Hey­dər Əli­yev və Azər­bay­can­da mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­sə­ti azər­bay­can­çı­lıq ör­nə­yi ki­mi...

Bu il Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın döv­lət müs­tə­qil­li­yi­ni bər­pa et­mə­si­nin 25 il­li­yi­dir. Döv­lət müs­tə­qil­li­yi­mi­zin bər­pa edil­mə­si na­mi­nə Azər­bay­can xal­qı çox qur­ban­lar ve­rib. Şə­hid­lə­ri­mi­zin qa­nı he­sa­bı­na qa­za­nı­lıb müs­tə­qil­li­yi­miz.

Be­lə bir de­yim var-müs­tə­qil­li­yi əl­də et­mək asan­dır, am­ma onu qo­ru­yub sax­la­maq, təh­lü­kə­lər­dən qo­ru­maq çə­tin­dir. Bu­nun üçün güc­lü si­ya­si ira­də, qə­tiy­yət, və­tən sev­gi­si la­zım­dır. Azər­bay­can döv­lə­ti­nin müs­tə­qil­li­yi­nin qo­run­ma­sı Azər­bay­ca­nın sa­biq Pre­zi­den­ti mər­hum Hey­dər Əli­ye­vin adı ilə bağ­lı­dır. Bu­gün­kü güc­lü Azər­bay­ca­nın me­ma­rı Hey­dər Əli­yev­dir. Döv­lə­ti­mi­zin müs­tə­qil­li­yi­nin qo­run­ma­sın­da, onun dün­ya­da ta­nı­dıl­ma­sın­da, böl­gə­də li­der döv­lə­tə çev­ril­mə­sin­də, iq­ti­sa­di cə­hət­dən güc­lən­mə­sin­də Hey­dər Əli­ye­vin mi­sil­siz əmə­yi var.

Hey­dər Əli­yev Azər­bay­can döv­lə­ti­ni qo­ru­du, döv­lə­ti­miz­də ya­şa­yan az­say­lı xalqla­rın mə­də­niy­yə­ti­nin, mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­nin qo­run­ma­sı­na bö­yük töh­fə­lər ver­di. Bu gün Azər­bay­can­da­kı mul­ti­kul­tu­ral ənə­nə­ni və möv­cud to­le­rantlı­ğı təh­lil edər­kən göz önü­nə Hey­dər Əli­ye­vin bu is­ti­qa­mət­də hə­ya­ta ke­çir­di­yi si­ya­sət gə­lir. Tə­bii, öl­kə baş­çı­sı İl­ham Əli­ye­vin də bu sa­hə­də əmə­yi bö­yük­dür.      

Hey­dər Əli­yev və Azər­bay­can­da mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­sə­ti haq­qın­da da­nı­şar­kən ta­ri­xə sə­ya­hət et­mə­li­sən. Çün­ki onun fə­a­liy­yə­ti döv­rün­də o qə­dər par­laq iş­lər gö­rü­lüb ki, on­dan bu gün də bəh­rə­lə­ni­rik. Hey­dər Əli­yev hə­mi­şə mul­ti­kul­tu­ra­lizm ənə­nə­lə­ri­nə sa­diq­li­yi töv­si­yə edir­di. Özü də bu yo­lun in­san­la­rı bir­li­yə, döv­lət və döv­lət­çi­lik ət­ra­fın­da bir­ləş­mə­yə doğ­ru apar­dı­ğı­nı de­yir­di.

