Üzərindən artıq 3 il keçən aprel döyüşlərinin yenidən təkrarlana biləcəyi bu gün Ermənistanda daha çox narahatlıq mənbəyinə çevrilməkdədir. Çünki Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc müstəvidə həlli Ermənistanın qəbuledilməz mövqeyi üzündən getdikcə daha çox dalana dirənir. Məhz belə vəziyyətdə Azərbaycan ərazi bütövlüyünün bərpasının güc yolu ilə təmin edilməsinin mümkünlüyünü ən yüksək səviyyədə bəyan edir.
Hadisələrin belə səpkidə inkiaşfının istisnalıq təşkil etmədiyi bir şəraitdə Prezident İlham Əliyevlə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Vyana görüşündən sonra baş verənlər İrəvanda narahatlıq yaradıb. Ermənistanı qorxuya salan Azərbaycan Prezidentinin aprelin 2-də verdiyi bəyanatdır.
Xatırladaq ki, Müdafiə Nazirliyinin Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin N saylı hərbi hissəsini ziyarət edən Ali Baş Komandan bəyan etdi ki, müharibə hələ bitməyib, müharibənin birinci mərhələsi başa çatıb. İndi erməni şərhçi Naira Ayrumyan iddia edir ki, Azərbaycan müharibəyə hazırlaşır: “Azərbaycan prezidenti son bəyanatı ilə müharibənin ikinci mərhələsini elan etmiş oldu. Bəs Ermənistan nə edir, biz sülh nizamlanmasına davam edəcəyikmi, yoxsa məğlubiyyətdən qaçmaq üçün indidən hazırlaşacağıq?”. Ayrumyan Rusiya prezidentinin Bakı və İrəvana zənglərindən də bəhs edib. Onun iddiasına görə, Rusiya münaqişə ilə bağlı təşəbbüsü əldən verə biləcəyindən narahatdır: “Rusiya Qarabağda yeni aprel müharibəsi ssenarisinin baş verə biləcəyini də istisna etmir”.
Ayrumyanın narahatlığı Azərbaycanın müdafiə naziri, general-polkovnik Zakir Həsənovun açıqlamaları fonunda isə heç də əbəs sayılmaya bilər. Nazir vurğulayır ki, savaşın yenidən başlanması istsina deyil və aprel döyüşlərində düşmən ordumuzun gücünü görüb: “Aprel döyüşləri zamanı Ermənistan səfərbərlik elan etmişdi. İrəvandan qoca kişilər Qarabağa yollanırdılar. Amma heç gəlib Qarabağa çıxa bilmədilər”. O vurğulayıb ki, aprel döyüşləri zamanı iki ordu üz-üzə gəldi və Ermənistan ordusu darmadağın oldu: “Aprel döyüşlərinin əsas nəticəsinə əsasən, Ermənistan ordusu darmadağın oldu, Azərbaycan ordusu daha bir təcrübəyə yiyələndi və xalqımız arasında vətənpərvərlik hissi güclənməyə başladı. Azərbaycan ordusunda həyata keçirilən islahatların nəticəsi olaraq, orduda nizam-intizam və vətənpərvərlik ruhu artdı”. Z.Həsənov vurğulayıb ki, 2016-cı ilin aprelində Ermənistanın bütün ordusu ilə Azərbaycan Ordusunun yalnız 20 faizi döyüşüb: “Biz indiki vaxtda müharibə şəraitində olan dövlətlərin təcrübəsindən istifadə edirik. Biz döyüş hazırlığında Türkiyənin təcrübəsindən istifadə edirik. Çünki qardaş ölkənin bu sahədə böyük təcrübəsi var”. O bildirib ki, Azərbaycan ordusunun silah-sursatla bağlı heç bir problemi yoxdur: “Biz hər an döyüşlərə başlaya bilərik. Çünki biz silah-sursatla tam təmin olunuruq. Bizdə yüksək səviyyədə hazırlanmış silahlar, pilotsuz uçan aparatlar var. Mindən çox çeşiddə silah-sursat mövcuddur”.
