ABŞ-da prezident seçkiləri ilə bağlı xalq səsverməsi başa çatsa da, prosesin özü hələ tam yekunlaşmayıb. Bu səbəbdən Donald Tramp seçkinin bu mərhələsində qalib elan olunsa da, onun andiçmə mərasiminə qədər başqa şəxslə, hətta Hillari Klintonla əvəzlənməsi də qismən gözləniləndir. Buna səbəb isə ABŞ seçki sisteminin özüdür. Məsələ burasındadır ki, dövlət başçısını dekabrın 19-da Seçicilər Kollegiyası seçəcək. Seçicilər Kollegiyasının özünün formalaşması prosesi də kifayət qədər maraqlıdır.
Belə ki, Seçicilər Kollegiyası ştatların seçki günü müəyyənləşdirdiyi xüsusi nümayəndələrdən ibarət olur. Yəni hər ştatdan bu kollegiyada bir neçə nümayəndə təmsil olunur. Bunlara seçənlər deyirlər. Hər ştatdan seçənlərin sayı onun nümayəndələrinin senatorların sayına əlavə olunması ilə müəyyən edilir. Seçki günü ştatın Seçicilər Kollegiyasına neçə nümayəndə göndərməsi onun seçicilərinin sayı ilə müəyyən olunur. Məsələn, ABŞ-ın əhalisinin sayına görə ən böyük ştatı olan Kaliforniyada 28 milyondan artıq seçici var. Bu səbəbdən Kaliforniyanın 53 nümayəndəsi və 2 senatoru var. Beləliklə, Kaliforniyanın 55 seçki kollegiya səsi var. Ayova ştatının isə 5 nümayəndəsi və 2 senatoru var. Deməli, Ayovanın 7 seçki kollegiya səsi var. Lakin maraqlıdır ki, Vaşinqtonun yerləşdiyi Kolumbiya bölgəsinin nə nümayəndəsi, nə də senatorları var. Amma ona 3 seçki səsi verilib. Ümumilikdə Seçicilər Kollegiyasının 538 səsi var. Bu isə o deməkdir ki, namizəd qalib gəlmək üçün Seçicilər Kollegiyasının səs çoxluğuna nail olmalıdır. Bu isə təxminən 270 səs edir. Digər maraqlı məqam Seçicilər Kollegiyasında namizədin rəqiblərinin də səsini ala bilməsidir. Məsələn, Kaliforniyada demokrat namizəd 30 seçici kollegiyası səsi toplayarsa, bu halda rəqibinin topladığı 25 seçici kollegiyası səsi onun əlindən alınır və daha çox səs toplayan namizədə verilir. Başqa sözlə, demokrat namizədin hesabına bütün 55 səs keçmiş olur. Beləliklə, 320 milyon əhalisi olan ABŞ-da xalq deyil, 538 nəfər Seçicilər Kollegiyası olkənin növbəti prezidentinin kimliyini müəyyən edir. Özü də Seçicilər Kollegiyasında bəzən nümayəndələr mənsub olduğu partiyanın deyil, rəqib partiyanın namizədinə də səs verə bilir. Bu da o deməkdir ki, ABŞ-da seçkilərdə ölkə miqyasında xalqın daha az səsini toplayan namizəd Seçicilər Kollegiyasının daha çox səsini ala və prezident seçilə bilər. Məsələn, 1876-cı ildə Respublikaçılar Partiyasının namizədi Raterford Heyz 185 Seçicilər Kollegiyası üzvünün səsini qazanmaqla və 47,95% seçici səsi toplamaqla prezident seçilib. Onun rəqibi Samuel Tilden isə Seçicilər Kollegiyasının cəmi 1 səs az səsini qazanmışdı. Halbuki, ölkə miqyasında o, 50,97% seçici səsi toplamışdı. 1888-ci ildə Respublikaçı Bencamin Harrison Seçicilər Kollegiyasının 233 səsini və 47,82% seçici səsi əldə etməklə prezident seçilib. Rəqibi Qrover Klivlend Seçicilər Kollegiyasının 168 səsini toplasa da, ölkə miqyasında daha çox seçici səsinə, yəni 48,62% seçici səsinə malik olmasına baxmayaraq, seçki sistemi səbəbindən məğlub statusu ilə barışmalı olub. Eyni aqibətin növbəti nümunəsi 2000-ci ildə Demokratlardan olan Albert Qorun başına gəlib. O, ölkə miqyasında daha çox seçici səsi (50 992 335) toplamasına baxmayaraq, Seçicilər Kollegiyasının 266 səsinə malik olduğundan, daha az seçici səsi toplamış (50 455 156) Corc Buş Seçicilər Kollegiyasının 271 səsi hesabına prezident seçilib. Bu ədalətsizliyin baş verməsinin səbəbi isə çox sadədir və ştatları təmsil edən Seçicilər Kollegiyasının üzvlərinin fərqli elektorat sayı ilə seçilməsilə bağlıdır. Məsələn, kiçik Vayominq ştatında təxminən 430 min nəfər seçici var və 1 nəfər Seçicilər Kollegiyasına düşən seçicisinin sayı 143 min nəfər təşkil edir. Böyük Nyu-York ştatında isə 15 milyondan çox seçici var. Amma burada 1 nəfər Seçicilər Kollegiyasına düşən seçicilərin sayı 520 min nəfərə bərabərdir. Fərq göz qabağındadır. Deməli, 1 Seçicilər Kollegiyasına malik olmaq üçün ştatlar kifayət qədər fərqli sayda elektorata malik olmalıdır. Bu vəziyyət yuxarıda göstərilən seçici səsi ilə Seçicilər Kollegiyası arasındakı məlum ziddiyyəti şərtləndirir və nəticədə bəzən daha çox seçici səsi toplayan şəxs qıraqda qalır. Qeyd olunduğu kimi, bəzən Seçicilər Kollegiyası rəqib namizədə də səs verə bilir. Məsələn, 1836-cı ildə Virciniyanı təmsil edən 23 nümayəndə son anda qərarını dəyişərək seçkilər zamanı məğlub olan namizədə səs verib.
