Son illər qlobal güc mərkəzləri arasında rəqabətin kəskinləşməsi beynəlxalq münasibətlər sistemində qeyri-müəyyənliyi daha da dərinləşdirib. Xüsusilə böyük dövlətlərin öz maraqlarını əsas götürərək regionlara yönəlik sərt ritorikası və təzyiq alətləri beynəlxalq hüququn və dövlət suverenliyinin taleyi ilə bağlı ciddi suallar yaradır. Bu baxımdan ABŞ-ın Latın Amerikası və Arktika istiqamətində atdığı addımlar mövcud dünya nizamının gələcəyi kontekstində diqqətlə təhlil edilməlidir.
Siyasi analitik Aydın Quliyev Editor.az-a açıqlamasında bildirib ki, ABŞ-ın Venesuela istiqamətində həyata keçirdiyi siyasət beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəli presedent formalaşdırıb:
“ABŞ-la münasibətlərində gərginlik yaşayan, xüsusilə də müstəqil və milli maraqlara əsaslanan siyasət yürüdən kiçik və orta dövlətlər üçün ciddi narahatlıqlar yaranıb. Bu ölkələr artıq açıq şəkildə anlayırlar ki, istənilən an siyasi, iqtisadi və ya digər təzyiq mexanizmləri ilə üzləşə bilərlər. Bu baxımdan Latın Amerikası regionu xüsusi risk zonasına çevrilməkdədir.
Bəzi ehtimallara görə, Venesueladan sonra ABŞ-ın diqqətinin Kolumbiyaya yönəlməsi istisna edilmir. Doğrudur, Kolumbiya ilə Vaşinqton arasında müəyyən problemlər mövcuddur və bu problemlər ölkə daxilində narkoticarətə qarşı mübarizə məsələləri ilə də əlaqələndirilir. Lakin Kolumbiyanın BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü kimi fəaliyyətə başlaması yaxın perspektivdə bu ölkəyə qarşı Venesuelaya bənzər sərt ssenarinin reallaşmasını az ehtimallı edir. Bununla belə, gələcəkdə Kolumbiyaya qarşı da müxtəlif təzyiq elementlərinin gündəmə gəlməsi mümkündür.
Eyni yanaşmanı Qrenlandiya məsələsində də görürük. Burada söhbət Qrenlandiya rəhbərliyinin konkret addımlarından deyil, ABŞ-ın öz milli təhlükəsizlik maraqları çərçivəsində Arktika bölgəsinə nəzarəti gücləndirmək istəyindən gedir. Vaşinqton hesab edir ki, bu regionda Çin, Rusiya və digər güclərin fəallaşması ABŞ üçün strateji risklər yaradır. Bu səbəbdən Qrenlandiya üzərində nəzarətin artırılması ABŞ üçün prioritet kimi təqdim olunur.
Bu proseslərin birbaşa hərbi müdaxilə formasında olacağı ehtimalı aşağı olsa da, iqtisadi, siyasi və hərbi razılaşmalar yolu ilə ABŞ-ın mövqelərini gücləndirmək cəhdləri mümkündür. ABŞ-ın Sakit okean regionunda bəzi ada dövlətləri ilə imzaladığı rüsumsuz ticarət və təhlükəsizlik sazişləri bu yanaşmanın real nümunəsidir.
Ümumilikdə isə Venesuela nümunəsi göstərdi ki, beynəlxalq münasibətlərdə güc amili yenidən ön plana çıxır. Bu isə xüsusilə suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və daxili işlərə qarışmama prinsipinə əsaslanan siyasət yürüdən dövlətlər üçün ciddi risklər yaradır. Azərbaycanın daim müdafiə etdiyi beynəlxalq hüquq normalarının pozulması qlobal sabitliyə deyil, əksinə, yeni qarşıdurmalara yol açır”.
Analitikin sözlərinə görə, beynəlxalq münasibətlər sistemində əvvəlki tarazlıq mexanizmləri faktiki olaraq sıradan çıxıb:
“Hazırda dünya köhnə nizamın dağıldığı, yeni sistemin isə formalaşmadığı bir mərhələdən keçir. Bu vəziyyət müəyyən mənada İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində yaranmış beynəlxalq mühitlə müqayisə oluna bilər. O dövrdə olduğu kimi, bu gün də güc mərkəzləri geniş manevr imkanlarına malikdir. Fərq ondadır ki, hazırda ABŞ-a real əks balans yarada bilən qüvvə əsasən Çinlə məhdudlaşır. Bu isə qlobal sabitlik baxımından riskləri daha da artırır”.
Gülnarə Abasova, Editor.az
