Alban xristianlıq dövrünün tarixini, mədəniyyətini, ədəbiyyatını demək olar ki, tam olaraq öyrənə bilməmişik. Hətta Azərbaycan Albaniyasında mövcud olan əlifbaların da əksəriyyəti itib-batıb. Bildiyimiz qədər, 52 hərfdən ibarət olan alban əlifbası yeganbə əlifba olmayıb, başqa əlifbalar da mövcud olub, amma təəssüf ki, ən qədim alban yazı nümunələri çox cüzi şəkildə əlimizə gəlib çatıb.
Heç çoxlarının qədim əlifbalardan xəbərləri belə yoxdur. Biz zaman-zaman Matendaranda sirr kimi saxlanılan alban-qıpçaq yazılarından, ədəbiyyat nümunələrindən yazmışıq, o irsi tanıtmağa çalışmışıq. Məsələ burasındadır ki, araşdırdıqca qarşımıza yeni faktlar çıxır və indiyə qədər bilmədiyimiz məlumatlar əldə edirik. Bizim tarixçilərin xeyli bir hissəsi həmişə iddia edib ki, alban əlifbası ilə yazılan yazılar, əlyazmalar, kitablar, sənədlər əsasən Ərəb Xilafəti tərəfindən məhv edilib, kiçik bir qismi isə ermənilər tərəfindən oğurlanaraq üzü qrabarcaya köçürülüb, sonra da məhv edilib. Ancaq araşdırmalar göstərir ki, erməni kilsəsinin oğurladığı əlyazmaların böyük hissəsinin üzü köçürüldükdən sonra Matendarana təhvil verilib. Bu da o deməkdir ki, biz nə vaxtsa o əlyazmaları əldə edə bilərik. Bu gün Matendaranda tariximizin böyük bir xəzinəsi yatır. Nəzərə alsaq ki, Qafqaz Albaniyasının əsas dini mərkəzlərindən biri Zəngəzurdakı Tatev monastrı olub, orada böyük alban irsi mövcud olub, ermənilər o monastrdakı irsi qədim yazı nümunələrini də oğurlayıblar.
Tanınmış tədqiqatçı Bəxtiyar Tuncayın çox maraqlı bir araşdırması var. O, indi Ermənistan adlanan ölkədə saxlanılaraq gizlədilən alban əlyazmaları və kitablarını araşdırıb üzə çıxarıb.
B.Tincayın bildirdiyinə görə, Avropanın bir çox ölkəsində, eləcə də Ermənistanda albanlara aid çox sayda əlyazma qorunmaqdadır. “Onların böyük əksəriyyəti XIV-XV əsrlərdə bugünkü Ukrayna və Polşa ərazisinə köçmüş albanların nəsillərinin əsasən XVI əsrdə ərsəyə gətirdikləri ədəbi, fəlsəfi nümunələr və tərcümə əsərləridir. Fəqət onların içərisində Qafqaz Albaniyasında, yəni Azərbaycanda yaradılan və sonradan üzü dəfələrlə köçürülərək çoxaldılan ədəbi-fəlsəfi əsərlərə, müxtəlif dua mətnlərinə, müqəddəs kitablardan alban dilinə edilmiş tərcümə əsərlərinə də rast gəlinməkdədir. Bir çox əsərin isə kim tərəfindən və nə zaman ərsəyə gətirildiyini müəyyən etmək çətindir. Fəqət əminik ki, bizdən sonra başladığımız işi davam etdirəcək tədqiqatçılar bu suallara da cavab tapacaqlar” - deyə qeyd edən tədqiqatçı ona məlum olan əlyazmaların siyahısını, qorunmaqda olduqları ünvanları və onların qısa məzmunlarını təqdim edib. B.Tuncayın verdiyi məlumata görə, Ermənistanda alban dilli əlyazmalar Matedaranda-Mesrop Maştots adına Qədim Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır. “Sayları məlum deyil. Qazaxıstanla Ermənistanın xarici işlər nazirlikləri arasında əldə edilmiş razılğa görə onların bir qisminin surəti Qazaxıstana verilib. Ulaşa bildiyimiz əlyazmalar aşağıdakılardır: “ed. xr. 1232” şifrəli əlyazma. 263 səhifədən ibarət və erməni dilində olan bu əlyazmada alban dilində 12 illik türk dövri təqviminə daxil olan illərin adı verilib. Əlyazmanın 1620-ci ildəQüdsdə (Yerusəlimdə) tərtib edildiyi bildirilir. Mirzənin adı: İskəndər. “ed. xr. 1763” şifrəsi altında saxlanılan əlyazmanın 1611-1613–cü ildə Kamenetsk-Podolskda tərtib edildiyi bildirilir. Əlyazma erməni dilindədir (252 vərəq), fəqət 144–cü səhifədə alban dilində kiçik bir qeyd var: “Bu yılnınq okosdos ayınınq 15-inə orus vankınınq yuxövininq bir yanın da taslarnı da dardağan etti yuxöv içinə kecə 3 sahatta kiçaynakün, xaysı ki Biy Tenqri hayufsunsun.
