Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində vasitəçi dövlətlərin hələ də hansısa nailiyyət əldə edə bilməməsi ATƏT-in Minsk Qrupunun formatında dəyişikliklər edilməsini yenidən aktuallaşdırır. Bu xüsusda ilkin addım kimi ATƏT-in Minsk Qrupunda Fransanın Avropa İttifaqı ilə əvəz edilməsi hələ də zəruri hal sayılır.
Hesab olunur ki, məhz bu, Dağlıq Qarabağla bağlı danışıqların səmərəliliyini artıracaq. Nəzərə alaq ki, Fransa Qarabağ məsələsində qeyri-obyektiv mövqe tutur və bir neçə gün əvvəl Qarabağ separatçılarının lideri Bako Saakyanın bu ölkəyə “rəsmi səfər”inə şərait yaradıb. Ondan əvvəl isə Fransanın bir neçə bələdiyyə başçısının Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərinə qanunsuz səfərləri reallaşdırılıb. Söhbət Alforvil, Valans, Sent-Etyen, Arnuvil bələdiyyə rəhbərlərindən gedir.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Fransa Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli prosesində vasitəçilik missiyasını yerinə yetirən ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr dövlətlərindən biridir. Belə durumda, aydındır ki, Paris öz mandatına uyğun olaraq Qarabağ məsələsində tərəfsiz və obyektiv mövqe tutmalı, münaqişənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllinə nail olmaq üçün fəaliyyət göstərməlidir. Amma Fransa hazırda bunun əksinə olan bir mövqe sərgiləyir. Belə vəziyyət ATƏT-in Minsk Qrupunun üzvü kimi Fransanın beynəlxalq öhdəlikləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Məhz bu səbəbdən Fransanın Avropa İttifaqı ilə əvəzlənməsi zəruri tələb kimi çıxış edir.
Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan Avropa İttifaqının Qarabağ məsələsində fəal olmasında maraqlıdır. Rəsmi Bakı dəfələrlə bildirib ki, Brüssel Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli prosesində daha fəallıq göstərməli və Cənubi Qafqaz kimi vacib regionda sülhün bərqərar olmasına kömək etməlidir. Bakı onu da bəyan edir ki, Azərbaycan münaqişənin həllində Avropa İttifaqından dəstək gözləyir. Bununla ilgili daha əvvəllər Azərbaycan hətta təklif də irəli sürüb ki, Avropa İttifaqının ATƏT-in Minsk Qrupunda özünün şəxsi nümayəndəsi olması vacibdir. Bildirilir ki, bu həm də münaqişənin həllində Avropa İttifaqının mövqeyinin güclənməsinə kömək edəcək. Bakı bunu həm də onunla əsaslandırır ki, Cənubi Qafqazda sülh olmadan Avropanın tam təhlükəsizliyindən söhbət gedə bilməz. ATƏT-in Minsk Qrupunda Fransanın indiki mövqeyi isə Avropa İttifaqının Minsk Qrupuna gətirilməsini aktuallaşdırır. Çünki bu təşkilat qəbul etdiyi qərar və qətnamələrdə Qarabağ məsələsinə yanaşmada obyektiv mövqe sərgiləyir. Elə Avropa İttifaqının Brüsseldə keçirilən son “Şərq Tərəfdaşlığı” sammitində də bu hal özünü qabarıq şəkildə büruzə verdi. Erməni tərəfinin əvvəlcədən bütün ciddi-cəhdlərinə baxmayaraq, burada Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsi sammitin sonunda qəbul edilən Birgə Bəyannamədə təsbit edildi.
