Elyar İslamoğlu: “…Məzunlar məhkəməyə müraciət edə bilər” İlham Əhmədov: “…Universitetlər məzunların əmək bazarında uğursuzluğuna görə ciddi cavabdehlik daşıyır”
Azərbaycanda ali məktəblərin sayı çox olduğu kimi, məzunların sayı da çoxdur, əlində diploma əmək bazarında özünə iş tapa bilməyənlər də kifayət qədərdir. Yəni bizim ali məktəblərin məzunlarının əmək bazarında iş tapması böyük problemə çevrilib. Universitetlərimiz diplomlu işsizlər ordusu yetişdirir.
Ali məktəbə böyük enerji ilə hazırlaşan, qəbul olan gənc sabah məzun olub əlinə diploma aldıqdan sonra “əlinə dəmir əsa alıb, ayağına dəmir çarıq geyib” iş axtarmaq yollarına düşür. Məlum olur ki, bizim universitetlərin əksəriyyətinin verdiyi təhsillə əmək bazarında öz ixtisasın üzrə iş tapmaq çətin məsələdir. Taksi sürücüləri, ictimai nəqliyyatda çalışanlar, supermarketlərdə işləyənlər və sairlər arasında kifayət qədər əli diplomlu gənclər var ki, ixtisasları üzrə iş tapmadıqları üçün başqa sahələrə üz tuturlar. Burada diqqət çəkən məsələ odur ki, ali məktəblərimizi məzunların taleyi qətiyyən narahat etmir.
Amma xarici təcrübədə məzunları iş tapmayan universitetkərə münasibət çox sərtdir. Həmin ali məktəblərə qarşı müxtəlif sanksiyalar da tətbiq oluna bilir, lap qapadılır da. Çünki əmək bazarının tələblərini ödəməyən məzun yetişdirirsə bu onun özünə baha başa gəlir. Bizdə isə belə deyil. Hətta işsiz qalan məzunlar iş tapa bilmədikləri üçün onlara diploma verən ali məktəbləri də məhkəməyə verib təzminat tələb edə bilirlər. Bunun bizdə də olması zərurətə çevrilib.
Mövcud, məhkəmə qanunvüriciliyinə görə, vətəndaşlar məhkəmə qarşısında istənilən iddianı qaldıra bilər.
Dediyimiz kimi, dünya təcrübəsində belə hallara rast gəlinir. Tələbə qəbul olur oxuyur, diplom alır, iş tapa bilmir. Məlum olur ki, ona diplom verən ali məktəb əmək bazarı üçün kadr hazırlamaq əzmində deyil. Bu baxımdan məzunlar ali məktəblərə qarşı məhkəmədə təzminat iddiası qaldıra bilərmi? İçsiz universitet məzunları oxuduğu universiteti kompensasiya tələbi iıə məhkəməyə verə bilərmi?
Fəlsəfə doktoru, hüquqşünas Elyar İslamoğlu baki-xeber.com-a “Bəli, məhkəməyə müraciət etmək olar, amma təkcə işsiz qalmaq kompensasiya almaq üçün yetərli hüquqi əsas sayılmır”-deyə bildirdi.
E.İslamoğlunun sözlərinə görə, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 60-cı maddəsində qeyd olunur ki, "Hər kəsin məhkəməyə müraciət hüququ vardır”.
“Yəni, vətəndaş istənilən hüququnun pozulduğunu iddia edərək məhkəməyə müraciət edə bilər. Məhkəmə iddianı rədd edə bilməz, araşdırmalıdır.
Amma bu maddə kompensasiya zəmanəti vermir, yalnız müraciət hüququnu təsbit edir. Mülki prosessual qanunvericiliyə görə hər bir vətəndaş məhkəmədə istənilən iddia ilə çıxış edə bilər. Məhkəmə iddianı qəbul edir, lakin iddianın təmin edilib-edilməməsi hüquqi əsasların olub-olmamasından asılıdır.
Universitetin iş tapmamağa görə məsuliyyəti yoxdur. Çünki ali təhsil müəssisələri iş yeri təmin etməyi öhdəsinə götürmür. Diplom iş zəmanəti deyil, ixtisas və kvalifikasiyanın təsdiqidir.