Seçicilər Kollegiyasının üzvlərinin seçilmə proseduru da kifayət qədər maraqlıdır. Bu üzvlər hər bir ştatda ya partiya iclaslarında seçilir, ya da onları ştat səviyyəsində partiya rəhbərləri seçir. Seçicilər Kollegiyasında təmsil olunan şəxslər adətən konqresmenlər, məşhur siyasətçilər, prezidentliyə namizədə yaxın şəxslər olur. Beləliklə, hər ştatda Seçicilər Kollegiyasının üzvlərinin adları olan iki siyahı olur. Siyahılardan biri Demokratlardan, digəri isə Respublikaçılardan ibarət olur. Ümumxalq səsverməsi başa çatdıqdan sonra Seçicilər Kollegiyasına hansı partiyadan olan şəxslərin siyahısının getməsi isə namizədin topladığı səslərdən asılıdır. Yəni ştatda əhalidən daha çox səs alan namizəd və onun partiyasının hazırladığı siyahıda adları olanlar Seçicilər Kollegiyasının üzvləri seçilirlər. Siyahı həm də hər ştatın qubernatoru tərəfindən təsdiq olunur. Ştatlarda əhalinin sayından asılı olaraq Seçicilər Kollegiyasının üzvlərinin sayı da fərqlənir. Belə ki, hər ştatdan olan Seçicilər Kollegiyasının üzvlərinin sayı həmin ştatın Senatda və Nümayəndələr Palatasında nə qədər təmsilçinin olması ilə ölçülür. Yəni hansısa ştatda Seçicilər Kollegiyası üzvlərinin sayı həmin ştatdan seçilən konqresmenlərin sayına bərabər olur.
Ümumiyyətlə, ölkə tarixində 157 nümayəndənin son anda qərarını dəyişdiyi müşahidə olunub. Onu da bildirək ki, prezidentliyə namizədlərdən heç biri Seçicilər Kollegiyasında lazım olan qədər səs toplamasa, bu halda Nümayəndələr Palatası müqayisədə ən çox səs toplayan iddiaçını prezident elan edir. Beləliklə, indiki halda vəziyyət bu həddə getsə, ABŞ-ın yeni prezidenti Tramp yox, məhz Klinton ola bilər. Çünki ümumxalq səsverməsində Klinton Trampdan 280 min çox səs toplayıb. ABŞ-ın tarixində bu, qalibin məğlubdan az səs topladığı beşinci seçkidir. Hələlik isə 8 noyabr seçkisində Donald Tramp daha çox ştatda qalib olduğu üçün Seçicilər Kollegiyasına Hillari Klintondan çox nümayəndə göndərib. Donald Trampın burada 290 dəstəkləyicisi var. Onun rəqibi Hillari Klintonda isə bu göstərici 228-dir. Belə bir vaxtda "jhange.org" saytında yayılan müraciətdə qeyd olunur ki, amerikalıların çoxu seçkidə Hillari Klintona səs verib, amma seçki sisteminin özəlliklərinə görə Donald Tramp prezident seçilmiş sayılır. Müraciət müəlliflərinin fikrincə, Donald Tramp prezident postuna uyğun deyil, onun tam təcrübəsizliyi, emosionallığı, yalançılığı və başqa mənfi keyfiyyətləri ölkə üçün təhlükəlidir: "Klinton xalq səsverməsini udub və prezident olmalıdır. Bizim antidemokratik institutdan, yəni Seçicilər Kollegiyasından demokratiyanın qələbəsi üçün istifadə etmək məqamıdır". Beləliklə, gələn ay Seçicilər Kollegiyası Donald Trampa lazım olan qədər səs verməsə, onun rəqibinin prezident postuna yolu açılmış olacaq.
Tahir TAĞIYEV
