Tə­rəq­qi­nin əzab­lı yol­la­rın­da

"Afə­rin, So­na xa­nım! Əl­lə­ri­ni­zə sağ­lıq!" 

Fi­lo­lo­gi­ya üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru, şa­ir, ya­zı­çı-pub­li­sist So­na Və­li­ye­va­nın "İşı­ğa ge­dən yol" ki­ta­bı­nı diq­qət­lə oxu­yub so­nun­cu, 767-ci sə­hi­fə­ni çe­vi­rən­dən son­ra fik­rim­də ya­ra­nan ilk tə­əs­sü­rat bu ol­du.

...Bir ay ön­cə Mil­li Mət­bu­at Gü­nü mü­na­si­bə­ti­lə ke­çi­ri­lən tən­tə­nə­li təd­bir­də Azər­bay­can Mət­bu­at Şu­ra­sı­nın bö­yük mü­tə­fək­kir, ilk mil­li qə­ze­tin ya­ra­dı­cı­sı Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin ömür yo­lun­dan bəhs edən "İşı­ğa ge­dən yol" ki­ta­bı­na gö­rə So­na Və­li­ye­va­ya təq­dim et­di­yi Ali Me­dia Mü­ka­fa­tı hə­qi­qə­tən ye­ri­nə dü­şüb. Ki­ta­bı oxu­yan hər kəs So­na xa­nı­mın xal­qa xid­mət ama­lı ilə zə­rif qa­dın çi­yin­lə­ri­nə nə qə­dər ağır yük gö­tür­dü­yü­nün şa­hi­di ola bi­lər. Onun zəh­mə­ti­nin adek­vat də­yə­ri hə­lə uzun il­lər bun­dan son­ra nə qə­dər oxu­cu təq­di­ri, tə­şək­kü­rü, o cüm­lə­dən jur­na­lis­ti­ka ix­ti­sa­sı öy­rə­nən nə qə­dər tə­lə­bə min­nət­dar­lı­ğı ilə ve­ri­lə­cək­dir. Çün­ki "İşı­ğa ge­dən yol" ki­ta­bı hə­qi­qə­tən çox də­yər­li el­mi-bə­dii-pub­li­sis­tik mən­bə­dir. Əl­bət­tə, mə­sə­lə heç də bir ki­ta­bın ya­zı­lıb or­ta­ya qo­yul­ma­sın­da de­yil. Mə­sə­lə­nin məğ­zi ya­zı­lan ki­ta­bın məz­mu­nun­da, gö­rü­lən işin əhə­miy­yət də­rə­cə­sin­də, çə­ki­lən zəh­mə­tin vəz­nin­də­dir.

Mü­ba­li­ğə­siz de­yək ki, So­na Və­li­ye­va Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti­nin dir­çə­liş döv­rü olan XIX əs­rin so­nu, XX əs­rin əv­vəl­lə­ri haq­qın­da bəl­kə də bir təd­qi­qat insti­tu­tu­nun gö­rə bi­lə­cə­yi qə­dər mü­hüm və iri­həcmli işi ba­şa çat­dı­rıb­dır. O dövr elə bir dövrdür ki, uzun əsrlər bo­yu mü­səl­man Şər­qi­nin əta­lət mü­hi­tin­də ya­tan (əs­lin­də - ya­tız­dı­rı­lan!) is­te­dad­lı bir xal­qı qəf­lət­dən ayıltmaq, onun da­xi­lin­də mil­li hey­siy­yat və mil­li şü­ur po­ten­si­a­lı­nı oyat­maq, aya­ğa qal­dı­rıb işıq gə­lən tə­rə­fi gös­tər­mək nə­in­ki mü­rək­kəb, çə­tin, ağır, hət­ta tə­səv­vür edil­mə­yə­cək qə­dər müş­kül bir mə­sə­lə idi. O za­man­lar Ru­si­ya­dan Qər­bə, Av­ro­pa­ya açı­lan tə­rəq­qi pən­cə­rə­si sa­yı­lan Moskva və Pe­ter­burq mü­hi­tin­də bi­lik, sa­vad qa­za­nan, dün­ya­gö­rü­şü el­mi tə­fək­kür üzə­rin­də for­ma­la­şan Hə­sən bəy Zər­da­bi doğ­ma və­tə­nə qa­yı­dıb qür­bət­də əl­də et­di­yi hə­min təh­sil, sa­vad im­kan­la­rın­dan xal­qın mə­na­fe­yi üçün is­ti­fa­də et­mə­yə baş­la­yan­da heç özü də bu işin bu qə­dər ağır ola­ca­ğı­nı tə­səv­vür et­məz­di. Sö­zün əsl mə­na­sın­da mil­lət fə­da­i­si olan Hə­sən bə­yin bü­tün cə­fa­keş­li­yi çox vaxt "mil­li-di­ni öz­gür­lük" bə­ha­nə­si al­tın­da Qər­bin mü­tə­rəq­qi ye­ni­lik­lə­ri­nin qar­şı­sı­nı kəs­mə­yə ça­lı­şan ge­ri­zə­ka­lı­la­rın, köh­nə fi­kir­li­lə­rin, sa­vad­sız­la­rın qa­lın zi­re­hi­nə də­yib ye­rə dü­şür, heç olur­du. Be­lə­cə, ağır bir müş­kü­lün al­tı­na gi­rən bəy oğ­lu bə­yin ne­cə föv­qə­la­də bir in­san ol­du­ğu­nu açıb gös­tər­mək, onun dol­ğun bə­dii-sə­nəd­li ob­ra­zı­nı ya­rat­maq və məhz bu cür əzmkar in­sa­nın ağır mil­lət yü­kü­nü qal­dı­ra bi­lə­cə­yi­nə oxu­cu­nu inan­dır­maq heç də asan mə­sə­lə de­yil.

