Miladdan öncə 135-51-ci illərdə yaşamış antik yunan mütəfəkkiri Posidonis (Suriyanın Arameya şəhərində doğulub, uzun illər ərzində səyahət edib, Yunanıstanda fəlsəfi-tarixi məktəbin əsasını qoyub) Aralıq dənizinin şərq hissəsində və Ərəbistan yarımadasında, Mesopotamiya ovalığında yaşayan tayfaların, qəbilələrin etno və morfogenetik irsinin təkamülü, coğrafi yerləşmə arealının tarixi sərhədləri barədə yazdığı bir sıra əsərlərdə (“Okean haqqında”, “Əxlaq haqqında”, “Əxlaq haqqında fikirlər”...) qiymətli bilgilər irsi qoyub.
Həmin məlumatlara görə, qədim Finikiya, Frakiya və Ərəbistan ərazilərində yaşayan qəbilə-icmaların etno-morfogenetik bağlılığı onların irsi keçmişindəki üzvü bağlılıqla (“sümük-qan” qohumluğu ilə, genlə) əlaqəlidir, onlar doğmalığa malikdir. Bu tayfalar sırasında ilk növbədə finikiyalıların, ərəblərin və farsların adları çəkilir. Və bu tayfalar içərisində Aralıq dənizi adalarından köçüb bu ərazilərdə məskunlaşmış hayların adlarına da işarə edilir. Qeyd edilənlər əvvəlki yazılarımızda irəli sürülmüş qənaətin doğruluğuna sübut kimi qəbul edilə bilər. Belə ki, indiki hay qəbilə-tayfa sürüsünün ilkin mağara-ocağı Afrikanın şərqində (indiki Həbəşistan və Keniya dövlətləri ərazisində, Tekeza çayı hövzəsində) olub. M.ö. II-I minillikdə onlar qaraçı sürüsü halında Qırmızı dəniz sahilləri boyunca Nubiya səhrasından keçərək Aralıq dənizi adalarında və yarımadalarında (Bizans imreriyası daxilində) dolanaraq, V –VI əsrlərdə Yunan kilsəsinin təsiri ilə Finikiya və Fars dövlətlərinin ərazisinə köçürülüblər. İndiki qondarma gerblərindəki “dəniz ləpələrinin” təsviri onlara o ərazilərdən acı bir xatırlamadır.
M.ö. 484-425-ci illərdə yaşamış “tarixin atası” Herodot da “Tarix” əsərində Aralıq dənizinin şərq sahillərində Yunan-Bizans imperiyasının torpaqlarından köç edənlər (onun adlandırdığı arameyalılar) barədə qeyd edir.
SSRİ EA-nın N.N.Mikluxo-Maklay adına Etnologiya və Antropologiya institutunun alimi, rus tarixçisi M.B.Raytın 1950-ci illərdə apardığı tədqiqatlara (“Afrika etnoqrafiyası” toplusu, 1956) görə, m.ö. I minillikdə Cənubi Ərəbistandan ərəb tayfaları Həbəşistana köç ediblər. Onların yerli aborigen tayfalarla qaynayıb-qarışması, assimlyasiyası kuşit tayfalarının bir çoxunda (tiqran, tiqr, quraq, qalla qəbilələri) baş verib. Onlar etno və morfogenetik əlamətlərininə görə də qara dərili, sifət və baş quruluşu, üz, sifət, alın quruluşu ilə yerli tayfalardan fərqlənib. Yerli təbii şəraitə uyğün həm də qəbilə-tayfa həyat tərzi tiqran, tiqr, quraq tayfalarının qaraçı sürüsü kimi qonşu torpaqlara (ərazilərə) mütəmadi köç etmələrinə səbəb olub, onlar Ərəbistan yarımadasına, Dəclə və Fərat çayı hövzələrinə, Aralıq dənizi adalarına və yarımadalarına üz tutublar.