Amma istisna hallar ola bilər. Məsələn, əgər universitetlə tələbə arasında bağlanmış müqavilədə, və ya rəsmi reklam, elan, sənəddə “məzunların işlə təmin olunması” açıq və konkret vəd edilibsə və bu vəd yerinə yetirilməyibsə, bu halda mülki məsuliyyət yarana bilər.
Yanıldıcı reklam və ya aldatma varsa,
məsələn, “100% iş təminatı”, “məzunlarımız dərhal işlə təmin olunur” kimi sübut oluna bilən yalan vədlər verilibsə,
bu halda istehlakçı hüquqlarının pozulması,
aldatma yolu ilə müqavilə bağlanması kimi qiymətləndirilə bilər.
Əgər universitetin verdiyi diplom sonradan etibarsız sayılıbsa, bu zaman da məzunlar məhkəməyə müraciət edə bilər. Bu zaman maddi zərər və təhsil haqqının qaytarılması tələbi mümkündür.
“Xaricdə təcrübə” məsələsinə gəldikdə isə bu cür iddialar olub, amma çox az hallarda uğurlu olur. Adətən saxta diplom, fırıldaqçılıq, yalan reklam hallarında universitetlər uduzur.
Məsələn, ABŞ və Avropada “false advertising” (yanıldıcı reklam) üzrə işlər mövcuddur. Sadəcə “iş tapmadım” arqumenti ilə universitet uduzmur”.
Təhsil eksperti İlham Əhmədov baki-xeber.com-un mövzusuna “Azərbaycan universitetlərinin məzunları əmək bazarında: Tərs qurulmuş təhsil və zəif əmək bazarı” sərlöhvəli açıqlaması ilə münasibət bildirib.
“Azərbaycan universitetlərinin məzunları əmək bazarında iş tapmaqda problemlərlə üzləşirlər. Statistik göstəricilər və praktika göstərir ki, diplomlu işsizlərin sayı yüksək səviyyədədir. Bu isə universitetlərin yalnız formal diplom verdiyi, amma əmək bazarı tələblərinə uyğun kadr yetişdirmədiyini ortaya qoyur”.
Təhsil keyfiyyətsizliyi: təhsil və əmək bazarı arasında uyğunsuzluq barədə qeyd edən ekspertin sözlərinə görə, Elm və Təhsil Nazirliyi (ETN) rəhbərliyi etiraf edir ki, bizdə təhsil sistemi tərs qurulub. “Doğurdan da təhsil sistemində çox şey düz qurulmayıb, o cümlədən də universitetlərdə ixtisaslar, qəbul planları, tədris proqramları keyfiyyətsizdir. Bunlar əmək bazarının real ehtiyaclarına uyğun deyil. Gələcəkdə əmək bazarı ilə əlaqədar obyektiv və subyektiv səbəblərlə əlaqəli daha ciddi problemlərin olması mümkündür. Əmək bazarı, bununla əlaqəli olan hökumət qurumları- İqtisadiyyat nazirliyi, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi nazirliyi, Dövlət məşğulluq xidməti bu uyğunsuzluğu susqunluqla qarşılayırlar.
2005-ci ildə, o vaxtki Əmək və Sosial Müdafiə Naziri, millət vəkili, professor Əli Nağıyev etiraf edirdi ki, xarici şirkətlər bizim nazirliyə vakant yerlər barədə təkliflər verirlər, biz də onlara ali təhsilli işsiz vətəndaşlarımızı yönəldirik. Amma ali təhsilli məzunlarımız onların tələblərinə cavab verə bilmir. Nəticədə, onlar xaricdən mütəxəssislər gətirilməli olurlar. Bu isə həm onlara, həm ölkə iqtisadiyyatına, həm də gənc işçi qüvvəsinə maddi itkidir. Əmək naziri o vaxt parlament iclasında sözünün davamı ilə həyəcanlı proqnoz da vermişdi: “bizim Qarabağdan da böyük dərdimiz var, bu bizim təhsilimizdir”. Doğurdan da Qarabağ problemini həll etdik, amma təhsil problemini 20 ildən sonra da həll edə bilməmişik. Belə görünür ki, bu yanaşma ilə növbəti 20 ildə də təhsilimizdəki böhran davam edəcəkdir.