Əsa­sən ca­hil­lik­dən do­ğan eqo­ist fi­kir­lə­rin xoş­hal əta­lə­ti al­tın­da da­ha ra­hat gə­zən bə­zi ki­şi­lər öz­lə­ri­ni Tan­rı tə­rə­fin­dən xü­su­si ya­ra­dıl­mış məx­lu­qat sa­ya­raq hər sa­hə­də, o cüm­lə­dən ya­ra­dı­cı­lıq­da qa­dın­lar­dan üs­tün ol­duq­la­rı­nı qa­bartmaq­dan həzz alar­lar. An­caq ya­zı­çı-pub­li­sist, alim və şa­ir So­na Və­li­ye­va məhz ya­ra­dı­cı­lıq işi ilə sü­but edir ki, bu gün be­lə bir ki­ta­bı yaz­maq hər ki­şi­nin işi de­yil... Qoy heç kəs in­ci­mə­sin, an­caq be­lə mə­qam­lar­da nə tə­kəb­bür, nə tə­bii ya­ra­dı­lış im­kan­la­rı, nə də fi­zi­ki güc ka­ra gə­lər. Be­lə bir ki­ta­bı yaz­maq üçün bir çox baş­qa şərtlər də la­zım­dır: id­rak po­ten­si­a­lı, mə­nə­vi zən­gin­lik, in­tel­lek­tu­al ba­za, də­rin el­mi sa­vad, ge­niş dün­ya­gö­rü­şü, zi­ya­lı həs­sas­lı­ğı...

El­mi-bə­dii-pub­li­sis­tik ki­tab say­sız-he­sab­sız fak­to­lo­ji ma­te­ri­al­lar­la zən­gin­dir. Mü­əl­lif zən­gin bil­gi­lə­rə is­ti­nad edə­rək, Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin hə­ya­tın­da mü­hüm rol oy­na­mış, onun for­ma­laş­ma­sın­da, uğur­la­rın­da iş­ti­rak et­miş, ar­xa-da­yaq ol­muş Rə­him bəy, Sə­lim bəy, Fə­rəc bəy, Mən­zər ana, Hə­ni­fə xa­nım, Ve­ra, rek­tor So­lov­yov, Tac­lı­bə­yim, Mir­zə Fə­tə­li, Se­yid Əzim, Ha­cı Zey­na­lab­din, qu­ber­na­tor Sta­ro­selski, Nə­cəf bəy, Əs­gər ağa, Əli­mər­dan bəy, İs­ma­yıl Kas­pı­ra­lı və b. ki­mi ma­raq­lı in­san­la­rın bə­dii ob­raz­la­rı­nı us­ta­lıq­la ya­ra­dır. Mil­lə­tin ba­la­la­rı­nı oxut­maq üçün xey­riy­yə cə­miy­yə­ti aç­maq niy­yə­ti­lə Hə­sən bəy Şa­ma­xı, Gən­cə, Şu­şa, İrə­van, Tif­lis və baş­qa yer­lə­ri gə­zib mö­tə­bər in­san­lar­la söh­bət et­dik­cə, ke­çi­lən hər vi­la­yət, hər şə­hər, kənd haq­qın­da, o yer­lə­rin ta­ri­xi haq­qın­da oxu­cu­ya ət­raf­lı mə­lu­mat ve­rir. Ey­nən ye­ri gəl­dik­cə xal­qın hə­yat və mə­i­şə­ti­nə aid mü­hüm cə­hət­lə­ri vur­ğu­la­yır, bə­dii təs­vir­lə­ri və sə­nəd­li təs­diq­lə­ri diq­qət­lə qə­lə­mə alır. Mil­li adət-ənə­nə­lər, toy­lar, bay­ram­lar, ayin və mə­ra­sim­lər, ai­lə-ni­kah, ev­dar­lıq, ku­li­na­ri­ya mə­sə­lə­lə­ri, kənd tə­sər­rü­fa­tı, flo­ra və fa­u­na, me­te­o­ro­lo­gi­ya, coğ­ra­fi­ya, et­noq­ra­fi­ya, xalq ya­ra­dı­cı­lı­ğı, şi­fa­hi və ya­zı­lı ədə­biy­yat, aşıq sə­nə­ti, te­atr, dra­ma­tur­gi­ya, rəs­sam­lıq, kənd tə­sər­rü­fa­tı, mət­bu­at işi... - bir söz­lə, mə­ha­rət­lə qə­lə­mə alı­nan bü­tün şərhlər mü­əl­li­fin en­sik­lo­pe­dik bi­li­yə ma­lik ol­du­ğu­nu gös­tə­rir.

