Ermənistan və Gürcüstan arasında münasibətlər həmişə çoxlu problemlərlə üzləşib və çox vaxt gözəl səslənən ritorika pərdəsi arxasında gizlənir. Bu barədə danışan erməni politoloq Qrant Mikaelyan əmindir ki, Gürcüstanın milli siyasətini nəzərə alsaq, bu problemlər indi özünü daha qabarıq göstərəcək.
Mikaelyan “qeyd edib ki, Tiflis iqtisadi baxımdan “Tramp marşrutu” (TRIPP) layihəsi çərçivəsində razılaşmalardan narahatdır: “Ölkə aydın başa düşür ki, hazırda Gürcüstan marşrutu ilə gedən ticarət gələcəkdə Ermənistana yönəldilə və bu, iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər”. Ekspert bu il artıq bir neçə dəfə müşahidə edildiyi kimi Tiflisin Ermənistana qarşı ərazi rıçaqlarından narazılıq əlaməti kimi istifadə edə biləcəyini istisna etmir: “Gürcüstan öz ərazisindən müəyyən malların daşınmasına məhdudiyyət qoyub. Üstəlik, iqtisadi aspektdən əlavə, siyasi amil də var. Bu il oktyabrın 31-də İrəvanda Avronest Parlament Assambleyası Gürcüstandakı vəziyyətlə bağlı ölkədə demokratiyanın tənəzzülünə işarə edən qətnamə qəbul edib. Hakim “Vətəndaş müqaviləsi” fraksiyasından olan parlament üzvləri onun qəbulunu dəstəkləyiblər. Ermənistan Avropa İttifaqının istədiyi kimi səs verdi. Bu halda sırf anti-Gürcüstan siyasəti yoxdur, lakin aydındır ki, bu, Gürcüstana mənfi təsir göstərib, çünki bu qətnamədə onun hakimiyyəti özünü elan edib”. Eyni zamanda, Mikaelyanın fikrincə, bütün bunların çox mənfi nəticələri ola bilməz, çünki rəsmi Tiflis başa düşür ki, bu, çox güman, Ermənistanın deyil, Brüsselin qərarıdır. İranın Naxçıvanla Azərbaycan arasında yolun Ermənistan üzərindən açılması ilə bağlı mövqeyinə gəlincə, ekspert hesab edir ki, Amerikanın növbəti hücumları riski və digər daxili problemlər fonunda Tehranın hazırda dəqiq mövqeyi yoxdur: “Buna baxmayaraq, hazırda İran siyasi elitasında güc balansı Sünikdən keçən marşruta qarşı çıxan qüvvələrə üstünlük verir”. Mikaelyan əmindir ki, nə buğda tədarükü, nə də TRIPP-nin açılması Gürcüstan və İranın kəskin mənfi reaksiyasına səbəb olmayacaq, çünki hər iki ölkə Ermənistana ehtiyaclarını başa düşür: “Lakin bu ölkələrin, eləcə də Hindistanın və digər tərəfdaş dövlətlərin siyasi dairələri Ermənistanın niyə məhz bu siyasəti yeritdiyini sual altında qoyurlar”.
Bundan əvvəl Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan “Orbeli” Analitik Mərkəzinin İrəvanda keçirilən illik beynəlxalq konfransı çərçivəsində çıxış edərkən bəyan etmişdi ki, Moskva və Tehran Amerika şirkətinin TRIPP layihəsində mümkün iştirakı ilə bağlı narahatlığını bildirməyib. Xatırladaq ki, avqustun 8-də Vaşinqtonda Ermənistan, ABŞ və Azərbaycan liderləri münaqişənin sülh yolu ilə həlli ilə bağlı birgə bəyannamə imzalayıblar. ABŞ prezidentinin sözlərinə görə, Ermənistan Trampın rəhbərlik etdiyi TRIPP sazişinə əsasən, Azərbaycanın Naxçıvanla quru əlaqəsi yaratmaq üçün istifadə etməyə ümid etdiyi 741 nömrəli marşrutun işlənməsi üçün 99 ilədək uzunmüddətli müstəsna hüquqlar verəcək. ABŞ tərəfi torpaq sahəsini infrastruktur və idarəetməyə cavabdeh olan konsorsiuma subicarəyə verməyi planlaşdırır. Bunlar fonunda Gürcüstan Nəqliyyat Dəhlizlərinin Tədqiqi Mərkəzinin direktoru Paata Tsaqareişvili qeyd edir ki, Gürcüstan tərəfi Ermənistan, Azərbaycan və Türkiyə arasında yeni marşrutların açılmasından sonra tranzit yüklərinin 20 faizini itirmək riski ilə üzləşir: “Regionda nəqliyyat əlaqələri açılsa, ilk növbədə avtomobil yolu marşrutları açılacaq. Dəmir yolu xəttinin işə salınması təxminən 5-6 il çəkəcək, çünki yolun Ermənistandan keçəcək hissəsi naməlum vəziyyətdə qalır. Region ölkələri bu vaxtdan logistika marşrutlarını təhlil etmək və yenidən strukturlaşdırmaq üçün istifadə edirlər. Ermənistanla Azərbaycan arasında yeni marşrutlar qaçılmaz olaraq Gürcüstan vasitəsilə yükdaşımalarını azaldacaq - itkilər ildə təxminən 1,5-2 milyon ton təşkil edə bilər”. Tsaqareişvilinin hesablamalarına görə, itkilər Orta dəhliz üzrə Gürcüstan üzərindən reallaşan tranzit daşımalarının 15-20 faizinə bərabərdir. Gürcüstan ərazisindən ildə təxminən 18-20 milyon ton yük daşınır. Ekspert vurğulayıb ki, Gürcüstan rəqabət qabiliyyətini qorumaq üçün indi addımlar atmalıdır: tarif siyasətinə yenidən baxmalı, infrastrukturu inkişaf etdirməli və yükdaşıyanları stimullaşdırmalıdır. Bundan əlavə, Gürcüstan hazırda Türkiyədən öz ərazisi ilə Ermənistana tranzit keçən yükdaşımalarının bir hissəsini itirə bilər. Hazırda yük dəniz yolu ilə Gürcüstana çatdırılır, Tiflis terminalında yenidən dəmiryolu və ya avtomobillərə yüklənir, sonra isə Ermənistana göndərilir. Ermənistan-Türkiyə sərhədi açılandan sonra bu axın Gürcüstandan yan keçməklə birbaşa gedəcək. Tsaqareişvili həmçinin Mərkəzi Asiyanın potensialına diqqət çəkib. Təkcə Qazaxıstan 2023-cü ildə 132 milyon ton yük daşıyıb, lakin bu həcmin yalnız 2 faizi Gürcüstana çatıb. Ekspertin fikrincə, həm Gürcüstan, həm də Ermənistan bu axınları cəlb etmək üçün daha fəal rəqabət aparmalıdır. Azərbaycan tərəfi isə Gürcüstanla, perspektivdə Ermənistanla işbirliyini davam etdirməkdə maarqlı tərəfdir.
Samirə SƏFƏROVA
