Dünyanın diqqətində olan Azərbaycan bir dövlət kimi güclü beynəlxalq əlaqələrə malikdir. Dövlətimizin həyata keçirdiyi xarici siyasət hər zaman öz səviyyəsinə görə yüksək olub. Ümumiyyətlə, tarixən Azərbaycan ərazisində mövcud olan bütün milli dövlət, xanlıq və sultanlıqlar xarici siyasətə çox böyük önəm verib. Bilirik ki, məmləkətimiz hər zaman tolerant, multikultural bir məkan kimi tanınıb. Burada bütün xalqların nümayəndələri şad-xürrəm yaşayır. Tarixən Azərbaycan dövləti öz tolerantlığı, əminamanlığı ilə dünyanın diqqətində olub.
Qeyd edək ki, Azərbaycanın xarici siyasəti haqqında yazan tədqiqatçıların bildirdiyinə görə, Azərbaycan Respublikasında müstəqil siyasət anlayışı SSRİ-nin dağılması, imperiyanın tərkibində olan ölkələrin müstəqillik əldə etməsi ilə eyni vaxta təsadüf edir. Məlumatlara görə, buna qədər, digər müttəfiq respublikalarda olduğu kimi, Azərbaycan SSR-də də siyasəti Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının rəhbərliyi müəyyən edirdi. Ancaq 1985-ci ildən SSRİ-də başlayan yenidənqurma prosesinin nəticəsində sərbəstlik Azərbaycana da çatdı. 1991-ci ilin 18 oktyabrında Azərbaycan müstəqil dövlət elan edildi. Bununla da müstəqil ölkənin daxili və xarici siyasətinin əsası qoyuldu.
Bildirək ki, Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra ölkədə qısa müddətdə hakimiyyət dəyişiklikləri baş verirdi ki, bu da xarici siyasətə təsirsiz ötüşmürdü. Tədqiqatçılar bildirir ki, müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycan BMT, ATƏT kimi mötəbər qurumların üzvü idi. Eyni zamanda hakimiyyət beynəlxalq neft şirkətləri ilə Xəzər dənizinin karbohidrogen ehtiyatlarının dünya bazarına çıxarılması istiqamətində danışıqlar aparırdı. Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanda ilk siyasi təsisatlar, partiyalar, qeyri-hökumət təşkilatları yarandı. Ölkə müstəqillik əldə etdiyi illərdə həm də daxildə Dağlıq Qarabağ problemi mövcud idi. Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra ölkə SSRİ-dən qalma Azərbaycan SSR Konstitusiyası ilə idarə olunurdu və bu zaman Konstitusiyaya Müstəqillik Haqqında Akt əlavə olunmuşdu. Lakin 1995-ci ilin 12 noyabrında Azərbaycan Respublikasının yeni Konstitusiyası qəbul edildi, Azərbaycanda dövlət quruculuğu, qanunların qəbulu, daxili və xarici siyasətin təsnifatlaşdırılması həyata keçirildi. Azərbaycanın yerləşmiş olduğu region geosiyasi, strateji və iqtisadi baxımdan dünyanın siyasi xəritəsində əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan Azərbaycan həm qonşuluq siyasətində, həm də digər region ölkələri ilə olan münasibətlərində balanslaşdırılmış siyasət yürütməkdədir. Burada bütün dövlətlərlə eyni cür məsafə saxlamaq, ilk olaraq Azərbaycanın milli maraqlarını önə çəkmək əsas olaraq götürülür. Xarici siyasətdə balanslaşdırma siyasətinin əsas olaraq götürülməsi Azərbaycanın yerləşmiş olduğu regionun həssas olmasından irəli gəlir.
