladılar. Bu vəziyyətdən çıxış yolu kimi avroməmurlar bir sıra tədbirlərə əl atdılar ki, bunlardan ən absurd görünəni islamofobiya ilə bağlı oldu. Deyilənlərə ən parlaq nümunə bu günlərdə Avstriya Baş naziri Sebastyan Kurts 7 məscidin bağlanması və 40 imamın ölkəsindən qovulmasına qərar verməsidir.
Rusiya isə radikallaşma ilə mübarizədə çoxdan problemlər yaşayıb. Lakin bu gün İslam ruhaniyyəti ilə apardığı uğurlu əməkdaşlıq nəticəsində artıq heç kim Rusiyadakı müsəlman ümmətinin təhlükəsi barədə danışmır, halbuki, “Böyük Ermənistan yaratmaq” xülyasında olan “xristian qardaşlarla” vaxtilə çox böyük problemlər yaşamışdı. Məsələn, bu gün bütün dünya erməniləri 1903-cü ilin 12 iyununda Rusiya imperiyasının Erməni kilsəsinin əmlakını müsadirə etməsindən və erməni məktəblərini bağlamasından ağızdolusu danışır. Lakin 115 illik tarixi olan hadisəni şərh edənlər unudur ki, İkinci Nikolayı belə radikal addım atmağa hansı səbəb vadar etmişdi. Bu səbəb isə Birinci rus inqilabı ərəfəsində erməni kilsə və məktəblərində silah-sursatın gizli saxlanc yerlərinin və qeyri-leqal çap evlərinin olması idi.
Hələ 1866-cı ildə rus siyasi jurnalistikasının əsasını qoymuş Mixail Katkov Erməni kilsəsindən siyasətin kökünü qazmağın vacibliyinə diqqət çəkərək yazırdı:”Milli kilsə siyasi xarakter daşımaya bilməz. Hazırkı situasiyada isə inkar etmək olmaz ki, bu siyasi xarakter qətiyyən Rus təbəəsinin vəzifələrinə uyğun deyil”. Katkov hesab edirdi ki, Rusiya maraqları “öz təbəəsi arasında həm də özünü beynəlxalq güc zənn edən” toplumun olmasına imkan verməməlidir. O, katolikosa təklif edirdi ki, onsuz da az olmayan sırf dini vəzifələri ilə məşğul olaraq, bu fəaliyytin hansısa siyasi təsirə məruz qalmasına imkan verməsin.
Katkov situasiyanı diplomatik müstəvidə təqdim edirdi, müasir ekspertlər isə onu daha aydın və anlaşılan tərzdə izah edir:”Erməni gənclərinin milli ruhda böyüməsi üçün “beyin yuyulması” sisteminin əsası XIX əsrdə erməni kilsələrinin nəzdində erməni məktəblərinin yaradılması ilə qoyulub. Əslində isə həmin dövrdə erməni kilsələri xristianlıqdan tamamilə uzaqlaşaraq milli terror təşkilatlarına çevrilmişdi. Bunun nəticəsində yetişən gənc erməni nəslinin Rusiya imperiyası üçün hansı təhdid təşkil etdiyini isə imperiya hökuməti gözəl anlayırdı. 1903-cü ildə imperator İkinci Nikolay erməni kilsələrinin əmlakının müsadirə olunması və yetişən nəslin təlim-tərbiyəsilə məşğul olmaq funksiyasının kilsədən alınması ilə bağlı əmr imzalayır. Çünki hələ o zaman bəlli idi ki, erməni təhsil sistemi gələcəyin döyüşçü və terrorçularını hazırlayır. İmperatorun qərarını şərh edən ekspertlər burada bir məqamı xüsusi vurğulayır ki, İkinci Nikolayın göstərişi kilsənin əmlakının deyil, bu əmlakdan istifadə olunmaqla əldə edilən gəlirin dövlətin nəzarətinə keçməsini nəzərdə tuturdu. Bu addım isə ona görə atılmışdı ki, 1903-cü ildə kilsə Osmanlı imperiyası ərazisində terroru maliyyələşdirirdi, Rusiya hökuməti isə buna son qoymağa borclu idi.
1903-cü ildə həmin əmrin imzalanması ilə Cənubi Qafqazın erməni toplumunun kompakt yaşadığı bütün şəhərlərində vətəndaş itaətsizliyi aksiyaları başlayır, polis-ordu toqquşmaları baş verir. Katolikos I Mkrtıç Xrimyan erməni rahiblərinə Rus çarının sərəncamına əməl etməyi qadağan edir və vətəndaş itaətsizliyi aksiyaları terror həddinə qədər böyüyür. Bu terror aktlarının qurbanları isə Rus çarının məlum əmrini yerinə yetirmək istəyən məmurlar olur. 1903-cü ildə “Qnçak” partiyasının üzvü Tiflis yaxınlığında çarın Qafqazdakı nümayəndəsi Qriqori Qolitsını yaralayır, 1905-ci ildə isə Bakının mərkəzi meydanında bombaçı-daşnak Drastamat Kanayan knyaz, vitse qubernator Mixail Nakaşidzeni qətlə yetirir.
Lakin təəssüf ki, terrorçuların gördüyü əks-tədbirlər sonda nəticə verir və 1905-ci ilin fevralında knyaz Vorontsov-Daşkov 1903-cü il qanununun ləğvinə nail olur. Beləliklə, İkinci Nikolay kilsə əmlakının qaytarılması və onların nəzdində erməni məktəblərinin açılması ilə bağlı yeni əmr imzalayır. Bundan sonra erməni gəclərinin təlim-tərbiyəsi “yükü” yenidən erməni millətçilərinin üzərinə düşür ki, onların “əkdikləri” də 1914-1920-ci illərdə cücərməyə başlayır. Lakin bu artıq başqa mövzudur...
Burada qeyd etmək yerinə düşər ki, Ermənistanda son zamanlar baş verənlər fonunda etiraza qalxan kütlə Erməni Apostol Kilsəsini mənəvi tənəzzülə uğramaqda və biznesə alət olmaqda ittiham edərək, bütün ermənilərin Katolikosunun istefasını tələb edirdi. Dünyəvi terminologiyanın kilsə iyerarxiyasına nüfuz etməsi isə bir daha təsdiqlədi ki, Erməni Apostol Kilsəsi hələ də iqtisadi və siyasi sferada aktiv fəaliyyət göstərir. Bu halda Katolikosun tutduğu postdan əl çəkərək istefa verəcəyini düşünmək isə sadəcə mənasızdır.
Hazırladı: SAMİRƏ