Hə­min zən­gin mə­lu­mat­la­rı bir ye­rə top­la­yıb ni­zam­la­maq, sis­tem­li şə­kil­də və xro­no­lo­ji ar­dı­cıl­lıq­la oxu­cu­ya təq­dim edə bil­mək həm əsə­rin də­yə­ri­ni ar­tı­rır, həm də xoş tə­əs­sü­rat ya­ra­dır. San­ki ya­zı­çı se­və-se­və qə­lə­mə al­dı­ğı qəh­rə­ma­nın ar­zu-is­tək­lə­ri­nə, idel­la­rı­na uy­ğun ola­raq özü də mil­lət yo­lun­da ça­lı­şan bir elm, təh­sil, ma­a­rif fə­da­i­si ki­mi fə­a­liy­yət gös­tə­rir. Hiss olu­nur ki, mü­əl­lif in­di­yə qə­dər oxu­du­ğu, öy­rən­di­yi, ta­nış ol­du­ğu bü­tün mən­bə­lə­ri də­rin­dən mə­nim­sə­yə­rək bəh­rə­lən­di­yi mə­lu­mat­lar­dan yük­sək pe­şə­kar­lıq­la is­ti­fa­də et­miş­dir. O, el­mi-nə­zə­ri mə­xəz­lər üzə­rin­də qu­ru­lan ori­ji­nal bə­dii dü­şün­cə­lə­ri­ni, fərqli dün­ya­gö­rü­şü­nü özü­nə xas dəst-xət­lə qə­lə­mə alır. Zə­ru­ri olan hər bir iza­ha­tın xey­li səbrlə, sər­bəst şə­kil­də, in­cə zövq və sə­lis dil­lə yer­li-ya­taq­lı təq­dim olun­ma­sı isə, şüb­hə­siz, mü­əl­lif üs­lu­bu­nun özəl­li­yin­dən xə­bər ve­rir.

1873-cü il­də Ba­kı gim­na­zi­ya­sın­da dərs de­di­yi tə­lə­bə­lər­lə bir­lik­də ha­zır­la­dı­ğı ta­ma­şa­nın nü­ma­yi­şi ilə Azər­bay­can­da ilk Mil­li Te­at­rın əsa­sı­nı qo­yan Hə­sən bəy Zər­da­bi az son­ra Azər­bay­ca­na baş­qa bir mü­a­sir mə­də­niy­yət nü­mu­nə­si­ni - jur­na­lis­ti­ka sə­nə­ti­ni gə­ti­rir. "Nə qə­dər biz ava­mıq, bi­zi al­da­da­caq­lar", - de­yən Hə­sən bəy tə­rəq­qi na­mi­nə məhz mət­bu­at işi­ni xü­su­si­lə va­cib sa­yır­dı. Bu­gün­kü qə­zet bol­lu­ğun­da, öl­kə­də mət­bu­at və di­gər KİV-lə­rin gur in­ki­şaf et­di­yi bir vaxtda 22 iyul 1875-ci il­də ilk sa­yı çap­dan çı­xan "Əkin­çi" qə­ze­ti­nin iki il ər­zin­də min bir əziy­yət­lə işıq üzü gö­rən ya­zı­la­rı ilə ta­nış ol­duq­ca, o döv­rün qa­ra­gü­ruh­çu di­ni xu­ra­fa­tın­dan qur­tu­la bil­mə­yən, əha­li­si­nin ək­sə­riy­yə­ti sa­vad­sız olan bir mü­hit­də bu qə­dər mü­tə­rəq­qi fi­kir­lə­ri yay­ma­ğın ne­cə müm­kün ol­du­ğu və nə qə­dər bö­yük cə­sa­rət tə­ləb et­di­yi hey­rət do­ğu­rur: "...Ey bi­zə diq­qət edən­lər, bu qə­ze­tin kəs­ri­ni gö­rən­də gül­mə­yin. Gül­mək ye­ri de­yil. Siz ağ­la­yın ki, bi­zim mü­səl­man­la­rın bir­cə qə­ze­ti də bu­rax­ma­ğa ada­mı yox­dur". Bu söz­lə­ri Hə­sən bəy göz yaş­la­rı için­də fər­yad edə­rək ya­zır­dı.