Bu vəziyyət göstərir ki, təhsil sistemində ümumi durum çox ağırdır, təhsil islahatları uğursuz olub, təhsil ilə əmək bazarı arasında əlaqə zəifdir. Bu sahədə proqnoz tədqiqatlar aparılmır, yeni ixtisasların açılması çox vaxt kor-təbii, əmək bazarında zəruri strateji təhlillər aparılmadan, əmək bazarı proqnozlaşdırılmadan həyata keçirilir
Xarici təcrübəyə gəlincə, dünyada belə bir problemi yaşayan ölkələrdə universitetlər məzunların əmək bazarında uğursuzluğuna görə ciddi cavabdehlik daşıyır. Məsələn, ABŞ və Avropa ölkələrində tələbələr təhsil aldıqları universiteti məzuna iş imkanları təmin etməməkdə ittiham edə bilər, universitetlər proaktiv proqramlar və karyera dəstəyi təqdim etmədikdə məhkəməyə verilə bilər, tələbələr və məzunlar hüquqi yolla təzminat və kompensasiya tələb edə bilirlər. Bu model universitetlərin məsuliyyətini artırır və diplomun bazar dəyərini qoruyur.
Azərbaycan reallığında isə təəssüf ki, qanunvericiliyə görə, ali məktəblər diplom verdikləri şəxslərin əmək bazarında uğur qazanmasını təmin etmək öhdəliyi daşımır. Diplom vermək – təhsil prosesini bitirmək mənasını daşıyır və əmək bazarının tələblərinə uyğun kadr yetişdirmək rəsmi öhdəlik deyil. Məzunlar keyfiyyətsiz təhsil səbəbi ilə əmək bazarında iş tapmayanda universitetə qarşı məhkəmədə iddia qaldıra bilməzlər. Hüquqi baxımdan universitet yalnız təhsil verdiyi proqramın keyfiyyətinə görə məsuliyyət daşıyır, amma bazara uyğun peşəkar kadr yetişdirməməsi hüquqi müstəvidə məsuliyyət doğurmur. Buna baxmayaraq, təhsil siyasətində beynəlxalq təcrübəyə əsaslanan məcburi karyera dəstəyi və əmək bazarı ilə inteqrasiya mexanizmlərinin tətbiqi Azərbaycanın təhsil sistemi üçün vacibdir”.
İ.Əhmədov qeyd etdi ki, ETN kadr hazırlığının keyfiyyətinə məsul qurumdur, amma nazirlik heç özü üçün də keyfiyyətli kadr hazırlaya bilmir. “Nazirin müəllimlərə yönəli: onlar “şaftalı sözünü yaz bilmirlər, kvadratın perimetrini hesablaya bilmirlər” v.s. kimi ironik fikirləri, bu qurumun hətta özü üçün də kadr hazırlığını düz təşkil etmədiyini əyani göstərir.
Problemin hətta səthi təhlili göstərir ki, Azərbaycan universitetlərinin məzunları əmək bazarında çətinliklərlə qarşılaşır, çünki təhsil və əmək bazarı arasında əlaqə, proqnoz tədqiqatlar və koordinasiya zəifdir. İxtisas planlarının bazara uyğun tənzimlənməsi səmərəli aparılmır.
Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, universitetlər məzunların iş tapması üçün məsuliyyət daşıyanda diplomun dəyəri yüksəlir, işsizlik azalır. Azərbaycan qanunvericiliyi iə hazırda universitetləri, məzunların əmək bazarındakı uğursuzluğuna görə məsuliyyətə cəlb etmir. Bu sahələrdə ciddi islahatlara ehtiyac var. Təəssüf ki, ETN 22 il ərzində neft kapitalını insan kapitalına çevirə bilmədi”-deyə İ.Əhmədov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