Hey­dər Əli­yev və Azər­bay­can­da mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­sə­ti­ni təh­lil edən Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Mil­li Məc­li­si­nin de­pu­ta­tı, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Döv­lət İda­rə­çi­lik Aka­de­mi­ya­sı­nın Si­ya­si Araş­dır­ma­lar İnsti­tu­tu­nun di­rek­to­ru, si­ya­si elmlər dok­to­ru, pro­fes­sor El­man Nə­si­rov qeyd edir ki, Azər­bay­can­da möv­cud olan mul­ti­kul­tu­ral mü­hit döv­lə­ti­mi­zi dün­ya­da sülhse­vər bir döv­lət ki­mi ta­nı­dır. "Av­ro­pa­da ye­ni­dən bir ka­bus do­laş­maq­da­dır"-de­yə qeyd edən E.Nə­si­rov bil­di­rir ki, bu da­ha marksizm klas­sik­lə­ri­nin hə­lə XIX əs­rin or­ta­la­rın­da ic­ti­mai rə­yə təl­qin et­dik­lə­ri kom­mu­nizm ka­bu­su de­yil. O vur­ğu­la­yır ki, bu, XXI əs­rin ka­bu­su-is­la­mo­fo­bi­ya­dır: "Bi­rin­ci­lər "Bü­tün öl­kə­lə­rin pro­le­tar­la­rı, bir­lə­şin!" şü­a­rı ilə dün­ya si­ya­si səh­nə­si­nə çıx­mış­dı­lar­sa, ikin­ci­lər, əs­lin­də, "Bü­tün öl­kə­lə­rin is­la­mo­fob­la­rı, bir­lə­şin!" şü­a­rı ilə an­ti­is­lam cəb­hə­si for­ma­laş­dır­maq­la hə­min si­ya­si səh­nə­ni zəbt et­mək niy­yə­tin­də­dir.

Bey­nəl­xalq aləm­də eti­mad­sız­lıq mü­hi­ti for­ma­laş­maq­da, irqçi­lik, mil­lət­çi­lik, kse­no­fo­bi­ya ge­niş­lən­mək­də, et­nik və  mil­li dö­züm­süz­lük az qa­la hə­yat tər­zi­nə çev­ril­mək­də ol­du­ğu bir vaxtda Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da mul­ti­kul­tu­ra­lizm, din­lə­ra­ra­sı və mə­də­niy­yət­lə­ra­ra­sı di­a­loq, to­le­rantlıq və har­mo­nik et­nik müx­tə­lif­li­yin özü­nə­məx­sus bir­gə­ya­şa­yış  mo­de­li for­ma­la­şıb. Dün­ya bu mo­de­li öy­rən­mək­də­dir. Çox­mə­də­niy­yət­li­lik (mul­ti­kul­tu­ra­lizm) bu mo­de­lin əsas fəl­sə­fə­si­ni təş­kil edir. Əs­lin­də, mul­ti­kul­tu­ra­lizm kse­no­fo­bi­ya, is­la­mo­fo­bi­ya və irqçi­li­yin al­ter­na­ti­vi­dir. On­lar bir-bi­ri­nə an­to­qo­nistdir. Bi­ri ba­rı­şı­ğa ça­ğı­rış­dır, di­gə­ri əda­və­tə. Hər iki­si stra­te­ji hə­dəf­lə­rə ma­lik­dir.

