Zəngəzur - TRIPP marşrutu artıq təkcə iqtisadi layihə kimi deyil, daha geniş geosiyasi kontekstdə, xüsusilə ABŞ/İsrail-İran qarşıdurması fonunda qiymətləndirilir və bu da yeni riskləri və prosesləri daha da kəskinləşdirir.
Belə bir müharibə və ya hərbi eskalasiya ehtimalı regionda nəqliyyat xətlərinin təhlükəsizliyini birbaşa sual altına qoya bilər. İranın regiondakı mövqeyi zəiflədiyi və ya təzyiq altında qaldığı halda, o, alternativ təsir rıçaqları axtaracaq və Zəngəzur istiqamətində baş verən proseslərə daha sərt reaksiya verə bilər. Bu isə marşrut ətrafında gərginliyin artması, siyasi bəyanatların sərtləşməsi və hətta dolayı təhlükəsizlik risklərinin yaranması ilə nəticələnə bilər.
Digər tərəfdən, ABŞ və İsrailin regionda aktivliyinin artması bu marşrutun strateji əhəmiyyətini daha da yüksəldir. Bu xətt alternativ logistika və enerji daşımaları üçün istifadə oluna bilər ki, bu da İranın regional izolyasiyasını dərinləşdirən faktor kimi çıxış edir. Nəticədə, marşrut təkcə iqtisadi deyil, həm də geosiyasi “təzyiq aləti” kimi qəbul edilə bilər.
Bu reallıq region ölkələrini seçim qarşısında qoya bilər. Bəzi dövlətlər Qərb yönümlü layihələrə daha çox inteqrasiya etməyə çalışarkən, digərləri balans siyasətini qorumağa üstünlük verə bilər. Bu isə region daxilində yeni siyasi bölünmələr və fərqli mövqelərin formalaşmasına gətirib çıxara bilər.
Müharibə ssenarisi həm də enerji və ticarət marşrutlarının yenidən dizaynına səbəb ola bilər. İran üzərindən keçən yollar riskli hesab olunduqca, Zəngəzur-TRIPP kimi alternativlər daha cəlbedici görünə bilər. Bu isə layihəyə marağı artırsa da, eyni zamanda onu daha çox hədəfə çevirə bilər.
Bundan əlavə, qeyri-dövlət aktorlarının aktivləşməsi ehtimalı da artır. Regional gərginlik fonunda müxtəlif qrupların təxribat xarakterli addımları nəqliyyat xətlərinin təhlükəsizliyini poza bilər. Bu cür risklər xüsusilə keçid zonalarında və həssas ərazilərdə daha real görünür.
Eyni zamanda, beynəlxalq hüquq və legitimlik məsələləri daha çox müzakirə mövzusuna çevrilə bilər. Müharibə şəraitində atılan addımlar, tətbiq olunan sanksiyalar və hərbi əməliyyatlar fonunda nəqliyyat layihələrinin hüquqi statusu və təhlükəsizlik rejimi yenidən nəzərdən keçirilə bilər.
Beləliklə, ABŞ/İsrail-İran qarşıdurması fonunda Zəngəzur-TRIPP marşrutu həm strateji baxımdan daha əhəmiyyətli olur, həm də daha həssas və riskli layihəyə çevrilir. Bu marşrutun gələcəyi artıq yalnız iqtisadi deyil, regionda formalaşan yeni geosiyasi reallıqlardan birbaşa asılı vəziyyətə düşür.
Bu situasiya Azərbaycan üçün həm ciddi dividendlər, həm də real risklər yaradır və nəticə əsasən ölkənin balanslı siyasət aparmaq qabiliyyətindən asılı olacaq.
Bir tərəfdən, dividendlər kifayət qədər əhəmiyyətlidir. ABŞ/İsrail-İran qarşıdurması fonunda regionda alternativ nəqliyyat və logistika marşrutlarına ehtiyac artır. İran üzərindən keçən yollar riskli hesab olunduqca, Zəngəzur istiqaməti və ümumilikdə Azərbaycan üzərindən keçən xətlər daha cəlbedici olur. Bu, ölkənin tranzit rolunu gücləndirə, iqtisadi gəlirləri artıra və strateji əhəmiyyətini yüksəldə bilər. Eyni zamanda Azərbaycan həm Qərb, həm də region ölkələri üçün vacib tərəfdaş statusunu daha da möhkəmləndirə bilər.
Digər mühüm üstünlük ölkənin geosiyasi çəkisinin artmasıdır. Belə mürəkkəb şəraitdə balanslı və praqmatik siyasət yürüdə bilən ölkələr daha çox önə çıxır. Azərbaycan düzgün diplomatik xətt saxlayarsa, həm Qərb, həm də region dövlətləri ilə münasibətlərini paralel şəkildə inkişaf etdirərək əlavə siyasi dividendlər əldə edə bilər.
Amma risklər də az deyil və bəzi hallarda daha həssasdır. Ən ciddi təhlükə regionda hərbi eskalasiyanın genişlənməsi ehtimalıdır. İranla gərginliyin artması Azərbaycanın cənub istiqamətində təhlükəsizlik risklərini yüksəldə bilər. Bundan əlavə, böyük güclər arasında rəqabətin kəskinləşməsi Azərbaycanı seçim qarşısında qoya bilər ki, bu da balans siyasətini çətinləşdirir.
Bütün bunlarla yanaşı, tranzit marşrutlarının strateji əhəmiyyətinin artması onları potensial hədəfə də çevirir. Bu isə infrastruktur təhlükəsizliyi, sərhəd sabitliyi və daxili təhlükəsizlik baxımından əlavə yük yaradır. Qeyri-sabitlik investorların davranışına da təsir göstərə bilər.
Ümumiyyətlə demək olar ki, bu situasiya Azərbaycan üçün potensial olaraq daha çox dividend vəd edir, amma bu dividendlər yüksək risklərlə müşayiət olunur. Əgər ölkə balanslı xarici siyasətini qoruyub saxlasa, təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirsə və geosiyasi riskləri düzgün idarə edə bilsə, üstünlüklər zərərləri üstələyə bilər. Əks halda isə regiondakı gərginliklər əldə olunan faydaları zəiflədə bilər.
Dəniz NƏSİRLİ