Göründüyü kimi, m.ö. I minilliyin sonu və eramızın əvvəllərində Asiya qitəsinə qaraçı sürüsü kimi köç edən bu tayfalar və qəbilələr müxtəlif adlar altında köçəri həyat tərzi keçirdiyindən (güclülərin himayəsinə sığındığından – Bizans və Fars dövlətlərinə), V-VI əsrlərdə “xristian dininin” təriqətçiləri kimi Finikiya və Fars dövlətləri ərazisində təxribat və cəsusluqla məşğul olaraq yerli dövlətlərin zəiflədilməsi istiqamətində fəaliyyətlərini genişləndiriblər.
Yuxarıda göstərilən bu iki hal hay tayfa-qəbilə şürüsünün qədim yerləşmə arealının cizgilərinə uyğun gəlsə də, onların sürü şüurunun formalaşmasına digər amillər də təsir edib. İlk növbədə tarixi yerlərini zorən dəyişdiklərindən, etnik xüsusiyyətlərinə görə (xəyanət və hiyləgərliyi) aborigen tayfalar onları qəbul etməyib. Ərəbistan yarımadasının (Nubiya səhrasının) və Şərqi Afrika dağlıq yaylasının Mavi Nil (Abbay) və Tekeza çayları hövzələrinin təbii-coğrafi şəraiti onların morfogenetik strukturuna aşağıdakı kimi təsir edir:
-bədən quruluşunun assimetrikliyi (bərabərsizliyi), sifət cizgilərinə iqlim-relyef elementlərinin (qara, həbəşi rəng, alın-çənə, burun qabarlıqlığı, qadın sifətinin tüklülüyü...)kompleks təsiri;
-bu fərqləndirici amillər dünyanın istənilən guşəsində onları yerli əhalidən ayırıcı morfolji özəllikdir;
-ekvatorial və tropik relyef şəraitinin (səhra, quru yarımsəhra, tropiki meşə və bolsulu çay hövzələri) qəbilə-tayfa sürüsünün qaraçı həyat tərzini formalaşdırıb;
-əski təşəkkül tapdıqları təbii-coğrafi arealın məhdudluğu hay sürüsünün sayca artımına mənfi təsir göstərib, çünki onlar aborigen olmayıb (uydurduqları 3 minillik tarixi dövr ərzində onlar cəmi 3-4 milyon nəfərə çatıb -149 milyon kv.km ərazidə, özlərinin rəsmi statistik məlumatlarına görə);
Ayrı-ayrı coğrafi məkanlarda qaraçı sürüsü həyat tərzi keçirdiklərindən, hər yerə uyğun morfoloji xüsusiyyətləri əxz etdiklərindən, həmişə başqa xalqaların tarixi-ictimai və mədəni irsindən qidalandıqları üçün (həbəş və yunan yazılı nümunələri əsasında əlifba, müsəlman-türk torpaqları hesabına dövlət, Azərbaycan türklərinin maddi-mədəni irsi hesabına mədəniyyət, rus xalqının sayəsində təhsil və mövqe...), onların hələ ki, regional baxımdan əldə etdikləri maddi və mənəvi sərvətlərdir.
Morfogenetik xüsusiyyətləri isə onların qaraçı sürüsü xislətinə uyğun etnogenetik əlamətlərinin təşəkkülünə səbəb olub. Bu etnogenetik əlamətlərə də müəyyən amillər təsir edib:
-səhra və çay vadilərinin təbii şəraiti, yaşamaq uğrunda təbiətin çətinliklərinə uyğunlaşmaq və həmişə qida əldə etmək instinkti onlarda “dişlə-dırnaqla çarpışma” vərdişi yaradıb;
-etnik vərdişlərində tayfa-qəbilə arası savaşlarda bar-bar üsulların qorunub saxlanması;
-köç etdikləri ərazilərdə uydurma “özəlliklərinin” təbliğinə və yalanlarına inandırmağa ciddi-cəhd göstərilməsi;
Nəticədə bu qəbilə və qaraçı sürüsü regional ərazilərdə “özünütəsdiq” istiqamətində həmişə müharibə-savaş xəttini seçib. Məsələn, tiqran, qalla və tiqr tayfaları savaşa meylli olduqlarından, onlardan Bizans və Fars dövlətləri oğurluq, basqınçılıq, talanetmə... əməliyyatlarından geniş istifadə edib.