Erməni vəkil Norayr Norikyan isə bildirir ki, Azərbaycan aprel döyüşlərini təkrarlamaq istəsə, bu, ölkəsi üçün müsbət heç nə vəd etmir: “Aprel döyüşlərinin əsas səbəbi bizim 94-cü ildən sonra arxayınlığa düşməyimiz oldu. Azərbaycan bundan sonra məğlub sindromundan xilas ola və müharibəyə əl ata bilməz, deyə bizim içimizdə bir əminlik yaranmışdı. Amma bu əminlik bir döyüşlə alt-üst oldu". Onun sözlərinə görə, 2016-cı ildə baş verən hadisələrdən sonra hərbi doktrinanın və milli təhlükəsizlik strategiyası konsepsiyasının dəyişdirilməsi və bu gün mövcud çağırışlara uyğunlaşdırılması üçün addımlar atılmayıb: “Artıq bu gün Azərbaycan və onun xalqı məğlubiyyət sindromundan mənəvi psixoloji cəhətdən xilas ola bilib. Onlar hesab edir ki, aprel döyüşlərində Ermənistana dağıdıcı zərbə vurublar. Hazırda Ermənistanın hərbi doktrinası dəyişdirilməli və müasir çağırışların tələblərinə uyğunlaşdırılmalıdır. Yəni nə qədər “İsgəndər" istəyirsiniz əldə edin, əsas hərbi doktrinanı dəyişmək lazımdır".
Ermənistanın “1-in.am” saytı aprel döyüşlərinin sarsıdıcı zərbələrinin bu gün də davam etdiyini yazır: “Ermənistan və Qarabağda olanlar üç il qabaq bu günlərdə ölüm-dirim savaşındaydı. Dördgünlük aprel savaşı idi, nəticədə insan taleləri qırıldı, xeyli gənc həlak oldu, Dağlıq Qarabadakı rejimin varlığı isə ümumiyyətlə sual altında qalmışdı. Havada Stepanaketin Xankəndiyə çevrilməsi dolaşırdı. Biz üç il qabaq əmin olduq ki, burada nəsə yanlışdır, düzgün deyil. Anladıq ki, bizim özüllərimiz çürüyüb və biz bir dövlət kimi illər boyu saxta və yalan yolla irəliləmişik. Bütün bunlardan danışmaq asan deyil, çünki ödənilən bədəl yetərincə yüksəkdir. Faktiki olaraq, keçmişin səhvləri ən qiymətli və müqəddəs dəyərlə ödənildi – gənc oğlanların həyatıyla.
İndi çoxları aprel savaşından elə asanlıqla danışır, adama elə gəlir ki, hər şey belə də olmalıydı, guya alternativlər yox idi, guya belə böyük qurbanlardan qaça bilməzdik. Əlbəttə, keçmişin girovuna çevrilmək lazım deyil, əksinə, keçmişdə buraxılmış səhvlərin nəticələrini aradan qaldırmalı və irəli getməliyik. Amma baş verənləri layiqincə dəyərləndirə bilmiriksə, necə aradan qaldırmalıyıq? Nəydi bu, bu nə fəlakət idi və Ermənistan niyə buna hazır deyildi?
Axı on illər boyu bizi inandırmışdılar ki, Ermənistan ordusu bölgədə ən bacarıqlı döyüş ordusudur, çalıb-çapırlar, eybi yoxdur, başlıcası budur ki, orduya silah alırlar, iddia edirdilər ki, seçkilərin saxtalaşdırılması xırda problemdir, başlıcası səngərlərin möhkəm olmasıdır. 2016-cı ildə bütün bunlar harada idi, axı aydınlaşdı ki, ordu elə də döyüş bacarıqlı deyil, silahlanma problemi isə savaşın ilk günündəcə hiss olundu. Serj Sarksyanın və Respublika Partiyasının vəd etdiyi təhlükəsizlik harada qaldı? Onlar təhlükəsizliyi belə təsəvvür edirlərsə, onda dünyagörüşlə bağlı ciddi problemləri var.
Aprel savaşı Serj Sarksyan üçün Pirr savaşıydı, o da Epir çarı kimi “döyüşdə qələbə çaldı, amma çox şey itirdi”. Daha doğrusu, Ermənistanı itirdi. Bu mənada “qalib gəldi” ki, Azərbaycan atəşkəsə razılıq verdi. Savaş davam etsə idi, şübhəsiz, Sarksyan bu halda hakimiyyətsiz qalardı. Doğrudan da, o vaxt Azərbaycanın durdurulması üçün xeyli resurs və vəsait itirildi, bu həm də durumun hər an nəzarətdən çıxa biləcəyi əsəblər savaşıydı. 2016-nın aprel hadisələri ictimaiyyət üçün əsil soyuq duş, güclü təsiri hətta bu gün də keçməmiş möhkəm şillə idi. Biz aprel savaşından ibrət götürməyi və başa düşməliyik ki, ordunun dirəniş gücü və döyüş bacarığı təkcə ordunun problemi deyil. Ordu dövlətdən kəsilən yad orqanizm, ya da təcrid edilmiş hansısa struktur deyil.