Tvakannınq 1062 julis 18 yıxkün kecəgi alğış zamanında ulu hrad keldi yağmur bilə birgə çetlevüktən ulu, bar edi özgəsi xoz kibik” “ed. xr. 2267” şifrəsi altında saxlanılan, 189 səhifədən ibarət əlyazmanın alban və erməni dillərində olduğu söylənilir. Burada erməni-alban lüğəti, Lusiqin “Zəbur”undan bir parça, Matta “İncil”indən kiçik bir fraqment, xristian məzmunlu digər mətnlər, ən əsası isə Mxitar Qoşun şagirdi, tanınmış alban ilahiyyatçısı vardapet Vanağanın (Vanakanın) alban dilində əsərindən bir neçəcümlə və s. yer alır. Əlyazmann 1580-1581ci ildə Lvovda tərtib edildiyi söylənir. 42-ci səhifədə erməni dilində belə bir qeyd var: “Badmutiun haji ew xıpçax lezui megneal Lusiq...” (Lusiqin erməni və qıpçaq dillərində nəql etdiyi hekayə).
Bu qeydin ardınca alban (qıpçaq – qaqar) dilində belə bir qeyd edilib: “Sanlıdır er, xaysı ki barmadı kengəşinə xırsızlarnınq da yoluna yazıxlılarnınq ol olturmadı”(Şanldr o adam ki, oğruların toplantısına getmədi və günahkarların yolu ilə addımlamadı).
Növbəti, 43-cü vərəqdə alban dilində belə bir kolofon var: “Tvağannınq 1030 abril 12 ceramp Lusiq sarğavaki xolu aşıra” (1581-ci ilin 12 aprelində dyakon Lusiqin əli ilə yazılıb.)
Bu cümlənin ardınca ermənilər tərəfindən sonradan erməni hərfləri ilə latın dilində (?!) bu sözlər əlavə edilib: “Lusiq dyakonus armenus”. (Lusiq-dyakon, erməni) Qoşun şagirdi Vanağanın mozəsindən bir neçə cümlə isə 131-ci səhifədədir.