İlk mət­bu nəşr olan "Əkin­çi"nin ya­ran­ma ta­ri­xi haq­qın­da mü­fəs­səl bəhs olu­nan ki­tab­da, həm­çi­nin, o döv­rün - "Ba­kinskie iz­ves­ti­ya", "Tif­lisskie ve­do­mos­ti", "Kav­kaz", "Qo­los", "Kas­pi", "Tər­cü­man", "Zi­ya", "Zi­ya­yi-Qaf­qa­ziy­yə", "Kəş­kül", "Şər­qi-Rus" və di­gər qə­zet­lər ba­rə­də də mə­lu­mat­lar ve­ri­lir. Da­hi klas­sik­lər Ni­za­mi, Nə­si­mi, Fü­zu­li, Tu­si və b. haq­qın­da ət­raf­lı söz açı­lır. Mü­əl­li­fin eru­di­si­ya­sı­na də­la­lət edən bü­tün bun­la­ra yal­nız gər­gin mü­ta­liə, təd­qi­qat­çı­lıq sə­riş­tə­si, oxu­maq-öy­rən­mək səb­ri, müx­tə­lif elm sa­hə­lə­ri­lə ma­raq­lan­maq hə­və­si sa­yə­sin­də na­il ol­maq müm­kün­dür. Ro­man-epo­pe­ya jan­rı­nın tə­ləb­lə­ri­nə uy­ğun ola­raq, to­xu­nu­lan hər mə­qam­la bağ­lı oxu­cu­ya dol­ğun in­for­ma­si­ya ve­ri­lir, araş­dır­ma və ay­dın­laş­dır­ma­la­rın nə­ti­cə­lə­ri ərklə, inam­la təq­dim edi­lir, oxu­cu üçün heç bir qa­ran­lıq cə­hə­tin qal­ma­sı­na im­kan ve­ril­mir. Həs­sas və diq­qət­cil mü­əl­li­fin nə­zə­rin­dən hət­ta ən xır­da, əhə­miy­yət­siz sa­yı­la bi­lə­cək ki­çik de­tal da ya­yın­mır. Bə­zən ilk ba­xış­da uy­ğun­suz­luq, ya­xud unut­qan­lıq ki­mi gö­rü­nən mə­qam­la­ra mü­əl­lif bir ne­çə sə­hi­fə­dən son­ra qa­yı­da­raq iza­hı­nı ve­rir və tə­ləs­kən oxu­cu­nu "ni­ga­ran­çı­lıq­dan" çı­xa­rır. De­mək, hər şe­yin öz ye­ri, öz mə­qa­mı var­mış, mü­əl­lif bu­nu bi­lir və bu yol­la da oxu­cu­nu apa­rır.

"İşı­ğa ge­dən yol"da on­lar­la ma­raq­lı epi­zod, yüz­lər­lə in­cə de­tal, həs­sas nü­ans, qəlblə­ri tit­rə­dən, duy­ğu­la­rı oya­dan ib­rə­ta­miz ha­di­sə­lər var. Xa­siy­yə­ti ki­mi özü də gö­zəl olan Hə­sən bə­yin ro­man­tik əh­va­lat­la­rı, xü­su­sən onu bö­yük sə­mi­miy­yət­lə se­vən üç qı­zın - Ve­ra, Tac­lı­bə­yim və Hə­ni­fə xa­nı­mın hiss-hə­yə­can­la­rı, sev­gi eti­raf­la­rı və on­la­rın hər bi­ri­nə azər­bay­can­lı men­ta­li­te­ti­nə xas na­mus-qey­rət föv­qün­dən ya­na­şan Hə­sən bə­yin vic­dan­lı mü­na­si­bət bəs­lə­mə­si çox diq­qət­lə, hə­zin duy­ğu­lar­la təs­vir olu­nur.

Ro­ma­nın əsas leytmo­ti­vi­ni təş­kil edən yu­xu epi­zo­du isə xü­su­si də­yə­rə la­yiq­dir. Bö­yük bir ömür ya­şa­mış gör­kəm­li şəx­siy­yə­tin zən­gin hə­yat yo­lu­nu qır­mı­zı bir ana xətt ət­ra­fın­da to­par­la­ma­ğa im­kan ve­rən bu yu­xu­lar uğur­lu ya­ra­dı­cı­lıq ta­pın­tı­sı­dır. Vi­zu­al cə­hət­dən də tə­səv­vür­də çox ma­raq­lı, ba­xım­lı löv­hə­lər can­lan­dı­ran yu­xu təs­vir­lə­ri xü­su­si zövqlə qə­lə­mə alın­mış mətnlər­dən iba­rət­dir. Əs­ra­rən­giz, sir­li-sehrli, ul­duz­lu-işıq­lı yu­xu­lar Hə­sən bə­yin ta­le­yi­nə işa­rə edən alın ya­zı­sı ki­mi bü­tün ki­tab bo­yu da­vam edir. Hə­ya­tı­nın müx­tə­lif çağ­la­rın­da, mü­hüm ha­di­sə­lər ərə­fə­sin­də hər də­fə Hə­sən bəy yu­xu­sun­da ul­duz­lu sə­ma al­tın­da, su üzə­rin­də­ki yol­la, uzaq­lar­da ya­nan işı­ğa doğ­ru ge­dir. Moskva­da ali təh­sil alan­da, Ba­kı­da qə­zet çı­xartmaq üçün ça­lı­şan­da, Zər­dab­da kənd ca­ma­a­tı­na xid­mət edən­də... bu yu­xu­lar ona mə­nə­vi güc ve­rir, san­ki ona qeybdən gə­lən İla­hi təq­dir ki­mi doğ­ru yol­da ol­du­ğu­na əmin­lik ya­ra­dır.