Azərbaycan multikulturalizmi və xarici siyasətimiz haqqında yazan tədqiqatçıların bildirdiyinə görə, multikulturalizm anlayışı dünya siyasətində gənc bir anlayış olmasına baxmayaraq, bu siyasətlə bağlı müxtəlif fərqli fikirlər və fikir ayrılıqları mövcuddur. Tədqiqatçılar yazır ki, multikulturalizm siyasətinin təməlində xalqların qarşılıqlı əməkdaşlığı, tolerantlıq ideyaları və münaqişələrə yol verməmək prinsipləri dayanır. Yazılanlara görə, əsrlər boyu böyük mədəniyyətlərin qovuşduğu bir diyar olan Azərbaycanda müxtəlif xalqların və dinlərin nümayəndələri sülh və qarşılıqlı anlaşma şəraitində yaşayıb. Tədqiqatçılar yazır ki, multikulturalizm ideyaları ölkəmizdə əsrlər boyu formalaşsa da, onun dövlət siyasəti kimi müəyyən edilməsi ulu öndər Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır.
Alimlər qeyd edir ki, keçən əsrin 80-ci illərinin sonları və 90-cı illərinin əvvəllərində, Sovet İttifaqının dağılma ərəfəsində müxtəlif qruplar üçün milliyyətçilik anlayışı birliyə çağırış üçün yeganə kateqoriya idi və Avropa dövlətlərindən fərqli olaraq bu, keçmiş sovet ölkələrində və eləcə də regionumuzda da dramatik toqquşmaların meydana gəlməsinə səbəb oldu. Tədqiqatçılar yazır ki, bu ölkələrdən biri kimi Azərbaycan da vətəndaş müharibəsi astanasına gəlib çatmışdı. Bu barədə "Multikulturalizmə giriş" vəsaitində yazılır: "Ancaq ümummilli lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra Azərbaycanın həm daxili, həm də xarici siyasətində köklü dəyişikliklər dərhal özünü göstərdi. Multikultural, tolerant və humanist dəyərlərin ana xətt təşkil etdiyi, insan hüquqlarının ali dəyər hesab olunduğu Heydər Əliyev siyasəti Azərbaycanı nəinki vətəndaş müharibəsindən xilas etdi, hətta Azərbaycanın multikultural dəyərlərini bir model kimi formalaşdırdı. Bu gün bu siyasət Azərbaycanın dövlət siyasətidir və müstəqillik dövründən bu günə kimi multikulturalizm sahəsində həyata keçirilmiş islahatlar və atılmış addımlar bu istiqamətin möhkəmlənməsinə və yeni perspektivlərinin ortaya çıxmasına xidmət edib". Tarixçilər yazır ki, 18 aylıq Xalq Cumhuriyyəti dövrü istisna olmaqla, həm Çar Rusiyası zamanı, həm də Sovet hakimiyyəti dövründə Azərbaycan müstəqil xarici siyasət yürüdə bilməyib. Yazılanlara görə, 1991-ci ildən özünün müstəqil xarici siyasi xəttini formalaşdıran
Azərbaycan multikulturalizmi də xarici siyasətin mühüm amilinə çevirdi. "Multikulturalizmə giriş"də qeyd edilir ki, bu gün Azərbaycan multikulturalizmi bir model kimi formalaşmış və bu model artıq dünyaya ixrac olunur: "Milli azlıqlarla bağlı dünyada və xüsusən Avropa ölkələrində baş verən proseslər həyata keçirilən siyasətə bugünkü qloballaşma kontekstində yenidən baxılması ehtiyacını gündəmə gətirib. İstər ənənəvi milli azlıqlar, istərsə də miqrasiya fonunda formalaşmış yeni milli azlıqların hüquqlarının tam şəkildə təmin olunması və ayrıseçkilik hallarının aradan qaldırılması, separatçılıq hallarının qarşısının alınması dövlətlərin suverenliyi baxımından həyati önəm daşıyır. Beynəlxalq aləmdə etimadsızlıq mühitinin hökm sürdüyü, milli dözümsüzlük və məzhəb ayrıseçkiliyinin aktuallaşdığı bir zamanda Azərbaycan hakimiyyətinin milli azlıqlar və dini qruplarla bağlı həyata keçirdiyi multikultural siyasət dünya ölkələri tərəfindən artıq çox böyük maraqla öyrənilir. Bu siyasətin həyata keçirilməsi məqsədilə Azərbaycan BMT, AŞ, ATƏT, Aİ, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və s. kimi bir çox beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq edir və müstəqillik dövründən bu günə kimi 50-dən artıq beynəlxalq sənədə tərəfdar çıxmış, bu sahədə beynəlxalq öhdəliyin həyata keçirilməsində mühüm nailiyyətlər əldə edib.