“Nedir manisi xıtım kecəsi ki, saruyağ yeyirbiz bolsun Bayramnınq, alay Cnuntnunq? Yazıyır bunun üçün künü Gureğ Ağek-santraçin Teotos padşahğa bayram xıtımu üçün da aytıyır ki, ne üçün kecədən çeziliyirbiz: anınq üçün ki, Krisdos kecədən turdu...” “ed. xr. 2403” şifrəli əlyazma. Üzərində 8 iyun 1626-cı il tarixi qeyd edilmiş bu “Alğış bitiki” (dua kitabı) Murad oğlu Misko tərəfindən Lvovda baron Aqopşann qızı Zofiya üçün Vartanın sifarişi ilə qələmə alınmışdır. 211 vərəqdən ibarətdir. Kitab Alban miniatürləri stilində bəzədilmişdir. Əlyazmanı bizim üçün önəmli edən təkcə burada, müəllifinin adı çəkilməsə də və “Havadov xosdovanim tatarca” başlığıaltında verilsə də, alban katalikosu Nersesin 24 bəndlik əsərinin, eləcə də, yenə də müəlliflərinin adı çəkilməsə də, Mxitar Qoş vəşagirdi Vanağanın tərtib etdiklri duaların yer alması deyil. Hətta adı çəkilməklə Yohannes Karneçinin əsərinə rast gəlinməsi də deyil. Bu əsərlər digər əlyazmalarda da var. Ən önəmli məsələ bir kolofonda qeyd edilmiş aşağıdakıcümlələrdir:
“Tügəlləndi alğış bitiki tavağankınq ermeni hisabinə 1075-sində mayisninq 19-unda, padşahlıxına Nemiç ulusununq üçünçi Ziğmundnunq, ğatuğiqoslu ğuna Yapetağan cınsınınq Eçmiyacinninq atorunda der Melkiset ğatuğiqosnunq, xaysı ki bu zamanda kendi xartlıxı bilə keldi xutlu Ilov şəhərinə 5 axpaş bilə, 2 hapeqa bilə tavağanknınq 1075-sində, xaysı ulu sövünçlük bilə barça kahanalıx, da sarğavaklar bilə, da joğovurt, barı igitlər bilə xarşısına çıxıp xabul ettilər...”
(Tamamlandı dua kitabı tvağanqın-erməni təqviminin 1075–ci ilinin19 mayında (8 iyun 1626–cı il) Polşa ölkəsində III Sziqmundun padşahlığı və Eçimədzin taxtının sahibi, Yafəs
cinsindən-soyundan olan müqəddəs ata, katalikos Meliksetin dövründə, hansı ki qoca vaxtında 2 ikona, 5 keşiş ilə xoşbəxt Lvov şəhərinə gəlmiş və burada kilsə başçıları, dyakonlar və gənclər tərəfindən sevinclə qarşılanmışdır ...)
Burada diqqəti çəkən məqam Eçimədzindən gələn katalikosun erməni katalikosu kimi deyil, məhz Yafəs soyundan olan, yəni türk katalikosu kimi təqdim edilməsidir ki, bu da təbiidir. “ed. xr. 3521” şifrəli əlyazma. 1609 – 1079–cu illər. Müəllif Ceriq Niqola oğlu. 240 səhifə. Əlyazma erməni dilindədir. Alban “ed. xr. 3522” şifrəli əlyazma. 1634–cü il. Lvov. Erməni-qıpçaq (alban) - polyak lüğəti, erməni-alban danışıq kitabı. Kosmologiyaya dair kiçik bir mətn də var. “ed. xr. 3883” şifrəli əlyazma. 1630–cu il. Erməni-alban lüğəti. “ed. xr. 5985” şifrəli əlyazma. Erməni dilində. 152 vərəq. Alban dilində qısa kolofon var.
B.Tuncayın təqidm etdiyi bu siyahının özü çox maraqlıdır və yeni tədqiqatlara açar olan hadisədir.
Məlumdur ki, Matendaranda saxlanılan əlyazmalarımızı əldə etməyimiz bir qədər çətin olar. Ona görə ki, bu əlyazmaların orjinalının üzə çıxması erməni saxtakarlığının tam olaraq ifşa olunması demək olardı. Mesrop Maştoçun özü kimi hər şeyin uydurma olduğun ortaya çıxar, onda ermənilərin son əsrlər həyata keçirdiyi saxtakarlıq təsdiq olunardı. Bu da əlbəttə, ermənilərə sərf etməz.
Bu gün AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu bu işlə məşğul olur, amma fəaliyyətlərini daha gücləndirməlidirlər. Ermənistana əlimiz çatmır, amma Qazaxıstanın özündə də bu yöndə tədqiqat aparmaq olar. Hətta illər əvvəl mərhum professor Azad Nəbiyev bizimlə söhbətində deyirdi ki, Azərbaycan tarixinin unikal irs nümunələrinin xeyli bir hissəsi Monqolustandadır, amma biz gedib ona sahib çıxa bilmədik. Biz dünyanın harasında olursa olsun Azərbaycan, alban irsinə sahib çıxmalıyıq, o əlyazmaların heç olmasa surətlərini ölkəmizə gətirməliyik, tədqiqata cəlb etməliyik.
İradə SARIYEVA
