Tehrandan fərqli olaraq, Vaşinqton Ermənistana hərtərəfli təhlükəsizlik zəmanəti verir
İran və Ermənistan təbii qonşudurlar. Ermənistanın təhlükəsizlik məsələlərində problemləri varsa, İran təhlükəsizlik təminatları verə bilər, çünki vəziyyət İrana da təsir edir. İran təhlükəsizlik məsələlərində zəmanət verməyə hazırdır.
Bunu İrəvanda “Artsax: həll olunmamış münaqişə, qayıdış hüququ” "beynəlxalq konfransı" çərçivəsində jurnalistlərlə söhbətində iranlı beynəlxalq ekspert Ehsan Movahedian deyib.
"Biz əminik ki, ABŞ regiona Ermənistanın təhlükəsizliyini qorumaq üçün deyil, regionda sabitliyi pozmaq, Rusiyaya, İrana, daha sonra Çinə zərər vermək üçün gedir. ABŞ Ermənistanda insanları bir-birinə qarşı qoymağa çalışır", - ekspert qeyd edib.
Onun sözlərinə görə, ABŞ “əlavə addımlar” atmağa çalışarsa, İran buna cavab verəcək.
İran Ermənistanın təhlükəsizliyinə təminat verə bilərdisə, Ermənistan 8 avqustda nəyə görə okeanın o tayında ABŞ-la memorandum imzalayırdı?
İran ABŞ-a qarşı hər hansı bir addım ata bilər?
Baki-xeber.com bildirir ki, Ermənistanın ABŞ-la memorandum imzalamasının bir neçə səbəbi var.
Birincisi, Ermənistan çox gözəl bilir ki, İranın ona verəcəyı təhlükəsizlik zəmanətləri formal xarakter daşıyır. Çünki İranın öz beynəlxalq vəziyyəti sanksiyalar, ABŞ-la gərginlik və Qərblə toqquşma üzərində qurulub. Ona görə də Ermənistan real təhlükəsizlik təminatını Qərbdən və ABŞ-dan siyasi, hərbi və iqtisadi dəstək şəklində görür.
8 avqustda ABŞ-la imzalanmış memorandum göstərir ki, Ermənistan balans siyasəti aparmağa çalışır. Yəni Ermənistan həm İran və Rusiya ilə münasibətləri qorumaq, həm də Qərbə yaxınlaşmaq istəyir.
Ermənistan, xüsusən də 2020 və 2023-cü il hadisələrindən sonra Rusiyaya inamını itirib və alternativ təhlükəsizlik tərəfdaşları axtarır. Bu axtarışlar isə Ermənistanı Qərbə və ABŞ-a aparıb çıxardı.
İranın ABŞ-a qarşı ata biləcəyi addımlara gəldikdə,
İran birbaşa ABŞ-la hərbi qarşıdurmaya getməz, amma dolayı və regional cavab mexanizmləri mövcuddur.
Məsələn, İran ABŞ-ın Ermənistandakı təsirini açıq şəkildə tənqid edə, region dövlətləri arasında anti-ABŞ mövqeyini gücləndirmək üçün siyasi bəyanatlar verə bilər.
Digər tərəfdən, Tehran hakimiyyəti iqtisadi və enerji sahəsində tədbirlər görə bilər. Tutaq ki, Ermənistan üzərindən enerji-logistika layihələri ilə ABŞ təsirini balanslaşdırmağa çalışar. Bunun isə təsiri o qədər də əhəmiyyətli deyil. Çünki Ermənistan ərazisi logistik baxımdan cəlbedici deyil.
Hərbi-siyasi xəbərdarlıqlar baxımından, xüsusən də Zəngəzur dəhlizi məsələsində,
İran sərhədə qoşun yeridərək “qırmızı xətt” mesajı verir. Amma bunun real eskalasiyaya çevrilmək ehtimalı sıfıra bərabərdir.
Regional ittifaqlarla təsir baxımından, İran Rusiya ilə mütəmadi, bəzən isə Çinə yaxın münasibətlər quraraq ABŞ-a qarşı balans yarada bilər.
Eyni zamanda İran ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki maraqlarına (İraq, Suriya, Hörmüz boğazı ətrafında) təzyiqlər göstərməyə cəhd göstərə bilər.