Bir daha xatırladaq ki, sözügedən sənədin ikinci bəndində Avropa İttifaqının həmin proqram üzrə bütün tərəfdaşlarının ərazi bütövlüyünü, müstəqilliyini və suverenliyini dəstəkləməsi xüsusi qeyd edilir. Bəyannamədə bu xüsusda deyilir: “Avropa İttifaqı bütün tərəfdaşların ərazi bütövlüyü, müstəqilliyi və suverenliyini dəstəkləməyə dair öhdəliklərinə sadiqdir”. O da çox maraqlıdır ki, ermənilərin Dağlıq Qarabağ münaqişəsində indiyə qədər daim ön plana çəkdiyi millətlərin öz müqəddəratını təyin etməsi hüququ barədə Birgə Bəyannamədə bir kəlmə də olsun hansısa fikir yer almayıb. Əksinə, tərəfdaş dövlətlərin ərazi bütövlüyü, suverenliyi və müstəqilliyi ön plana çəkilib. Bütün bunlardan aydın görünür ki, sözügedən
bəyannamədə Ermənistanın ümidlənə biləsi hansısa məqam yer almayıb. Digər tərəfdən nəzərə alaq ki, Birgə Bəyannamədə Avropa İttifaqının Xarici Siyasət və Təhlükəsizlik Qlobal Strategiyasına da istinad edilib. Barəsində bəhs olunan bu strategiyada kifayət qədər açıq mətnlə qeyd edilir ki, Avropa İttifaqı gələcəkdə də “Şərq Tərəfdaşlığı” ölkələrində mövcud münaqişələrin həllində iştirak edəcək, ölkələrin suverenliyi, müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü, sərhədlərin toxunulmazlığı və münaqişələrin sülh yolu ilə həlli Avropa təhlükəsizliyinin aparıcı elementləri olacaq. Bu prinsiplər həm Avropa İttifaqı daxilində, həm də Avropa İttifaqı sərhədlərindən kənardakı ölkələrə tətbiq ediləcək. Elə buradan aydın şəkildə göründüyü kimi, bu strategiyada öz əksini tapan prinsiplər Azərbaycanın da maraqlarına cavab verir və Avropa İttifaqı ilə Azərbaycanın əməkdaşlığında başlıca prinsip kimi çıxış edir.
Avropa İttifaqı rəsmən onu da bəyan edir ki, münaqişələr beynəlxalq hüququn normaları çərçivəsində çözümünü tapmalıdır. Bu yanaşma da ölkəmiz üçün çox vacibdir. Çünki Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin məhz beynəlxalq hüquq miüstəvsində həllini istəyir. Dağlıq Qarabağ probleminin beynəlxalq hüququn normaları çərçivəsində həlli o deməkdir ki, münaqişənin həlli BMT Təhlükəsizlik Şurasının dörd qətnaməsinə əsaslanmalıdır. Bu qətnamələrdə erməni silahlı qüvvələrinin heç bir şərt irəli sürülmədən işğal olunmuş əraziləri tamamilə tərk etməsi məsələsi öz əksini tapıb. Eyni zamanda, ATƏT-in, AŞPA-nın, Avropa İttifaqının, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının, Qoşulmama Hərəkatının, NATO-nun da bu məsələ ilə bağlı müvafiq sənədləri var. Həmin sənədlərdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsi öz əksini tapıb. Bu baxımdan “Şərq Tərəfdaşlığı” sammitində, Qarabağ konflikti də daxil olmaqla, digər münaqişələrin beynəlxalq hüquq çərçivəsində həllinin ön plana çəkilməsi Azərbaycanın diplomatik uğuru sayılır.
Avropa İttifaqının tərkibində olan Avropa Komissiyasının Ticarət üzrə Baş Direktorluğu isə Avropa şirkətlərinin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində kommersiya fəaliyyətinə tam qadağa qoyub. Xəbərdarlıqda deyilir: “Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, Dağlıq Qarabağ və ya ətraf ərazilərdə birbaşa və ya filialları vasitəsilə kommersiya fəaliyyəti göstərən Avropa İttifaqı şirkətləri mülki və cinayət məsuliyyətinə cəlb olunma risqi daşıyır. Bu cür fəaliyyət Azərbaycanda həmin fəaliyyəti aparan fərdlər və müvafiq biznes barəsində cinayət təqibi və ya digər hüquqi tədbirlərin görülməsi ilə nəticələnə bilər; həmçinin gələcəkdə Azərbaycana səfər etmə imkanına təsir edə bilər“. İlk baxışdan da kifayət qədər aydın görünür ki, burada Azərbaycanın ərazi bütövlüyü Avropa İttifaqı tərəfindən ön planda yer alır.