İlk də­fə o, işıq­lı yu­xu­su­nu ba­la­ca uşaq vax­tı yay­da ba­ba­sı­nın böy­rü­nə sı­ğı­na­raq yat­dı­ğı çar­daq­da gö­rür: "...O yu­xu­sun­da gör­dü ki, hə­yət­lə­rin­də şam ağa­cın­dan dü­zəl­dil­miş nər­di­va­nı sə­ma­ya söy­kə­yə­rək göy üzün­də­ki ən par­laq ul­duz­la­rı də­rib nə­nə­si­nin tik­di­yi gül­lü tor­ba­ya yı­ğır... Nər­di­van­la en­mək is­tər­kən özü ilə yer ara­sın­da­kı mə­sa­fə bir­dən-bi­rə uc­suz-bu­caq­sız də­ni­zə dö­nür­dü... Su­yun üzü ilə kəndlə­ri­nə doğ­ru dü­mağ işıq­lı yol uza­nır­dı... Yol gö­zəl­li­yin­dən bərq vu­rub ya­nır­dı. Su­yun üzə­rin­də izah olun­ma­yan bu gö­zəl­lik onu va­leh et­miş­di... Ona elə gə­lir­di ki, bu yol heç za­man bit­mə­yə­cək..."

Və nə­ha­yət, öm­rü­nün qü­rub ça­ğın­da ağır xəs­tə ya­tan Hə­sən bəy o yu­xu­nu son də­fə gö­rür: "...Hə­sən bəy hə­min ge­cə sə­hə­rə qə­dər ye­nə inil­də­di. Qə­ri­bə­dir, gün­düz çox çə­tin­lik­lə və an­laq­sız da­nı­şan Hə­sən bəy yu­xu­da çox ay­dın nitqlə hey de­yir­di: "Hə­ni­fə, bax o işı­ğa, o mə­nim çı­ra­ğım­dır, ge­di­rəm evi­mi­zə gə­ti­rəm", - söy­lə­yir­di. İl­lər­lə onun­la ya­şa­yan və çə­tin mə­qam­lar­da onu mü­şa­yi­ət edən yu­xu­nu ye­nə gö­rür­dü. Ye­nə o, it­miş yo­lu­nun baş­lan­ğı­cı­nı ta­pa bil­mir­di. Qar­şı­sın­da­kı tez-tez ay­rı­lan yol­la­rın rən­gi də də­yiş­miş­di elə bil... Ye­nə uzaq­dan su­yun üs­tü ilə uza­nan yol, kö­zə­rən şam, bərq vu­ran ul­duz­lar, yol gös­tə­rən çı­raq­lar, su­yun üs­tün­də­ki ağ bu­lud­la­rın için­dən göy­lə­rə uza­nan mey­və ağac­la­rı kü­lə­yin gü­cü ilə yır­ğa­la­nır­dı..."

Mü­tə­ma­di tək­rar­la­nan yu­xu mo­ti­vi­ni ki­ta­bın ye­ku­nun­da rəm­zi ola­raq çox də­rin və tə­sir­li mə­na­lan­dı­ran mü­əl­lif ya­zır ki, Ba­kı­da gö­rün­mə­miş bir iz­di­ham­la son mən­zi­lə yo­la sa­lı­nan Hə­sən bə­yin cə­na­zə­si­ni də, öm­rü bo­yu öz qəl­bin­də ağır­lı­ğı­nı da­şı­dı­ğı, dər­di­ni çək­di­yi in­san se­li­ni də san­ki bir işıq, nur to­pa­sı mü­şa­yi­ət edir­di və in­san­lar baş­la­rı üzə­rin­də­ki o işıq to­pa­sı­na hey­ran-hey­ran ba­xır­dı­lar. Bu - Hə­sən bə­yin mü­qəd­dəs ru­hu idi: "işıq şək­lin­də, nu­ra çev­ri­lə­rək" mi­nil­lik­lə­rə doğ­ru irə­li­lə­yir­di. Qə­ri­bə idi ki, da­hi in­sa­nın ru­hun­dan sa­çan o par­laq işıq iz­di­ha­mın son mən­zi­lə doğ­ru apar­dı­ğı cis­min­dən xey­li qa­baq­da ge­dir­di. Mü­əl­lif haq­lı­dır: üzə­ri­nə Tan­rı tə­rə­fin­dən qo­yul­muş mil­li ma­a­rif­çi­lik mis­si­ya­sı­nı tam tə­mən­na­sız ola­raq əzmlə, ba­ca­rıq­la, is­rar­la və yo­rul­ma­dan ye­ri­nə ye­ti­rən H.B.Zər­da­bi­nin ru­hu əbə­di ola­raq xal­qın ba­şı üzə­rin­də işıq sa­ça­caq­dı. Bu par­laq işı­ğın son mən­zi­li yox­dur, tü­kən­mə­yən, bit­mə­yən işıq­lı yol heç vaxt so­na çat­ma­ya­caq­dı. Elm, təh­sil, ma­a­rif, mə­də­niy­yət işı­ğı­na doğ­ru apa­ran yol­da, bü­tün da­hi­lər ki­mi, Hə­sən  bə­yin də ru­hu da­im uğ­run­da fə­da ol­du­ğu xal­qı, mil­lə­ti mü­şa­yi­ət edə­cək­di...

