Bilsəydilər ki, qürbətdə can verəcəklər, əcəl şərbətini doğma vətəndən min kilometrlərlə uzaqlarda, qərib yerlərdə içəcəklər, bəlkə də “ölməyə vətən yaxşı” deyib, burada qalacaqdılar. Azərbaycanın hüdudlarından kənarda mühacirət həyatı yaşayan və ömrü qürbət ellərdə sona yetən bir sıra görkəmli dövlət xadimlərimiz var ki, onlara vətən torpağına qarışmaq qismət olmayıb. Dünyanın müxtəlif ölkələrində dəfn edilən o şəxsiyyətlər “Azərbaycan” deyə-deyə dünyadan köçüblər.
Hətta ölkə ziyalıları, tarixçiləri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Əlimərdan bəy Topçubaşov və Xalq Cümhuriyyətinin digər qurucularının, liderlərinin nəşinin Azərbaycana gətirilərək burada dəfn edilməsinin vacibliyini qeyd ediblər. Belə təkliflər də var ki, Azərbaycanda ayrıca bir məzarlıq yaradılsın və həmin məzarlıqda qürbətdə dəfn edilən dahi şəxsiyyətlərimizin cəsədləri dəfn edilsin. Buna səbəb kimi Azərbaycandan kənarda dəfn edilən siyasi xadimlərin dəfn edildikləri məzarlıqların çoxunun bahalı olması və onların məzarlarının saxlanması üçün külli məbləğdə vəsait tələb olunmasıdır. Hətta illər əvvəl yerli mətbuatda gedən bir məqalədə Əlimərdan bəy Topçubaşovun məzarının Fransanın məşhur Sen-Klu məzarlığında saxlanması üçün dövlət tərəfindən icarə haqqı ödənildiyi barədə məlumat yer almışdı. Əlbəttə, Azərbaycan dövlətinin öz böyük oğluna sahib çıxması, onun məzarüstü abidəsinin yenidən qurulması istiqamətində həyata keçirdiyi işlər təqdirəlayiqdir. Fransanın paytaxtı Paris yaxınlığındakı müqəddəs Sen-Klu qəbiristanlığında uyuyan böyük Azərbaycan oğullarından biri olan Əlimərdan bəy Topçubaşov dövlətçilik tariximizin formalaşmasında müstəsna rol oynayıb. Tədqiqatçılar yazırlar ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sədri, Azərbaycan Cümhuriyyətinin ikinci xarici işlər naziri, böyük dövlət xadimi Əlimərdan bəy Topçubaşov ömrünün son illərini maddi sıxıntı içində yaşayıb və 2 il ağır xəstəlikdən sonra, 5 noyabr 1934-cü ildə vəfat edib. Onu da vurğulayaq ki, uzun illər yad edilməyən, məzarı az qala unudulan Ə.Topçubaşova ən böyük qiyməti Heydər Əliyev verib. Belə ki, 1993-cü ildə Heydər Əliyev Fransaya ilk səfərində onu müşayiət edən dövlət xadimləri və görkəmli ziyalılarla birgə Sen-Klu qəbiristanlığına baş çəkərək Ə.Topçubaşovun xatirəsinə ehtiramını ifadə edib. Hətta bildirilənə görə, həmin tarixdə Heydər Əliyev Əlimərdan bəyin yubileyinin keçirilməsi ilə də bağlı sərəncam imzalayıb. Prezident İlham Əliyevin Ə.Topçubaşovun 150 illik yubileyinin keçirilməsi ilə əlaqədar imzaladığı sərəncam bu böyük şəxsiyyətə hörmətin ifadəsidir.
Professor Nadir Məmmədli qeyd edir ki, Parisdə Azərbaycanın rəmzi ünvanlarından olan həmin məzarı Prezident İlham Əliyev də 2006-cı ilin mayında ziyarət edib: “Lakin artıq görkəmli dövlət xadimi Ə.Topçubaşovun məzarüstü kompleksi müsbət mənada xeyli dəyişikliyə uğramışdı. Köhnə məzar daşının üstündə Qurandan ayələr yazılmışdı və bu həmin qəbiristanlıqda üstündə ərəbcə yazılar olan yeganə məzar idi...”.
Məlum olduğu kimi, Ə.Topçubaşov və onun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti Paris Sülh Konfransında iştirak etmək üçün Fransaya getmişdi. Lakin onun və silahdaşlarının taleyinə qürbətdə yaşamaq və orada da son mənzilə yola salınmaq yazıldı.
Qayıdaq Ə.Topçubaşovun Sen-Klu məzarlığında qəbrinin saxlanmasına Azərbaycan dövlətinin icarə pulu verməsi ilə bağlı vaxtilə yayılan fikrə. Müraciət etdiyimiz alimlərin əksəriyyəti bildirdi ki, bu faktın nə dərəcədə dəqiq olması haqda məlumatsızdır, bu barədə onlar da mətbuatdan oxuyublar. Alimlər bildirdilər ki, Heydər Əliyev Topçubaşovun məzarını ziyarətə getdiyi zaman onun məzarı həqiqətən də bərbad və baxımsız vəziyyətdə imiş. Sonra H.Əliyevin göstərişi ilə Topçubaşovun məzarına qayğı-diqqət artırılıb.
Professor Asif Rüstəmli bizimlə söhbətində bildirdi ki, o bu barədə mətbuatdan oxuyub: “Heydər Əliyev Parisə gedib Topçubaşovun məzarını ziyarət etmişdi. Elə həmin dövrdə də siz dediyiniz faktla bağlı mətbuat yazmışdı. Amma Xoyskinin, Rəsulzadənin, Həsən bəy Ağayevin məzarları ilə bağlı vurğuladığınız fakta rast gəlməmişəm. Topçubaşovun dəfn edildiyi qəbiristanlıqda məzar yeri icarəyə verilir. Müddət bitdikdən sonra müqavilə uzadılmırsa, yer başqasına satılır. Mən bildiyim qədər, uzunmüddətli icarə haqqı ödənilib. Ancaq bu informasiyanı dəqiqləşdirməyə ehtiyac var”.