Avropa Komissiyasının bu xəbərdarlığı Avropa İttifaqı fiziki və hüquqi şəxslərinin işğal olunmuş ərazilərdə qanunsuz fəaliyyətinin qarşısının alınması ilə bağlı Azərbaycanın legitim tələblərinin yerinə yetirilməsi istiqamətində atılmış ilkin addımdır. Qeyd edək ki, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi kontekstində Avropa İttifaqı tərəfindən Azərbaycanla bağlı siyasi qərarlar qəbul edilərkən qurumun Cənubi Qafqaz və Gürcüstandakı böhran üzrə xüsusi nümayəndəsinin (EUSR) ofisinin rəyi əsas götürülür. EUSR öz fəaliyyətində Avropa İttifaqı Şurasının Siyasi və Təhlükəsizlik Komitəsinə hesabat verir və ondan tövsiyələr alır. Bu isə o deməkdir ki, harada dərc olunmasından asılı olmayaraq, yuxarıdakı xəbərdarlığa bütün Avropa İttifaqı üzvü ölkələri birmənalı şəkildə riayət etməlidir. Əcnəbi hüquqi və fiziki şəxslərin işğal olunmuş ərazilərdə qanunsuz iqtsadi-ticarət fəaliyyətindən çəkindərilməsinin vacibliyi ilə bağlı ölkəmizin üzv olduğu Avropa təsisatlarında aparılan müzakirələr zamanı yuxarıdakı xəbərdarlıqdan istifadə edilməsi prinsipial mövqeyimizin irəlilədilməsi istiqamətində yardımçı rol oynaya bilər.
Beləliklə, bütün bu yuxarıda qeyd edilənlər Azərbaycan üçün Avropa İttifaqının Minsk Qrupunda Fransanı əvəzləməsinin mühüm əhəmiiyyət kəsb etdyini göstərir. Bütün bunlar həm də Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında əməkdaşlığın yeni bir səhifəsini aça bilər. Avropa İitifaqı həmsədr olaraq Minsk Qrupunda Fransanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində ikili standart siyasətinə də son qoya bilər. Fransanın isə ermənipərəst mövqeyi heç kimə sirr deyil. Dəfələrlə rəsmi Paris işğalçı ölkənin tərəfində olduqlarını nümayiş etdirib. İndiki halda Qarabağ konfliktinin dinc müstəvidə həllinə nail olmaq və Ermənistanın münaqişənin həlli istiqamətində güzəştə getməsi üçün ona güclü təzyiq göstərilməsinə ehtiyac var. Fransa isə bu təzyiqi göstərmək niyyətində deyil. Amma Avropa İttifaqının əlində təzyiq üçün kifayət qədər mexanizm mövcuddur. Hələ bir müddət öncə məsələnin bu tərəfinə nəzər salan amerikalı politoloq Piter Teys çox maraqlı fikirlər səsləndirib: “Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll edilməlidir. Bu gün Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll edilməsinə ehtiyac duyulur. Bu gün Ermənistan hakimiyyəti cəbhə xəttində Azərbaycana qarşı təxribat həyata keçirir, amma İrəvanın özü ağır dövrünü yaşayır, iqtisadiyyatı çökmüş vəziyyətdədir. Məyusedicidir ki, beynəlxalq ictimaiyyət Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində meydana gələn Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə diqqət yetirmir, bu səbəbdən münaqişə dünyada uzun müddət davam edən münaqişələrdən birinə çevrilib. Bundan başqa, Avropa İttifaqına üzv ölkələr Ermənistana Azərbaycanın suveren ərazilərini tərk edənə qədər iqtisadi təzyiq həyata keçirməlidir”.
Xatırladaq ki, mövcud Ermənistan hakimiyyəti Qərb dairələrindən olduqca asılıdır. Xüsusən də Rusiya ilə Ermənistanın münasibətlərinin kəskinləşməsi fonunda bu asılılıq daha da artır. Məhz bu durumda Avropa İttifaqının Ermənistana təsir imkanları daha da yüksəlir. Belə təsirin işə salınması isə Qarabağ münaqişəsinin həllinin tezləşməsi deməkdir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
