Məlum olduğu kimi, Ermənistan Azərbaycan ərazisinin bir hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə həmsərhəd bölgədə və Türkiyə sərhədinə çox yaxın bir ərazidə - Arazdəyəndə ABŞ sərmayəsi ilə 70 milyon dollar dəyərində iri metallurgiya zavodu inşa etməyə hazırlaşır.
Metallurgiya zavodunun illik istehsal gücünün 180 min ton olacağı bildirilir. Azərbaycan buna etiraz edib, lakin erməni tərəfi zavodun inşa olunduğu ərazidə ABŞ bayrağını qaldırmaqla prosesin arxasında Vaşiqtonun da dayandığını nümayiş etdirməyə çalışır.
Amma Ermənistanın “Demokratik Alternativ” partiyasının sədri Suren Surenyants qeyd edir ki, Arazdəyəndə ABŞ bayrağının qaldırılması primitiv addımdır, bu, Azərbaycanın zavodla bağlı ekeolji iradlarına mane olmayacaq. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın tələbləri göz qabağındadır: “Biz bayraq qaldırmaqla təhlükəsizlik problemini həll etməyəcəyik”. Baş verənlərlə bağlı Rusiyanın “Vesti Kavkaza” portalı yazır: “Ermənistan-Azərbaycan sərhədində, Araz çayına yaxın ərazidə Amerika bayrağı dalğalanır. Bunu Ermənistanda ekologiya sahəsində beynəlxalq hüququ pozan metallurgiya zavodunun inşaatçıları qaldırıb. Onların nöqteyi-nəzərindən bu, Azərbaycana mesaj olsa da, əslində Rusiyaya bir siqnaldır. Arzadəyən kəndi Azərbaycan və Ermənistan arasında kommunikasiyaların açılışının əsas nöqtələrindən biridir. Məhz onun ərazisindən İrəvandan Naxçıvana dəmir yolu, eləcə də Ermənistan hakimiyyətinin nəzarətində olan Azərbaycanın Kərki anklavına gedən avtomobil yolu keçir. Arazdəyən coğrafi mövqeyinə görə Qarabağ müharibəsindən sonra Ermənistan-Azərbaycan sərhədində daimi gərginlik nöqtələrindən birinə çevrilib: kommunikasiyaların qarşısını almaq istəyən İrəvan oralarda mütəmadi olaraq atəş açmağa başlayıb. Naxçıvandan keçən dəmir yolunun işə salınması və bu yol olmadan Zəngəzur dəhlizi layihəsinin həyata keçirilməsindən imtina edilməsi əsas məqsəddir. Bundan əlavə, kənddə rus sərhədçiləri yerləşdirilib və Ermənistan rəhbərliyi onları Azərbaycan ordusunun cavab atəşinə məruz qoymağa çalışır. Bu halda Ermənistan hakimiyyəti təxribatlarla bağlı yeni əfsanə ilə gündəmə gəlib. Arazdəyəndə iri metallurgiya zavodunun tikintisi razılaşdırılıb ki, bu da Azərbaycanda etiraza səbəb olmaya bilməzdi. Bəs bu halda Arazdəyəndəki ABŞ bayrağının mənası nədir? Ermənistanın “GTB Holdings” şirkətinin keçmiş “törəməsi” “GTB Steel”in zavodun tikinti meydançasında ABŞ bayrağının quraşdırılması ilə bağlı bəyanatı çox qeyri-müəyyəndir: şirkət nümayəndəsi etiraf edib ki, Amerika bayrağı hərbi müdafiəni təmin etmir, lakin əlavə edib ki, o, idarə heyətinin Arazdəyəni tərk etməmək və tikintini davam etdirmək qərarını işçilərə çatdırıb. Görünür bu, “GTB Steel”in səhmlərinin 50%-nin bu ilin may ayından iki Amerika şirkətinə - “CS Global Investments” və “Virtual Funding”ə məxsus olduğuna işarədir. Eyni zamanda, faktiki olaraq, “GTB Steel”in sahibləri olduğu kimi qalıb: Ermənistanın mərhum baş naziri Vazgen Sarkisyanın ailəsi və “GTB Holdings”ə nəzarət edən amerikalı hindli Bobbi Kanq.