Bö­yük səbr və sə­li­qə ilə ya­zıl­mış ki­ta­bı oxu­duq­ca Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin tə­mən­na­sız mil­lət sev­gi­si, xal­qa bağ­lı­lı­ğı hey­rət do­ğur­du­ğu ki­mi, mü­əl­li­fin özü­nün də və­tən­pər­vər­li­yi xoş tə­əs­sü­rat ya­ra­dır. Bəl­kə də kim­sə və­tən­pər­vər ol­ma­ğı zi­ya­lı bor­cu sa­yar. An­caq sirr de­yil ki, "xəl­qi" gö­rün­mək və "xal­qın se­vim­li sə­nət­ka­rı" ad­lan­maq na­mi­nə "və­tən­pər­vər­lik­dən" bo­ğaz­dan yu­xa­rı da­nı­şan­lar da az de­yil. Ya­zı­çı-pub­li­sist So­na Və­li­ye­va isə bu möv­zu­da heç bir iba­rə­li söz, pa­fos­lu cüm­lə iş­lət­mir. Onun mü­la­hi­zə­lə­rin­dən, ha­di­sə­lə­rə mü­na­si­bə­tin­dən, mü­əl­lif möv­qe­yin­dən Və­tə­ni ne­cə də­rin mə­həb­bət­lə sev­di­yi, Azər­bay­can xal­qı­na, türk mil­lə­ti­nə sə­mi­mi duy­ğu­lar­la bağ­lı ol­du­ğu se­zi­lir.

Özü­nü bü­tün­lük­lə xal­qın in­ki­şa­fı­na həsr edə­rək, "Əgər bir ki­şi el­mi, ədə­bi, tər­bi­yə ilə mə­də­niy­yə­ti bir tə­rə­fə qo­yub pul qa­zan­ma­ğı on­dan yax­şı tu­tur­sa, ol ki­şi­də mil­lət­pər­vər­lik olur­mu?!" - de­yən Hə­sən bə­yin xalq yo­lun­da nə qə­dər əziy­yət­lər çək­di­yi, nə qə­dər məh­ru­miy­yət­lər gör­dü­yü, həm ya­ra­dı­cı zi­ya­lı ki­mi, həm də gör­kəm­li ic­ti­mai-si­ya­si xa­dim ki­mi nə qə­dər əzmlə ça­lış­dı­ğı ro­man­da can­lı bo­ya­lar­la təs­vi­ri­ni ta­pır. Be­lə epi­zod­lar­dan bi­rin­də Ba­kı­ya qo­naq gəl­miş Mak­sim Qor­ki ilə Fyo­dor Şal­ya­pi­ni neft mə­dən­lə­ri­nə sə­fər­də mü­şa­yi­ət edən Hə­sən bəy fəh­lə­lə­rin dö­zül­məz şə­ra­i­ti­ni gö­rüb xə­ca­lət çə­kir və nef­tin he­sa­bı­na var-döv­lət qa­za­nan mil­yon­çu­la­rı nə­zər­də tu­ta­raq ürə­yin­də: "Ay na­mərdlər, ka­zi­no­lar­da hər gün so­vur­du­ğu­nuz mil­yon­la­rın heç ol­ma­sa min­də bi­ri­ni sərf edə­rək bu bəd­bəxtlə­rə in­san ki­mi ba­şı­nı qo­yub yat­ma­ğa bir yer dü­zəltmək ol­maz­dı­mı?!" - dü­şü­nür.

Əsər H.B.Zər­da­bi­ni bi­zə ye­ni­dən ta­nı­dır, o bö­yük zi­ya­lı­nın in­di­yə qə­dər təs­vir edi­lən­dən və tə­səv­vür edil­di­yin­dən da­ha yük­sək də­yə­rə la­yiq şəx­siy­yət ol­du­ğu­na inan­dı­rır. Bu yer­də əsər­dən çı­xan bir mü­hüm nə­ti­cə­ni də qeyd edək. Sirr de­yil ki, XIX-XX əsrlə­rin qo­vu­şa­ğın­da Azər­bay­ca­nın və ümu­mən türk dün­ya­sı­nın mil­li-mə­nə­vi dir­çə­li­şin­də, ic­ti­mai-si­ya­si oya­nı­şın­da və mə­də­ni tə­rəq­qi­sin­də elə şəxslər, elə ha­di­sə­lər var ki, biz in­di­yə qə­dər on­la­rın ilk ol­du­ğu­nu bi­lir­dik. An­caq ta­ri­xi sə­nəd­lər əsa­sın­da ya­zı­lan "İşı­ğa ge­dən yol" ki­ta­bı­nı oxu­duq­ca gö­rü­rük ki, hə­min "ilk"lə­rin ək­sə­riy­yə­ti Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin adı ilə bağ­lı olub. O "ilk"lə­rin ri­şə­si Hə­sən bə­yin ide­al­la­rın­dan və ide­ya­la­rın­dan qi­da alıb. Çox zi­ya­lı­ya ilk yol gös­tə­rən, töv­si­yə ve­rən, sti­mul ya­ra­dan baş­lan­ğıc o olub. Mil­li in­ti­bah ko­ri­fey­lə­ri Nə­cəf bəy Və­zi­rov, Əs­gər ağa Go­ra­ni, Əli­mər­dan bəy Top­çu­ba­şov, xü­su­sən türk dün­ya­sı­nın ta­nın­mış zi­ya­lı­sı İs­ma­yıl bəy Qas­pı­ra­lı və b. ki­mi də­yər­li in­san­lar məhz da­hi­lər da­hi­si Hə­sən bəy Zər­da­bi­dən dərs alıb­lar, onun fə­a­liy­yə­tin­dən ör­nək gö­tü­rüb­lər, onun nü­mu­nə­si və mə­sə­lə­hət­lə­ri ilə "işıq gə­lən" səm­tə üz tu­tub­lar. O cüm­lə­dən, "mil­lət ata­sı" ki­mi ta­nı­nan məş­hur mil­yon­çu Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­yev də Hə­sən bə­yin müd­rik məs­lə­hət­lə­ri­nə mö­tə­bər ya­na­şıb, bir çox   xey­riy­yə­çi­lik­lə bağ­lı tək­lif­lə­ri­nə dəs­tək ve­rib...