Mul­ti­kul­tu­ra­lizmdə bu, qlo­bal sə­viy­yə­də mə­də­niy­yət­lə­ra­ra­sı har­mo­ni­ya­ya na­il ol­maq­dır. Al­ter­na­ti­vin­də isə bu, qlo­bal xa­o­sa sü­rük­lə­mək­dir. De­mə­li, fak­ti­ki ola­raq, bə­şə­riy­yət ye­ni­dən "kim-ki­mi" su­a­lı ilə üz-üzə qa­lıb. De­mə­li, həm re­gi­o­nal, həm də qlo­bal sə­viy­yə­də mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­rin mü­da­fi­ə­si, təb­li­ği və təş­vi­qi sa­da­la­nan acı re­al­lıq­lar kon­tekstin­də hər za­man ol­du­ğun­dan da­ha ak­tu­al və zə­ru­ri­dir. Bu sa­hə­də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın əsrlər­lə for­ma­laş­mış təc­rü­bə­si uni­kal ör­nək­dir. "Ki­ta­bi-Də­də Qor­qud" das­ta­nın­dan, şi­fa­hi və ya­zı­lı ədə­biy­ya­tı­mız­dan ke­çən ba­riz nü­mu­nə­lər uzaq keç­miş­dən bu gü­nü­mü­zə­dək mul­ti­kul­tu­ral ənə­nə­lə­rin möv­cud­lu­ğu­nu aş­kar şə­kil­də sü­but edir. Bu re­al­lıq fo­nun­da mü­a­sir dövrdə həl­li­ni göz­lə­yən yal­nız bir əsas mə­sə­lə qa­lır­dı: ye­ni ge­o­si­ya­si şə­ra­it­də Azər­bay­ca­nın uğur­lu in­ki­şa­fı­nı tə­min edə­cək ide­o­lo­ji xət­tin se­çil­mə­si. Ulu ön­dər Hey­dər Əli­yev et­nik mil­lət­çi­li­yə al­ter­na­tiv ki­mi bü­töv­lük­də Azər­bay­can xal­qı­nın və cə­miy­yə­ti­nin, ey­ni za­man­da, Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­nin yük­sə­li­şi­ni şərtlən­di­rən və mul­ti­kul­tu­ra­liz­min əsas mə­nə­vi ba­za­sı olan azər­bay­can­çı­lıq döv­lət tə­li­mi­ni mil­li ide­o­lo­gi­ya ki­mi irə­li sür­dü.

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti Ad­mi­nistra­si­ya­sı­nın rəh­bə­ri, aka­de­mik Ra­miz Meh­di­ye­vin "Azər­bay­can­çı­lıq-mil­li ide­o­lo­gi­ya­nın ka­mil nü­mu­nə­si" ad­lı mə­qa­lə­sin­də qeyd olun­du­ğu ki­mi, "azər­bay­can­çı­lıq" an­la­yı­şı mil­li si­ya­si dis­kursda, nis­bə­tən, ya­xın vaxtlar­da iş­lə­di­lir. O, öl­kə­də ya­şa­yan bü­tün et­nik qrup­la­rı və mil­lət­lə­ri ümum­döv­lət mə­na­fe­lə­ri və də­yər­lə­ri əsa­sın­da re­al su­rət­də bir­ləş­dir­mək ide­ya­sı­nın ver­bal­laş­dı­rıl­ma­sı ki­mi, 1992-1993-cü il­lər­də xü­su­si­lə ge­niş ya­yı­lan şo­vi­nist və se­pa­rat­çı­lıq əh­val-ru­hiy­yə­si­nə qar­şı mü­ba­ri­zə ide­ya­sı ki­mi mey­da­na gə­lib. Ye­ni an­la­yış ic­ti­ma­iy­yət tə­rə­fin­dən ki­fa­yət qə­dər tez dəs­tək­lə­nib, ye­ni, məz­mun­lu ele­mentlər­lə dol­ğun­la­şıb. Dü­şü­nü­rük ki, in­di "azər­bay­can­çı­lıq" ar­tıq mil­li ide­o­lo­gi­ya­nın ilk nü­mu­nə­si he­sab edi­lə bi­lər".

Məhz bu ide­o­lo­gi­ya sa­yə­sin­də öl­kə­miz­də bü­tün kon­fes­si­ya­lar və et­nos­lar ara­sın­da uni­kal həm­rəy­lik mü­hi­ti for­ma­la­şıb, to­le­rantlıq, di­ni lo­yal­lıq, mil­li özü­nə­məx­sus­luq və bə­şə­ri də­yər­lə­rə sa­diq­lik hə­yat tər­zi­nə çev­ri­lib. Baş­qa söz­lə, ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­yev Azər­bay­ca­nın gə­lə­cək uğur­lu in­ki­şa­fı üçün azər­bay­can­çı­lı­ğı də­qiq ide­o­lo­ji hə­dəf se­çə­rək öz uzaq­gö­rən, müd­rik si­ya­sə­ti ilə əsrlər bo­yu for­ma­laş­mış çox­mə­də­niy­yət­li­lik ənə­nə­si­ni in­ki­şaf et­dir­di və onu key­fiy­yət­cə ye­ni mər­hə­lə­yə qal­dır­dı".

