Ermənistanda yerləşən, bütün bölgə üçün ciddi təhlükə mənbəyi olaraq köhnəlmiş Çernobıl texnologiyası əsasında fəaliyyət göstərən “Metsamor” atom elektrik stansiyasının (AES) istismarının dayandırılması üçün Azərbaycan dəfələrlə məsələ qaldırsa da, bu təhlükəli obyektin fəaliyyətinə hələ də son qoyulmayıb. Digər tərəfdən, "Metsamor" AES-in nüvə və radioaktiv maddələrin qaçaqmalçılığı baxımından ciddi təhlükə mənbəyi olduğu da artıq heç kimə sirr deyil.
İndiyə qədər Ermənistan dünya ictimaiyyətinin AES-in fəaliyyətini dayandırmaq tələblərini qulaqardına vuraraq, onun istifadə müddətini 2026-cı ilə kimi uzatmaq barədə qərar qəbul edib. Halbuki, “Metsamor” AES-də dünyanın ən köhnə reaktorları istifadə edilir. Burada yerləşən reaktorlardan biri 1976-cı ildə, digəri isə 1980-ci ildə fəaliyyətə başlayıb. Hazırda bu reaktorlardan ikincisi fəaliyyətdədir. Bu arada isə bəlli olub ki, Ermənistan Rusiyaya “Metsamor” stansiyasının müasirləşdirilməsi üçün ayırdığı krediti vəsait olmadığına görə qaytara bilmir. Ermənistanın Energetika və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin beynəlxalq əlaqələr üzrə idarəsinin rəisi Tiqran Melkonyan kreditin ödəmə vaxtının təxirə salınmasını istəyib: “Metsamor” AES-in istismar müddətinin uzadılması layihəsinin reallaşdırılması işlərinin yubanması ilə bağlı məsələni qaldırmaq istəyirəm. Biz bir neçə həm obyektiv, həm də subyektiv səbəblər aşkarlamışıq. Layihənin uğurla başa çatması üçün kreditin qüvvədə olma müddətinin uzadılması barədə qərar qəbul etmək lazımdır. Hələlik kredit üzrə illik ödənişlərin yeganə mənbəyi “Metsamor” AES-in elektrik enerjisinin satışından əldə edilən vəsaitdir”. Lakin bu vəsait heç stansiyanın saxlanmasına kifayət etmir. Digər tərəfdən, stansiyanın müasirləşdirilməsi prosesi də yarımçıqdır və Rusiya bunun üçün əlavə vəsait ayırmaq istəmir. Elə bu səbəbdən stansiya əvvəlki kimi ciddi təhdid mənbəyi olaraq qalır.
Əslində, Ermənistanda da etiraf edirlər ki, yol verilən korrupsiya üzündən “Metsamor” AES-də hansısa ciddi müasirləşdirilmə həyata keçrilməyib. Bu səbəbdən stansiyada hər an qəza yaşana bilər. Burada mümkün qəza onun nüvə reaktorunun dağılmasına və radioaktiv tullantıların ətrafa yayılmasına gətirib çıxara bilər.
AES-ın sıradan çıxması nəticəsində yaranan radioaktiv toz ətraf şəhər və qəsəbələrin birbaşa radioaktiv çirklənməyə məruz qalmasına səbəb olacaq. Ərazinin relyefini də nəzərə alsaq, radioaktiv zonanın ilk növbədə Ermənistanın özünü əhatə edəcəyini, ümumilikdə ilk mərhələdə təqribən 50 min nəfər insanın zəhərlənəcəyini və tələf olacağını, eləcə də yaxın 150 ildə bu məkanda yaşayışın məhdud olacağını ehtimal etmək mümkündür.
Hesablamalar göstərir ki, qəza nəticəsində ilk 1 saat ərzində əhalinin sıx məskunlaşdığı İrəvan, Eçmiədzin və Armavir şəhərlərində 25-30 min nəfər insanın zərər çəkməsi və məhv olması istisna deyil. Növbəti 2-4 saat ərzində Ararat, Razdan, Vanadzor, Spitak, 4-6 saat ərzində isə Stepanavan, Alaverdi, İcevan, Vardenis kimi şəhərlər də çirklənmə zonası əhatəsində olaraq güclü şüalanma təsirinə məruz qalacaq. Sonrakı bir neçə gün ərzində isə radioaktiv şüalanma zonasının genişlənməsi nəticəsində radiasiya və digər şüalanma səbəbindən zərər çəkən və ölənlərin sayı təqribən 40-50 min nəfər olacaq.
Xatırladaq ki, hələ 1988-ci ildə Metsamordan 75 kilometr aralıda yerləşən Spitakda baş vermiş zəlzələdən sonra 1989-cu ildə AES-in fəaliyyəti dondurulub. Ermənistan üzləşdiyi ciddi enerji böhranı ilə əlaqədar 1993-cü ildə AES-in fəaliyyətini bərpa etmək barədə qərar qəbul edib və 1995-ci ildə ikinci enerji bloku işə salınıb. Bu stansiya birinci nəsil VVGR-440 tipli Rusiya istehsalı olan reaktorla təchiz edilib. Amma indinin özündə hətta Ermənistanda belə bu reaktorun nə dərəcədə təhlükəli olduğunu başa düşən və onun əleyhinə olan insanlar var. Buna rəğmən, Ermənistan rəhbərliyi yarana biləcək çox böyük təhlükəyə baxmayaraq, AES-in ömrünü uzatmağa çalışır. Halbuki, “Metsamor” AES üçün ən təhlükəli digər məqam elə onun seysmoloji cəhətdən çox həssas ərazidə yerləşməsidir. Məsələ burasındadır ki, müasir tələblər zəlzələ baş verən anda reaktorun ani dayandırılmasını nəzərdə tutur və bundan sonra təcili olaraq reaktorun soyudulması vacibdir. Bunu yaponlar “Fukuşima-1” AES-də həyata keçirə bilmədilər. Nəhəng sunami dalğaları buna imkan vermədi. Zəlzələ anında reaktor durdurulsa da, onu anında soyutmaq mümkün olmadığına görə partlayış baş verdi. “Metsamor” AES-də də reaktorun anında dayandırılması mümkün olsa da, reaktorun soyudulması üçün hazırlıq işlərini həyata keçirmək mümkün deyil. Digər tərəfdən, “Metsamor” AES-də reaktor çox köhnə olduğuna görə qəza anında xaricə çıxan radioaktiv maddələrin qarşısını alacaq müvafiq avadanlığı, sızma müdafiəsi də çox zəifdir. Elə bu da stansiyanın ciddi təhdid mənbəyi olduğunu bir daha nümayiş etdirir. Özü də bu təhdid təkcə Cənubi Qafqazı yox, Yaxın və Orta Şərq, eləcə də Avropa üçün nüvə təhlükəsizliyi baxımından dəhşətli fəlakətlər vəd edir. Azərbaycan bu fonda bəyan edir ki, dünya, xüsusən də Avropa genişmiqyaslı təhdidlər mənbəyi olan Ermənistana xüsusi diqqət ayrılmalı, təhlükələrin neytrallaşdırılmasından ötrü təxirəsalınmaz tədbirlər görülməlidir. Əks təqdirdə dünya bundan ciddi ziyan görə bilər.
Nahid SALAYEV