Bu baxımdan tarixi faktlar sübut edir ki, Bizans, Fars və Ərəb imperiyalarının döyüş meydanlarında bu tayfa üzvləri açıq və gizli halda iştirak ediblər. Erkən və aralıq orta əsrlərdə Yaxın və Orta Şərq sərhədləri daxilində çoxillik bu cür müharıbələrdə iştirak edən hay qəbilə-tayfa sürüsü indiki Livan, Suriya və İraq ərazilərində özlərinə yer tapa bilib. Amma onlar bununla kifayətlənə bilmədiklərindən (hay qəbilə-tayfa sürüsü heç vaxt aza qane razı olmadıqlarından), uydurma əməllərə və qonşu torpaqlarına olan meyllərindən ələ çəkə bilməyib, etno-morfo xislətlərinə uyğün olaraq XIX-XX əsrlərdə Qafqaz regionuna üz tutublar.
Hay etnosunun psixopatoloji durumunu səciyyələndirən (sosial qrup,cins, yaş və iqtisadi amillərə görə sorğu aparılaraq qiymətləndirilən) qəbilə-tayfa sürüsünün nümayəndələri Samvel Qrant Sukiasyan və A.M.Minayan 2007-ci ildə belə qənaətə gəliblər ki, ayrı-ayrı dövrlərdə haylarla bağlı tarixi hadisələri və “şəxsiyyətləri” ümumiləşdirməklə bu etnosu səciyyələndirmək mümkündür. Yəni hayların yaşadığı (başqa xalqlara yaşatdıqları faciələr) ümumi tarixi hadisələr onların psixopatoloji (etnogenetik) təsviri üçün yetərlidir.
Bir vacib cəhət isə hay kilsəsi ilə bağlıdır. IV əsrdə Yunan-Bizans kilsəsi tərəfindən qovulan hay sürüsünün “başıörtülü-saqqallıları” (qondarma din xadimləri, I Qriqoridən tutmuş II Qareginə qədər) cəbbəxana və terrorçu dəstələrin yiyələri olublar.
Bu baxımdan hay tayfa-qəbilə sürüsünün və onların öndəgedən üzvlərinin yalnız XIX əsrin II yarısında və XX əsrin I yarısında müsəlman-türk xalqlarına qarşı həyata keçirdiyi tarixi hadisələrə nəzər yetirmək kifayətdir. Kilsə nümayəndələrinin təhrikinə (yalanlarına) aldanan müsəlman din xadimləri nəticədə faciələr yaşayıblar.
1918-1920-ci illərdə Qafan nahiyəsində Qatar kəndində hay kilsə nümayəndələri yerli müsəlmanlarla guya barışmaq məqsədilə 500 nəfərə yaxın dinc sakini məscidə yığıb və quldur Q.Nijdenin dəstələri məscidə od vuraraq onların hamısını diri-diri yandırıb.
Həmin illərdə Naxçıvan qəzasının Culfa nahiyəsinin Nehrəm və Yaycı kəndlərində də oxşar faciələr baş verib (Osmanlı Türkiyəsi ordusunun xəyanətkar “paşası” Andronik Ozanyanın quldur dəstələri tərəfindən). Quba qəzasında məscidləri yerlə-yeksan edən, dinc sakinləri soyqırım-qətliama düçar edən Amazaps Srvantsdyan eyni faciələri Göyçay qəzasının Qaraməryəm, Bığır, Kürdmaşı, Qubaxəlilli... kəndlərinin əhalisinə də yaşadıb.
1918-ci ilin mart ayında Şamaxı şəhərində ən qədim məsciddə (743-cü ildə tikilib) 2000 nəfər, digər 13 məsciddə 5000 nəfər günahsız insan hay kilsəsi nümayəndələrinin fitnəsinin, yalanlarının, bizim din xadimlərimizin sadəlövhlüyünün qurbanı (S.Lalayanın və T.Amiryanın silahlı dəstələrinin) olub.