E.Nə­si­rov vur­ğu­la­yır ki, ümum­mil­li li­der hü­qu­qi və si­ya­si müs­tə­vi­də mul­ti­kul­tu­ra­liz­min ye­ri­ni mü­əy­yən et­di. Onun bil­dir­di­yi­nə gö­rə, bu­nun­la da, ilk növ­bə­də, mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­si mo­de­li­nin as­si­mil­ya­si­ya və təc­rid­çi­lik ki­mi di­gər müm­kün si­ya­si mo­del­lər­dən üs­tün ol­du­ğu­nu bü­tün dün­ya­ya nü­ma­yiş et­dir­di. Mil­lət və­ki­li­nin yaz­dı­ğı­na gö­rə, tə­sa­dü­fi de­yil ki, ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­yev mul­ti­kul­tu­ral də­yər­lə­rə əvəz­siz sər­vət ki­mi ya­na­şır­dı: "Azər­bay­ca­nın çox­mil­lət­li, to­le­rant öl­kə ol­ma­sı bi­zim bö­yük sər­və­ti­miz­dir, üs­tün­lü­yü­müz­dür... Azər­bay­can onun əra­zi­sin­də ya­şa­yan bü­tün mil­lət və xalqla­rın ümu­mi və­tə­ni­dir. Əra­zi­miz­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı da, ləz­gi də, avar da, kürd də, ta­lış da, udin də, ku­mık da, baş­qa­sı da-bü­tün­lük­də ha­mı­sı azər­bay­can­lı­dır. "Azər­bay­can" sö­zü bi­zi hə­mi­şə bir­ləş­di­rib".

"Bu söz­lər bu gün də son də­rə­cə əhə­miy­yət­li­dir və tək­zi­be­dil­məz hə­qi­qət gü­cün­də­dir: biz, yə­ni Azər­bay­can­da ya­şa­yan bü­tün xalqlar məhz bir yer­də, məhz azər­bay­can­lı ola­raq, dün­ya üçün ma­raq kəsb edə bi­lə­rik. Biz ay­rı-ay­rı­lıq­da heç kim üçün ma­raq­lı de­yi­lik!

Elə bu mən­tiq­lə də zə­ma­nə­mi­zin dü­ha­sı Hey­dər Əli­yev Azər­bay­ca­nın çox­mil­lət­li döv­lət ola­raq mil­li si­ya­sə­ti­nin əsas məz­mu­nu­nu be­lə mü­əy­yən edib: "...Res­pub­li­ka­mı­zın ən baş­lı­ca sər­və­ti əsrlər­dən bə­ri bu tor­paq­da ya­şa­yan, öz ta­le­yi­ni, öz hə­ya­tı­nı bu tor­pa­ğa bağ­la­yan, müx­tə­lif mil­lət­lər­dən olan, müx­tə­lif din­lə­rə eti­qad edən adam­lar­dır. Öl­kə nə qə­dər çox xal­qı bir­ləş­dir­sə, bir o qə­dər zən­gin olar". Ümum­mil­li li­de­rin pey­ğəm­bər­cə­si­nə söy­lə­di­yi bu fi­kir­lər mü­a­sir dün­ya­mız­da mil­li-et­nik və di­ni dö­züm­süz­lük mü­hi­ti for­ma­laş­dır­maq­la "ida­rə olu­nan xa­os" və­ziy­yə­ti ya­ra­dan qüv­və­lə­rin kim­li­yi­ni an­la­maq və nə­ti­cə­lər çı­xar­maq üçün ol­duq­ca ib­rə­ta­miz­dir.