Tə­bii, bu hal­la­rın heç bi­ri o bö­yük in­san­la­rın fə­a­liy­yə­ti­nin əhə­miy­yə­ti­ni azaltmır. An­caq de­yi­lən­lər ha­mı­sı Hə­sən bə­yə möh­tə­şəm abi­də ucaltmış mü­əl­li­fin təq­di­rə­la­yiq zəh­mə­ti­nin yük­sək qiy­mə­ti­dir. Axı za­ma­nın­da bir çox ilklə­rə im­za at­mış Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin haq­qı­nın ta­nın­ma­sı da Haqq işi­dir! Əl­bət­tə, xal­qı­mız, döv­lə­ti­miz, bü­tün di­gər gör­kəm­li fi­kir adam­la­rı ki­mi, H.B.Zər­da­bi­nin də qə­dir-qiy­mə­ti­ni la­yi­qin­cə uca tu­tur, o se­vi­lir və hər za­man anı­lır. Haq­qın­da təd­qi­qat əsər­lə­ri, ki­tab­lar, mə­qa­lə­lər ya­zı­lır. Vax­ti­lə bu bö­yük in­san haq­qın­da "Mə­də­niy­yət to­xu­mu sə­pən "Əkin­çi"" mə­qa­lə­si­ni ya­zan­da mən də onun qə­zet ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na ət­raf­lı nə­zər sal­mış­dım. An­caq "İşı­ğa ge­dən yol" ki­ta­bın­da H.B.Zər­da­bi­nin hər­tə­rəf­li is­te­da­da ma­lik ol­du­ğu gös­tə­ri­lir və mü­tə­fək­ki­rin in­di­ki şöh­rət kür­sü­sün­dən qat-qat uca­lar­da, heç çə­kin­mə­dən de­yək - mü­qəd­dəs­lik zir­və­sin­də da­yan­dı­ğı sü­but edi­lir. Be­şik­dən son mən­zi­lə­dək Hə­sən bə­yin bü­tün hə­ya­tı­nı və ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nı qə­lə­mə alan mü­əl­li­fin təf­si­rin­də sü­but olu­nur ki, mil­li oya­nış ta­ri­xi­mi­zin be­şi­yi ba­şın­da da­ya­nan na­dir si­ma­lar­dan bi­ri də məhz Zər­dab­lı bəy oğ­lu bəy olub­dur!

Bu gün Hə­sən bə­yi biz­dən yü­zil­lər ayı­rır və o döv­rün ha­di­sə­lə­ri haq­qın­da ümu­mi mə­lu­mat­lar qal­sa da, apar­dı­ğı söh­bət­lə­rin təf­si­la­tı ar­xiv­də yox­dur. Odur ki, əsər­də qəh­rə­ma­nın di­lin­dən ve­ri­lən ək­sər mətnlər, ya­zı­lan di­a­loq­lar həm də (və bəl­kə də da­ha çox) mü­əl­lif tə­xəy­yü­lü­nün məh­su­lu­dur. Ya­ra­dı­cı­lıq pro­se­sin­də re­al faktla­ra əsas­la­nan be­lə tə­xəy­yül iz­har­la­rı məq­bul sa­yı­lır. Hə­sən bə­yin sev­gi olay­la­rın­dan tut­muş xey­riy­yə cə­miy­yə­ti ya­rat­maq, mək­təb aç­maq, te­atr ta­ma­şa­sı ha­zır­la­maq, qə­zet çı­xartmaq və s. fə­a­liy­yət­lə­ri za­ma­nı apar­dı­ğı bü­tün da­nı­şıq­lar, mü­ba­hi­sə­lər, dü­şün­cə­lər... tə­xəy­yül məh­su­lu ol­sa da, is­te­dad­la ya­zıl­dı­ğı üçün re­al və inan­dı­rı­cı gö­rü­nür.

