Məhəmnəd Əsədullazadə: "Əgər İran tərəfi uranın nəzarət altında yalnız dinc məqsədlər üçün zənginləşdirilməsindən imtina edərsə..."
Son illərdə İranın nüvə proqramı beynəlxalq diqqətin mərkəzindədir və regional təhlükəsizlik məsələlərində əsas rol oynayır. ABŞ və İsrailin İrana qarşı sərt mövqeyi və mümkün hərbi qarşıdurma riskləri fonunda İran öz nüvə texnologiyasını həm müdafiə, həm də strateji təhlükəsizlik vasitəsi kimi təqdim etməyə çalışır.
Bu kontekstdə sual yaranır: İranın nüvə proqramı bu gərgin geosiyasi vəziyyətdə leqitimləşdirilə bilərmi? Bu proqramın beynəlxalq səviyyədə qəbul olunması, təhlükəsizlik zəmanətlərinin verilməsi və diplomatik danışıqların nəticəsi ilə sıx bağlıdır. Eyni zamanda, İran daxildə milli təhlükəsizlik və suverenlik mövqeyini gücləndirmək üçün proqramı taktiki üstünlük kimi istifadə edə bilər. Bu mövzu həm regional sabitlik, həm də beynəlxalq hüquq və diplomatiya baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
İran bu hadisələr fonunda öz nüvə proqramını leqitimləşdirməyə çalışa bilər, amma beynəlxalq səviyyədə bunun qəbul olunması çox mürəkkəb və məhdud olacaq. ABŞ və İsrailin təzyiqi, həmçinin BMT və beynəlxalq təşkilatların nəzarəti proqramın yalnız müdafiə və sülh məqsədli göstərmədən tam leqitimləşdirilməsinə imkan vermir.
Eyni zamanda, İran bu gərginliyi öz üstünlüyünə çevirməyə çalışa bilər, nüvə texnologiyasını strateji təhlükəsizlik vasitəsi kimi təqdim edərək daxildə milli təhlükəsizlik və suverenlik mövqeyini gücləndirə bilər. Lakin beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusilə Avropa ölkələri və ABŞ, bu iddialara həmişə şübhə ilə yanaşacaq və proqramın hərtərəfli yoxlanılması üçün diplomatik və iqtisadi təzyiqlər davam edəcək.
Nəticədə, İranın nüvə proqramını tam leqitimləşdirməsi çətin görünür, amma regional və daxili siyasi səbəblərdən müəyyən dərəcədə “taktiki leqitimlik” əldə edə bilər ki, bu da proqramın fəaliyyətini məhdud şəkildə davam etdirməsinə imkan yarada bilər.
Siyasi şərhçi Məhəmməd Əsədullazadə “Bakı-Xəbər” nəşrinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ-la İran arasındakı əldə edilən atəşkəs rejimi çox kövrəkdir. Amerika tərəfi deyir ki, onların 15 maddəlik təklifinin əksəriyyəti qəbul edilib, digərlərinin də müzakirəsi gedir. İran tərəfi isə bildirir ki, Tehranın təklif etdiyi 10 bəndlik paket müzakirə edilir. Ortada dəqiq mənzərə bəlli deyil.
Əgər bu günlər ərzində atəşkəs davam edərsə, aprelin 10-da İslamabadda tərəflər arasında görüş keçiriləcək. Hələlik İran mülki məqsədlər üçün uranın zənginləşdirilməsində maraqlı olduğunu nümayişi etdirir. Amerika isə İran ərazisində uranın zənginləşdirilməsinə son qoymaq fikrindədir.
ABŞ və İran arasında razılaşma əldə edilərsə, Nüvə Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin nəzarəti altında İran ərazisində nüvənin mülki məqsədlər üçün zənginləşdirilməsinə icazə verilməsi mümkün ola bilər. Amerika da əslində İranda mülki məqsədlər üçün uranın zənginləşdirilməsinin əleyhinə deyil. Amma İran rejiminin nüvə silahı əldə etməsini nəinki ABŞ, hətta qonşu dövlətlər də arzulamır.
Əgər İran tərəfi uranın nəzarət altında yalnız dinc məqsədlər üçün zənginləşdirilməsindən imtina edərsə, onda iki tərəf arasında ciddi problemlər yaşanacaq, sanksiyalar qüvvədə qalacaq, hətta müharibənin davam etməsi də mümkündür.
Dəniz NƏSİRLİ