"Hey­dər Əli­yev azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı­na ta­ma­mi­lə ye­ni məz­mun ve­rə­rək, onu Azər­bay­ca­nın mil­li-et­nik xü­su­siy­yət­lə­ri­nə, mü­a­sir döv­rün tə­ləb­lə­ri­nə və dün­ya­nın mü­a­sir şə­ra­i­ti­nə uy­ğun­laş­dır­dı... Hey­dər Əli­yev azər­bay­can­çı­lı­ğı bü­töv bir xal­qın-bü­tün dün­ya­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın, Azər­bay­can­la bağ­lı­lı­ğı olan soy­daş­la­rı­mı­zın və həm­və­tən­lə­ri­mi­zin söy­kən­di­yi mil­li bir­lik plat­for­ma­sı­na çe­vir­di" - de­yə­rək, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin ic­ti­mai-si­ya­si mə­sə­lə­lər üz­rə kö­mək­çi­si, pro­fes­sor Əli Hə­sə­nov ulu ön­də­rin, bü­tün sa­hə­lər­də ol­du­ğu ki­mi, mil­li məf­ku­rə sfe­ra­sın­da da mi­sil­siz xid­mət­lər gös­tər­di­yi­ni vur­ğu­la­yıb.

Bu bir hə­qi­qət­dir ki, azər­bay­can­çı­lıq ide­o­lo­gi­ya­sı, bir tə­rəf­dən, Azər­bay­can türklə­ri­nin öl­kə­də­ki di­gər et­nik qrup­la­ra to­le­rant mü­na­si­bə­ti­nin, sülh için­də ya­şa­maq is­tə­yi­nin ba­riz gös­tə­ri­ci­si ol­du­sa, di­gər tə­rəf­dən, Azər­bay­ca­nın türk dün­ya­sı­nın ay­rıl­maz par­ça­sı ol­du­ğu­nu təs­diq­lə­di. Mil­li ni­hi­liz­mə, mil­li ni­fa­qa və bu əsas­da is­tə­ni­lən təx­ri­ba­ta qar­şı si­pər ro­lu­nu oy­na­yan azər­bay­can­çı­lıq məf­ku­rə­si­ni mü­a­sir Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­nin ide­o­lo­ji tə­li­mi­nə çe­vi­rən ulu ön­də­rin 13 av­qust 2001-ci il ta­rix­də mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­mi­zin qo­run­ma­sı ilə bağ­lı ver­di­yi bə­ya­nat­da səs­lə­nən fi­kir­lər  ki­fa­yət qə­dər ak­tu­al, xə­bər­da­re­di­ci və ib­rə­ta­miz­dir: "Hər xal­qın öz adət-ənə­nə­si var, öz mil­li-mə­nə­vi və di­ni də­yər­lə­ri var. Biz öz mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­miz­lə, adət-ənə­nə­lə­ri­miz­lə fəxr edi­rik. Əgər in­san mən­sub ol­du­ğu mil­lə­tin mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­ni an­la­ya bil­mir­sə, ya­xud on­la­rı qəs­dən təh­rif edir­sə, əgər və­ziy­yət o də­rə­cə­yə ça­tır­sa ki, Azər­bay­ca­nın di­ni rəh­bə­ri təh­qir olu­nur, on­da tə­bi­i­dir ki, bu bi­zi na­ra­hat et­mə­li­dir... Biz Azər­bay­can­da de­mok­ra­ti­ya­nın bü­tün tə­ləb­lə­ri­ni tət­biq et­mi­şik, edə­cə­yik də. An­caq Azər­bay­ca­nın mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­nə qar­şı, Azər­bay­ca­nın mil­li men­ta­li­te­ti­nə qar­şı yö­nəl­dil­miş hə­rə­kət­lə­rin ha­mı­sı­nın qar­şı­sı alı­na­caq".