Mil­lə­ti xu­ra­fat və ge­ri­lik gir­da­bın­da puç ol­maq­dan xi­las edə­rək onu elm, sa­vad, bi­lik, mə­də­niy­yət işı­ğı­na doğ­ru apar­maq üçün öm­rü­nü şam ki­mi əri­dib qa­ran­lıq yo­lun işı­ğı­nı ar­tı­ran bö­yük Hə­sən bəy Zər­da­bi, san­ki təd­qi­qat­çı­nın bu­gün­kü zəh­mə­ti­ni gö­rə­rək ürək yan­ğı­sı ilə de­yir­di: "Gə­lə­cək­də bi­zim tə­rəq­qi et­mək ta­ri­xi­ni ya­zan in­di­ki zə­ma­nə­yə ba­xan­da mə­ət­təl qa­la­caq­dır ki, nə yaz­sın. Hə­qi­qət, bi­zim əs­bab­lar nə­ki yüz, bəl­kə min il bun­dan əq­dəm olan­dan tə­rəq­qi et­mə­yib..."

An­caq Hə­sən bə­yin ar­zu­la­dı­ğı o gə­lə­cək gün­lə­rin bi­rin­də So­na xa­nım Və­li­ye­va "tə­rəq­qi et­mək ta­ri­xi­miz" haq­qın­da san­bal­lı bir əsər yaz­dı. Yaz­dı ki, ata-ba­ba mül­kün­də qay­ğı­sız ya­şa­maq, şad-xür­rəm ömür sür­mək im­ka­nı ol­du­ğu hal­da, özü­nü mil­lət­çi­lik bə­la­sı­nın qoy­nu­na atıb na­dan təh­qir­lə­ri, ca­hil hə­qa­rət­lə­ri ilə üz­lə­şən, həcv, lağ, hər­zə­vü-həd­yan eşi­dən bu bəy oğ­lu bəy yal­nız xal­qın gə­lə­cə­yi na­mi­nə hər məh­ru­miy­yət­lə­rə döz­dü və əzmlə yo­lu­nu da­vam et­dir­di... Yaz­dı ki, bü­tün da­hi­lər ki­mi, Hə­sən bə­yə də get­di­yi işıq­lı yo­lu Tan­rı gös­tər­miş­di... Bü­tün se­çil­miş­lər ki­mi, Hə­sən bəy də baş­qa cür ya­şa­ya bil­məz­di, bu yol onun alın ya­zı­sı, ta­le yo­lu idi, ya­şa­ma­ğı­nın, hə­ya­tı­nın mə­na­sı idi... Yaz­dı ki, 53 ya­şı­na ça­tan­da Hə­sən bəy ona gö­rə yor­ğun-ar­ğın, 70 yaş­lı ahıl bir ada­mı xa­tır­la­dır­dı ki, haqq və əda­lət uğ­run­da, mil­li in­ki­şaf na­mi­nə apar­dı­ğı mü­ba­ri­zə­nin ağır­lı­ğı onun fi­zi­ki gü­cün­dən qat-qat çox idi: "Çək­di­yi dərdlə için­də­ki qey­rət bir­lə­şə­rək üzü­nə vaxtsız qı­rış­lar sal­mış­dı..."

Bir söz­lə, qə­dim və zən­gin mə­də­niy­yə­tə ma­lik Azər­bay­can yur­du­nun ye­tir­di­yi da­hi şəx­siy­yət­lər­dən bi­ri olan H.B.Zər­da­bi­nin bü­tün mə­na­lı öm­rü tam təf­si­la­tı ilə iri həcmli "İşı­ğa ge­dən yol" ki­ta­bın­da əbə­di­ləş­di­ri­lib; o, xalq yo­lun­da han­sı əzab­la­rı ya­şa­yıb, kim­lər­lə mü­ba­ri­zə apa­rıb, kim­lə­rə dost de­yib, kim­lə­ri düş­mən sa­yıb, han­sı   zər­bə­lə­ri alıb, han­sı uğur­la­rı qa­za­nıb... Əsə­rin di­li­nin zən­gin­li­yi, mətnlər­də­ki ko­lo­rit, ma­raq­lı kol­li­zi­ya­lar ət­ra­fın­da cə­rə­yan edən hə­zin, li­rik-psi­xo­lo­ji epi­zod­lar, zə­rif sev­gi səh­nə­lə­ri, ha­di­sə­lə­rə fəl­sə­fi mü­na­si­bət, afo­rizm üs­lub­lu de­yim­lər ta­ri­xi faktlar­la zən­gin  ki­ta­bın oxu­nu­şu­nu asan­laş­dı­rır.

XIX əsrlə mü­qa­yi­sə­də bu gün həm də Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin səp­di­yi elm, təh­sil, ma­a­rif to­xum­la­rı sa­yə­sin­də xey­li in­ki­şaf et­miş müs­tə­qil Azər­bay­can­da və­tə­ni­ni, xal­qı­nı ürək­dən se­vən, onun in­ki­şa­fı­nı sə­mi­mi qəlbdən ar­zu edən hər bir qə­dir­bi­lən oxu­cu So­na Və­li­ye­va­nın çox bö­yük zəh­mət­lər he­sa­bı­naa ər­sə­yə gə­tir­di­yi bu də­yər­li ki­ta­bı oxu­yub ba­şa vur­duq­dan son­ra, əmi­nəm ki, da­xi­lin­dən müt­ləq bir al­qış sə­da­sı qo­pa­caq­dır:

"Afə­rin, So­na xa­nım! Əl­lə­ri­ni­zə sağ­lıq!"

Akif ƏLİ, fəl­sə­fə dok­to­ru, ya­zı­çı-pub­li­sist