1919-cu ilin yanvar ayında hay qulduru (general) Drastamat Kanoyan (Dro) Şuşa qəzasında eyni üsulla sakinlərə qarşı amansız işgəncələr (əsirlərin kürəyinə qaynar samovar sarıyıb, hamilə qadınları təhqir edib, qocaları və uşaqları kəsib-doğrayıb) törədib.
1902-1905-ci illərdən siyasi-avantürist quldur fəaliyyətini Azərbaycanla bağlayan Anastas Mikoyanın 1918-1920-ci illərdə Bakı quberniyasında (eləcə də bütün Azərbaycanda) S.Şaumyanın və digərlərinin quldur silahlılarının törətdiyi soyqırım-qətliam faciələrinə ideoloji və siyasi rəhbərlik etməsinə bir nümunə demək olar. !918-ci ilin mart-aprel aylarında Şamaxı qəzasında quldur haylara tapşırıqlar verən A.Mikoyanın qərargahı Mərəzə və Hilmilli kəndlərində olduğundan, onun təklifilə bölgənin 100-ə yaxın ağsaqqalını “Qarabulaq dərəsi”ndə “məşvərət” adı ilə bir yerə yığaraq hamısını güllələyiblər. Həmin yer indi “Qanlı dərə” adlanır.
Quldurbaşı S.Şaumyanın oğlu Levon (1904-1971) isə Böyük Sovet Ensklopediyasının baş redaktoru kimi ömrü boyu Azərbaycana, müsəlman-türk dünyasına qarşı nifrin yağdırıb, xain xislətlərindən əl çəkməyib. Bu “xisləti” hay sürüsünün öndə gedənlərindən X.Abovyana (1809-1848) , M.Şaginyana (1888-1982), İ.Baqramyana (1897-1982).... və bir çoxlarına (elə hamısına) şamil etmək olar.
Deməli, ayrı-ayrı dövrlərdə yaşayan və müxtəlif tarixi hadisələrin iştirakçıları olan hay sürüsünün üzvlərinin fokuslaşmış fonunda eyni etnogentik və morfogenetik xüsusiyyətlərin özünü biruzə verməsi qanunauyğun haldır. Yəni m.ö. II-İ minilliklərdə Həbəşistan və Keniya ərazilərində (çay vadiləri və mağaralarda) sürü halında yaşayan tiqran, tiqr, qalla sürüsünün etnik qan daşıyıcıları olan indiki haylar eyni qaraçı həyat tərzini sürməklə, vərdiş və psixopatoloji yaddaş, qan-gen daşımalarında tarixi zərurətə məhkumdurlar. Dünya sivilizasiyasının təkamül mərhələsindən kənarda qalmalarına səbəb olan amillər məhz bu sürünün etnik həyat tərzi, morfoloji özəllikləri və psixoloji durumları ilə bağlıdır.
ABŞ-nın hüquq müdafiəçisi olan A.Uimz “Terrorçu “xristian” dövləti olan Ermənistanın sirləri” kitabında Texas, 2002) qeyd edir ki, 1918-ci ildən başlayaraq Ermənistanın ixracı “terrorizm”, idxalı isə xristian dövlətlərindən maliyyə yardımı olub. Bu fikirlərin özü də hay qəbilə-tayfa sürüsünün etnik və morfopatoloji xüsusiyyətlərinin qiymətləndirilməsi üçün əsas ola bilər.
Yuxarıda göstərilənləri nəzərə alaraq demək olar ki, hay qəbilə-tayfa sürüsünün təbii-coğrafi şəraitdən asılı olaraq patoloji özəlliklərinin tədqiq edilməsinə və həqiqi qiymətinin verilməsinə ciddi ehtiyac var. Bunu dövlətimizin və xalqımızın tarixi-milli dövlətçilik ideyalarının möhkəmləndirilməsi və həyata keçirilməsi amalımız tələb edir.
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