Hey­dər Əli­yev xa­ric­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın da­ğı­nıq hal­da ya­şa­ma­ma­sı, on­la­rın di­as­por fə­a­liy­yə­ti gös­tər­mə­si üçün mil­li həm­rəy­li­yin va­cib ol­du­ğu­nu bil­di­rir­di. O həm də yax­şı dərk edir­di ki, mil­li həm­rəy­li­yin möh­kəm­lən­mə­si üçün azər­bay­can­çı­lıq ide­o­lo­gi­ya­sı zə­ru­ri­dir. Məhz bu ide­o­lo­gi­ya­nın təb­li­ği nə­ti­cə­sin­də, Azər­bay­ca­nı han­sı sə­bəb­dən tərk et­mə­lə­rin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, xa­ric­də ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mız ara­sın­da mil­li həm­rəy­lik ya­ran­dı və on­lar ümum­mil­li ma­raq­lar na­mi­nə bir­lik­də fə­a­liy­yət gös­tər­mə­yə baş­la­dı­lar. Bu­nun nə­ti­cə­sin­də də soy­daş­la­rı­mız ara­sın­da azər­bay­can­çı­lıq ide­o­lo­gi­ya­sı mil­li həm­rəy­li­yin kon­sep­si­ya­sı­na çev­ril­di. Pre­zi­dent xa­ri­ci döv­lət­lə­rə ilk sə­fər­lə­rin­dən baş­la­ya­raq get­di­yi hər bir öl­kə­də ya­şa­yan həm­və­tən­lə­ri­miz­lə gö­rüş­lər ke­çi­rir, on­la­rın prob­lem­lə­ri, qay­ğı­la­rı ilə ma­raq­la­nır, töv­si­yə­lə­ri­ni ve­rir­di. Azər­bay­can di­as­po­ru­nun ye­ni mər­hə­lə­də in­ki­şaf te­zis­lə­ri­ni də məhz bö­yük ön­də­rin hə­min gö­rüş və çı­xış­lar­da söy­lə­di­yi fi­kir­lər, müd­də­a­lar təş­kil edib. Özü də bu hər za­man şü­ar­çı­lıq­dan uzaq, re­al­lı­ğı əks et­di­rən, zə­ru­rət­dən do­ğan fi­kir və müd­də­a­lar olub" - de­yə bil­di­rən E.Nə­si­rov vur­ğu­la­yır ki, bu ba­xım­dan Hey­dər Əli­ye­vin 2001-ci ilin no­yab­rın­da Ba­kı­da Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın I Qu­rul­ta­yın­da bə­yan et­di­yi te­zis­lər, əs­lin­də, azər­bay­can­çı­lı­ğın, Azər­bay­can tə­əs­süb­keş­li­yi­nin ən la­ko­nik ifa­də­si idi: "Biz is­tə­yi­rik ki, müx­tə­lif öl­kə­lər­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar hə­min öl­kə­lə­rin və­tən­da­şı ki­mi, is­tə­dik­lə­ri ki­mi ya­şa­sın­lar. An­caq heç vaxt öz mil­li kök­lə­ri­ni, mil­li mən­su­biy­yət­lə­ri­ni itir­mə­sin­lər. Bi­zim ha­mı­mı­zı bir­ləş­di­rən bu amil­lər­dir. Bi­zim ha­mı­mı­zı bir­ləş­di­rən, həm­rəy edən azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı­dır. Azər­bay­can­çı­lıq öz mil­li mən­su­biy­yə­ti­ni, mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­ni qo­ru­yub sax­la­maq, ey­ni za­man­da, on­la­rın ümum­bə­şə­ri də­yər­lər­lə sin­te­zin­dən, in­teq­ra­si­ya­sın­dan bəh­rə­lən­mək de­mək­dir. Hər bir in­san üçün mil­li mən­su­biy­yə­ti onun qü­rur mən­bə­yi­dir. Hə­mi­şə fəxr et­mi­şəm, bu gün də fəxr edi­rəm ki, mən azər­bay­can­lı­yam. Hər bir azər­bay­can­lı öz mil­li mən­su­biy­yə­ti­nə gö­rə qü­rur his­si ke­çir­mə­li­dir və biz azər­bay­can­çı­lı­ğı ya­şat­ma­lı­yıq".

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.