Filologiya elmləri doktoru Nadir Məmmədli vaxtilə Topçubaşovun məzarını ziyarət edib və bu barədə geniş şəkildə yazıb. N.Məmmədli bizimlə söhbətində bildirdi ki, Sen-Klu qəbiristanlığı dünyanın ən bahalı qəbiristanlıqlarından biridir. Onun sözlərinə görə, bura bahalı qəbiristanlıq olduğu üçün, burada icarə haqqı da bahadır. Müqəddəs Sen-Klu məzarlığında qəbirlərin bir neçə mərtəbəli olduğunu deyən N.Məmmədli bildirdi ki, Ə.Topçubaşov beşmərtəbəli qəbirdə uyuyur: “Sen-Klu qəbiristanlığı qətiyyən bizim qəbiristanlıqlara bənzəmir, ora tamamilə başqa cürdür. Sen-Klu o qədər bahalı yerdir ki, yerli əhalinin dediyinə görə, 1 kvadratmetr yer 10 min avrodur. Ona görə də burada qəbirlər çoxmərtəbəlidir. Topçubaşovun qəbri beşmərtəbəlidir. Bu qəbiristanlıqda dəfn olunmağın siyasi əhəmiyyəti var. O vaxt Parisdə olan türk mühacirləri ianə toplayaraq Topçubaşovun qəbrini saxlayırdılar. İş burasındadır ki, icarə haqqı ödənilmədikdə də onun qəbrini saxlayırdılar. Çünki bunun siyasi mahiyyəti vardı. 1993-cü ildə Heydər Əliyev Topçubaşovun məzarını ziyarət etdikdən sonra vəziyyət dəyişdi”.
Faiq Ələkbərli: “Mühacir şəxsiyyətlərimizin, dövlət xadimlərimizin məzarları Azərbaycana köçürülərsə, bu zaman artıq xərclərə də ehtiyac qalmaz”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Azərbaycandan uzaqda, qürbət ölkələrdə vəfat edən və orada basdırılan böyük şəxsiyyətlərin, Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm rol oynamış mühacirlərin, tarixi simaların nəşinin Azərbaycana gətirilərək burada ayrıca qəbiristanlıqda dəfn edilməsi çox vacibdir: “Düşünürəm ki, ömrünü mühacirətdə başa vurmuş şəxsiyyətlərimizin nəşinin Bakıda xüsusi bir məzarlıqda dəfn edilməsi çox müsbət hal olardı. Sadəcə, həmin şəxsiyyətlərin dəfninin hansı şəkildə təşkil edilməsi, bu məsələdə onların qohumlarının fikirlərinin öyrənilməsi də vacibdir. Bu proses qarşılıqlı şəkildə, yəni şəxsiyyətlərin varislərinin razılığı alınmaqla həyata keçirilməlidir. Ümumilikdə, bu şəxsiyyətlər Azərbaycan xalqının sərvətidir, dəyəridir, onlara bu dəyər verilməlidir. Burada söhbət təkcə Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm rol oynayan şəxsiyyətlərin məzarlarının ölkəmizə köçürülməsindən getmir, bütövlükdə, onlara verilən dəyərdən gedir. Hesab edirəm ki, bu, məzarlıqdan daha çox möhtəşəm bir abidəni xatırlatmalıdır. Elə bir şəkildə ki, ora yalnız bir qəbiristanlığı xatırlatmamalı, indiki və gələcək nəsil üçün bir örnək olmalıdır. Fransada, Almaniyada, Polşada, Türkiyədə, Gürcüstanda və digər ölkələrdə mühacirət həyatı yaşayaraq orada vəfat etmiş şəxsiyyətlərimizin məzarlarının ölkəmizə köçürülməsi məsələsi çoxdan aktuallaşıb. M.Ə. Rəsulzadə, Ə.Topçubaşov, Fətəli xan Xoyski, Əhməd bəy Ağaoğlu, Əli bəy Hüseynzadənin məzarları gətirilsə yaxşı olar, amma onların dəfn edildiyi yer möhtəşəm olmaldır. Nəsib bəy Yusifbəylinin məzarının yeri bəlli deyil, o da araşdırılmaldır”.
F.Ələkbərli pullu məzarlıqlarda dəfn edildiyi bildirilən mühacirlərlə bağlı qeyd etdi ki, onların məzarları üzərində təmir-bərpa işləri aparılır. Bu işi Azərbaycan dövlətinin həyata keçirdiyini deyən F.Ələkbərlinin sözlərinə görə, onların məzarlarının saxlanması üçün dövlət tərəfindən həmin ölkələrə vəsait ayrılıb-ayrılmadığından xəbərsizdir. “Onların məzarlarının təmir edilməsi, abidələrinin qoyulması Azərbaycan dövləti tərəfindən həyata keçirilir. Mühacir şəxsiyyətlərimizin, dövlət xadimlərimizin məzarları Azərbaycana köçürülərsə, bu zaman artıq xərclərə də ehtiyac qalmaz. Onların Azərbaycanda dəfn edilməsi daha vacibdir. M.Ə. Rəsulzadə, Ə.Topçubaşov, F.Xoyski, Ə.Ağaoğlu, Ə.Hüseynzadə kimi şəxsiyyətlərin məzarı Azərbaycanda olmalıdır və onlara möhtəşəm abidələr ucaldılmalıdır” - deyə F.Ələkbərli bildirdi.
İradə SARIYEVA