Azərbaycan Respublikası müstəqillik qazandıqdan sonra, 1992-ci il mart ayından BMT-yə üzv seçildi və milli azlıqlar və multikulturalizm siyasəti ilə bağlı çox mühüm iki konvensiyaya qoşuldu. Bunlar "Milli, etnik, dini azlıqlara mənsub şəxslərin hüquqları ilə bağlı Bəyannamə" və "İrqi ayrıseçkiliyin bütün formalarının ləğv olunması haqqında Beynəlxalq Konvensiya" idi".
"Milli, etnik, dini azlıqlara mənsub şəxslərin hüquqları ilə bağlı Bəyannamə"nin birinci maddəsində qeyd olunur ki, dövlət yuxarıda adı çəkilən kateqoriyalara mənsub şəxslərin yaşadığı ərazilərdə varlıqlarına və məişət adət-ənənələrinin qorunub saxlanmasına təminatçıdır. Bəyannamə, həmçinin, bu kateqoriyaya mənsub şəxslərə öz mədəniyyətini, etiqad etdiyi dini ayinləri sərbəst həyata keçirmək, öz dillərindən şəxsi həyatlarında istifadə etmək hüquqları verir. Onlar, eyni zamanda, hər hansı ayrıseçkiliyə yol verilmədən öz qrupları və digər milli azlıqların üzvləri ilə, hətta ölkə xaricindən kənarda olsalar belə, sərbəst əlaqələr qura bilər.
"Multikulturalizmə giriş"də yazılır ki, "İrqi ayrıseçkiliyin bütün formalarının ləğv olunması haqqında Beynəlxalq Konvensiya" Azərbaycan Respublikasında 31 may 1996-cı il tarixli, 95 nömrəli prezident qanunu ilə təsdiq olunub və qüvvəyə minib. Yazılanlara görə, bu Konvensiyada irqi ayrıseçkilik ifadəsi məqsədi siyasi, iqtisadi, sosial, mədəni və ictimai həyatın digər sahəsində insan hüquq və azadlıqlarının bərabər əsasda tanınmasını, ifadə olunmasını, yaxud həyata keçirilməsini ləğv etmək və ya pisləşdirmək olan, irqi, dərinin rəngi, nəsil, yaxud etnik mənşə əlamətlərinə əsaslanan hər hansı fərqləndirməni, istisnanı və məhdudiyyəti bildirir.
"Multikulturalizmə giriş"də qeyd edilir: "Ancaq dəqiq anlaşılmalıdır ki, bu Konvensiya onun iştirakçısı olan dövlətlərin, öz vətəndaşları ilə onların vətəndaşları olmayanlar arasında qoyduğu fərqlərə, istisna və məhdudiyyətlərə, yaxud üstün tutmalara şamil edilmir.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu Konvensiyada öz əksini tapmış ideya və prinsiplər Azərbaycan Respublikasının həyata keçirdiyi siyasətin əsas xətlərindəndir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 27 dekabr 2011-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasında insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsinin səmərəliliyini artırmaq sahəsində "Milli Fəaliyyət Proqramı" təsdiq edilib. "İrqi ayrıseçkiliyin bütün formalarının ləğv olunması haqqında Beynəlxalq Konvensiya"da öz əksini tapmış hüquqların milli qanunvericilikdə daha səmərəli qorunması ilə bağlı "Milli Fəaliyyət Proqramı"nın 1.1 və 1.2-ci bəndlərini xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Bu bəndlərdə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı insan hüquqları və azadlıqlarına dair beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn öhdəliklərin həyata keçirilməsi və Azərbaycan Respublikasının normativ-hüquqi aktlarının beynəlxalq hüquqi sənədlərə uyğunluğunun təmin edilməsi öz əksini tapıb.