Yekun olaraq qeyd edək ki, İranın “təhlükəsizlik zəmanəti” siyasi bəyanatdır, real mexanizmi yoxdur. Ermənistan isə bunu bilir və ABŞ-la yaxınlaşmaqla özünə əlavə təminat axtarır. İran ABŞ-ın addımlarına cavab vermək üçün Ermənistana görə Vaşinqtonla toqquşmaya girməz, amma dolayı təzyiq vasitələrindən (sərhəd siyasəti, diplomatik bəyanatlar, regiondakı təsir kanalları) istifadə edə bilər.
Lakin 2025-ci ilin 8 avqust tarixində ABŞ və Ermənistan arasında Vaşinqtonda imzalanmış memorandumlar Ermənistana hərtərəfli təhlükəsizlik zəmanəti verir.
Belə ki, 2025-ci il avqustun 8-də Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan və Prezident Donald Trampın iştirakı ilə bir sıra vacib sənədlər imzalanıb.
Sülh və Qarşılıqlı Əməkdaşlıq Çərçivəsində Ermənistanla Azərbaycan arasın bağlanan Sazişin məqsədi keçmiş Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə son qoyulması və qarşılıqlı münasibətlərin normallaşdırılmasıdır. Bu saziş həmçinin “Trump Route for International Peace and Prosperity” (TRIPP) adlı yeni tranzit dəhlizinin əsasını qoydi. Bu, Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən strateji yol olaraq nəzərdə tutulur.
ABŞ bu dəhlizin inkişafı üçün 99 il müddətinə eksklüziv hüquqlara malikdir. Bu yol enerji, ticarət və nəqliyyat şəbəkələri üçün strateji önəm daşıyır.
“Crossroads of Peace” (Sülh Kəsişməsi) Kapasite Qazanma Əməkdaşlığı Memorandumu çərçivəsində Ermənistanın infrastrukturu və sərhəd təhlükəsizliyi sahəsində ABŞ-dan investisiya, resurs və təlimlər almaq planlaşdırılır. Bu sənəddə sərhəd nəzarəti, gömrük sistemlərinin gücləndirilməsi, kibertəhlükəsizlik və əməkdaşlıq nəzərdə tutulur.
Enerji Təhlükəsizliyi Əməkdaşlığı Memorandumu isə Ermənistanın enerji sektorunun dirçəlməsi və diversifikasiyası ilə bağlı əməkdaşlıği nəzərdə tutur. Buraya sivil nüvə enerjisi (xüsusən kiçik modul reaktorlar - SMR), kritik enerji infrastrukturlarının qorunması, bərpa olunan enerji və enerji şəbəkələri modernizasiyası daxildir.
Süni İntellekt və Yarımkeçirici (Semiconductor) İnnovasiyaları Memorandumu yarımkeçirici ekosistemin inkişafı, süni intellekt tətbiqləri üzrə əməkdaşlıq artırılacaq, həmçinin təminat zənciri, akademik və elmi əməkdaşlıq vasitəsilə texnologiya transferi nəzərdə tutulur.
Bunlarla yanaşı, 2025-ci ilin 14 yanvarında ABŞ və Ermənistan “Strateji Əməkdaşlıq Xartiyası”nı imzalamışdı. Bu sənəd demokratiya, suverenlik, enerji, təhlükəsizlik, müdafiə, kibertəhlükəsizlik, enerji diversifikasiyası və digər sahələrdə əməkdaşlığı istiqamətləndirir. Lakin bu xartiya konkret hərbi müdafiə öhdəliyini nəzərdə tutmur.
Nəyə görə ABŞ-la memorandum imzalandı?
İrandan fərqli olaraq, bu sənədlər formal siyasi zəmanətlər deyil, konkret sektorlarda - sərhəd təhlükəsizliyi, enerji, yüksək texnologiya - real praktik dəstək və imkanlar paketini təqdim edir.
Ermənistan həm regionda balans siyasəti aparır, həm də Qərblə daha birbaşa əlaqələr quraraq təhlükəsizlik zəmanətini artırmağa çalışır.
İran üçün bu nə deməkdir?
İranın "Sünik regionu bizim üçün qırmızı xətdir" bəyanatı və təhlükəsizlik təminatı təklifi rəsmi səviyyədə güc nümayişi olsa da, ABŞ müqavilələri konkret iqtisadi və sektor yönümlü olması səbəbilə daha real təsirlidir.
ABŞ tranzit dəhlizinə (TRIPP) eksklüziv inkişaf hüququ alması İran üçün strateji təsir imkanlarının daralmasına işarədir.
Akif NƏSİRLİ