Şirkətlərin bu cür qarışdırılmasında iqtisadi məna çox azdır, amma siyasi məna olduqca parlaqdır: indi zavodu de-yure Ermənistana deyil, amerikalı səhmdarlara məxsus şirkət tikir və Azərbaycan tərəfdən Amerika mülkünə cavab atəşi açılır. Burada “sanki” hissəciyi əsasdır, çünki bütün kənar müşahidəçilərə aydındır ki, zavod ermənilərindir və onun işini erməni iş adamları idarə edəcək. Bundan əlavə, səhmdarların hüquqi ünvanları zavodun tikintisinin Espo Konvensiyasını pozması ilə bağlı heç nəyi dəyişmir (bəlkə də ermənilər belə qərara gəliblər ki, Amerika örtüyü onlara bu pozuntuya məhəl qoymamağa imkan verəcək). Bununla belə, Arazdəyəndəki ABŞ bayrağı daha mühüm siyasi məna daşıyır - o, Moskva üçün tarixin çox çətin dövründə Qərb qüvvələrinin Rusiyanın müttəfiqinin ərazisinə nüfuz etmə dərinliyini ölçür. Birincisi, Nikol Paşinyan rejimi Aİ-nin təhlükəsizlik rəsmilərindən ibarət iki illik “müşahidəçi” missiyasını Ermənistana buraxdı və indi Ermənistan-Türkiyə sərhədində Rusiya sərhəd postunun yaxınlığında Amerika bayrağı dalğalanır. Belə çıxır ki, bayraq Azərbaycana xəbərdarlıq etmək üçün qaldırılıb, əslində isə Rusiyaya xəbərdarlıq edir: Ermənistan indi müdafiəni ancaq Qərbdə axtarır. İrəvanın növbəti məntiqli addımı Amerika qüvvələrini Arazdəyənə dəvət etmək və onları sərhəddə qarşıdurmaya vadar etməyə çalışmaq olardı. Vaşinqton məmnuniyyətlə Ermənistana əsgər göndərəcək, amma onları güllə altına salmayacaq, onun başqa vəzifəsi var - Rusiyanı Cənubi Qafqazdan sıxışdırıb çıxarmaq. Yəni anti-Azərbaycan məqsədlərini güdən İrəvan əslində ABŞ-ın məqsədlərinə xidmət edir. Bununla da Rusiyaya xəyanət edir”. İrəvanın Moskvaya xəyanətinin miqyasının genişlənməsinə Ermənistanın “Qraparak” nəşri də xüsusi diqqət edir: “Ermənistan hakimiyyəti müttəfiqimiz Rusiyaya qarşı növbəti təxribatçı kursa başlayıb. Məlum olub ki, Avropa Parlamentinin müdafiə komitəsinin sədri Natali Luazo və Avropa Parlamentinin təhlükəsizlik və müdafiə komitəsinin üzvlərinin də daxil olduğu Avropa İttifaqı nümayəndə heyəti Sisian hava limanına enib”. Nəşr qeyd edib ki, 44 günlük müharibədən sonra Sisian hava limanını Rusiya sülhməramlıları idarə edir və ona bitişik ərazidə onların geniş poliqonu var: “Onları hava limanında Aİ-nin Ermənistandakı müşahidə missiyasının rəhbəri Markus Ritter və Aİ-nin Ermənistandakı səfiri Andrea Viktorin qarşılayıb. Enişdən sonra müşahidəçilərin “Twitter” səhifəsində onların Laçın yolunun yaxınlığında patrul xidməti həyata keçirəcəkləri ilə bağlı qeyd edilib. Üçtərəfli bəyanata görə, Aİ müşahidəçilərinin həmin ərazidə patrul fəaliyyəti göstərmək səlahiyyəti yoxdur və məlum olub ki, qrup Aİ missiyasına qoşulur. Onlar Rusiya sülhməramlılarının nəzarət zonasında peyda olublar. Azərbaycan tərəfi bir neçə gün əvvəl sülhməramlı qüvvələrin müşayiəti ilə orada bayraq qaldırıb”. Nəşr qeyd edir ki, bəzi hökumət dairələrində, hətta Zəngəzurda son günlərin prosesləri təhlükəli avantüra kimi qələmə verilir və Aİ müşahidəçilərinin Ermənistanda olması Rusiyada birmənalı qəbul olunmur: “Üstəlik, onlar Ermənistan hakimiyyətinin icazəsi ilə rus sülhməramlılarının nəzarət zonalarında peyda olublar”. Nəşr onu da qeyd edib ki, Aİ nümayəndələri ilə Ermənistanın sabiq səhiyyə naziri, hakim “Vətəndaş Müqaviləsi” Partiyasından olan deputat Arsen Torosyan da Zəngəzura gedib. Qəzetin mənbələrinin bildirdiyinə görə, bu halda hökumət Ermənistanın KTMT üzvlüyünün dondurulması istiqamətində yeni addımlar atmağa hazırlaşır.
Tahir TAĞIYEV