"İrqi ayrıseçkiliyin bütün formalarının aradan qaldırılması haqqında Beynəlxalq Konvensiya"ya əsaslanan "bərabərlik hüququ" Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 25-ci maddəsində, Cinayət Məcəlləsində, Cinayət Prossesual Məcəllədə, Mülki Prossesual Məcəllədə, Ailə, Əmək məcəllələrində və digər qanunvericilik aktlarında təsbit edilib. Qeyd etmək lazımdır ki, şəxsin milliyyətindən, irqindən, dinindən, dilindən, cinsiyyətindən, mənşəyindən, əmlak vəziyyətindən, qulluq mövqeyindən, əqidəsindən, siyasi partiyalara, həmkarlar ittifaqlarına və digər ictimai birliklərə mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hüquq və qanuni mənafelərinə zərər vurmağa görə Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 109-cu (təqib), 111-ci (irqi ayrıseçkilik, aparteid), 154-cü (bərabərlik hüququnu pozma), 283-cü (milli, irqi və ya dini düşmənçiliyin salınması) maddələri ilə məsuliyyət nəzərdə tutulur. Yeri gəlmişkən, Cinayət Məcəlləsinin 283-cü maddəsi dövlət əleyhinə olan cinayət kimi qiymətləndirilir.
"İrqi ayrıseçkiliyin bütün formalarının aradan qaldırılması haqqında Beynəlxalq Konvensiya" əsasında irqi ayrıseçkiliyin ləğvi üzrə komitə yaradılıb. O, iştirakçı dövlət tərəfindən seçilən 18 ekspertdən ibarət tərkibdə fəaliyyət göstərir. Bir məqam diqqəti çəkir ki, bu komitənin səlahiyyətləri insan hüquqları komitəsinin səlahiyyətləri ilə üst-üstə düşür. Mühüm fərq ondan ibarətdir ki, 1963-cü il Konvensiyasında nəzərdə tutulmuş dövlətlərarası şikayət proseduru məcburi xarakter daşıyır. Bu o deməkdir ki, komitənin müvafiq səlahiyyətini tanımaq barədə heç bir ilkin bəyanat vermədən istənilən iştirakçı dövlət öz ərazisində irqi ayrıseçkiliyə yol verən başqa bir iştirakçı dövlətə qarşı komitəyə ərizə ilə müraciət edə bilər. Bu gün Azərbaycanın əməkdaşlıq etdiyi ən mühüm beynəlxalq təşkilatlardan biri də Avropa Şurasıdır.
Hələ 1996-cı il iyulun 13-də ümummilli lider Heydər Əliyev Avropa Şurasının baş katibinə məktubla müraciət edərək, Azərbaycanın Avropa Şurasına tamhüquqlu üzv qəbul olunmasını xahiş edib. Ancaq ölkəmiz bu quruma yalnız 2001-ci il yanvarın 25-dən tamhüquqlu üzv seçildi. Həmin vaxt Heydər Əliyev Strasburqda Avropa Şurasının Parlament Assambleyasında öz tarixi çıxışı zamanı ölkəmizlə bu qurum arasındakı münasibətlərin əsas istiqamətlərini müəyyən etdi. Azərbaycan Respublikası 2000-ci il iyun ayının 13-də Avropa Şurasının "Milli azlıqların hüquqlarının müdafiəsi haqqında" Çərçivə Konvensiyasına qoşuldu".
Azərbaycanda insan hüquq və azadlıqlarının yüksək səviyyədə qorunması üçün böyük işlər görülüb. Azərbaycan dövləti qoşulduğu bütün konvensiyaların tələblərinə riayət edir. Azərbaycanın xarici siyasəti dövlətin, xalqın maraqlarına uyğun şəkildə aparılır. Bu sahədə dövlət başçısı İlham Əliyevin atdığı təqdirəlayiq addımlar böyük fayda verib.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.