Aprel savaşı o gerçəkliyin şahidiydi ki, ağır nəticələri hərbi cəbhədə üzə çıxan effektli və yaşamaq bacarığı olan dövlət qurmağı bacarmamışıq. Bax, ciddi-cəhdlə mənimsəməli və əzbərləməli olduğumuz ən böyük dərs də bundadır. Çürümüş dövlət sistemi və zəif iqtisadiyyatla çox duruş gətirə bilmərik. Ola bilsin, Ermənistan daha bir-iki dəfə, bəlkə də üç-dörd dəfə belə savaşları dayandıra bilər, amma beşinci dəfə mümkün olmaya da bilər. Xeyr, sizi qətiyyən ümidsizliyə salmaq istəmirəm. Sadəcə, ayıqlığa çağırıram”. Erməni mediasında yer alan bu fikirlərdən də aydın görünür ki, aprel savaşı düşməni əhəmiyyətli dərəcdə silkələyib və onun şoku hələ də keçməyib. Onun fikrincə, Ermənistanın müdafiə naziri David Tonoyanın “sülh müqabilində ərazi” formatının “yeni müharibə, yeni ərazilər” formatı ilə əvəz olunmasına dair təxribatçı bəyanatı İrəvana yaxşı heç nə vəd etmir. Ekspert bildirib ki, bu, son zamanlar “sülh müqabilində ərazi” formatı haqqında çox danışılması, erməni tərəfindən isə hər hansı ciddi bir cavab olmamasının nəticəsidir. Erməni politoloq danışıqlarda erməni tərəfini belə bir bəyanat verməyə məcbur edən halın olması barədə məsələyə aydınlıq gətirməkdə çətinlik çəkdiyini qeyd edir. Lakin vurğulayır ki, zəif tərəf olan Ermənistanın belə mövqe sərgiləməsi yeni Qarabağ savaşını tətikləyə bilər. Elə almaniyalı ekspert Uve Halbax da Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı danışıqlara münasibət bildirərkən yeni savaşı istsina etmir: “Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanma prosesinin bütün məntiqi, görüşlər, onun ardınca diplomatik və hərbi bəyanatlar münaqişənin nə dərəcədə mürəkkəb bir münaqişə olduğunu ortaya qoyur". Onun fikrincə, keçmişdə olduğu kimi, bu gün də tərəflər arasında ortaq keçid nöqtəsi yoxdur: “Baxmayaraq ki, tərəflərin müzakirə mövzusu və zəruri formatı olmadan bu mühitin yaradılmasına səy göstərilir, lakin çıxış yolu yoxdur". Almaniyalı ekspert hesab edir ki, bu gün Ermənistanın mövqeyi üzündən nəticəsi olan danışıqlar aparılmır və vasitəçilər də bu səbəbdən susducu bəyanatlar verməyə məcburdur: “Tərəflər dərk edir ki, ciddi nizamlanma prosesi getmirsə, həmişə olduğu kimi yeni hadisələr baş verə bilər. İndiki məqamda müsbət perspektivlərdən danışmaq çətindir. Elə bu da yeni savaşı istsina etmir".
Yeni savaşda isə düşmən aprel döyüşləri ilə müqayisədə daha sarsıdıcı zərbə alacaq. Digər tərəfdən, məhz həmin döyüşlər Azərbaycanın öz torpaqlarını işğalçı qoşunlardan təmizləmək qüdrətində olduğunu sübuta yetirdi. Hadisələr bir daha təsdiqlədi ki, işğalçıya yerini göstərmək üçün ən yaxşı təsir vasitəsi gücdür. Həmin döyüşlərdən sonra Ermənistan silahlı qüvvələrində çaxnaşma yarandı. Müdafiə naziri Seyran Ohanyan tutduğu vəzifədən azad edildi, işğalçı orduya rəhbərlik edən şəxslərin xeyli hissəsi işdən qovuldu. Bu hadisə işğalçı ordu və onun havadarları barəsində yaradılan mifi dağıtdı. Eyni zamanda, aprel döyüşləri Azərbaycan xalqının erməni işğalı altında olan torpaqların hərbi yolla azad ediləcəyinə daha çox inandığını sübuta yetirdi. Elə indinin özündə də Ermənistanı çox qorxudan məsələ Azərbaycanın yenidən gücə əl ata biləcəyidir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
