- Al bu ziri, get Elmira xalandan çalası al gətir, qatıq çalım.
- Ay nənə, axı öz qatığınızdan niyə saxlamırsız çalası üçün, ya da bizdə də qatıq var da, gedim anamdan alım, gətirim. Niyə hər dəfə məni obanın o başına, çalası gətirməyə göndərirsən? Onların eşşək boyda itləri də var.
Nənənm üz gözünü turşudub, hirslə dedi:
- Sənə nə deyirəm onu elə, Elmira xalanın qatığı yaxşı olur, ondan olan çalasıdan elə o dadda qatıq tutur.
Yenə naəllac qalıb, çadırların önündən keçərək obanın o başına, Elmira xalagilin çadırına tərəf deyinə-deyinə getməyə başladım. Hər çadırın önündə də bir ya iki çoban iti, tərs-tərs adama elə baxırdı ki, sanki gözlərindən “gəlib səni qaparam ha” oxunurdu. Ona görə də onların gözünün içinə baxmırdım, amma fikirim o tərəfdə olurdu ki, cumsalar, vaxtında bilim, gərmoşov ağacı sağa-sola yellədib, özümü qoruyum.
Gedəndə bu “it postlarından” sakitçiliklə keçə bildim, elə bil nənəm onlara tapşırmışdı ki, imkan verin, Elmiranın çalasısından gətirsin. Gözlədiyimin əksinə, Elmira xala gülə-gülə məni qarşıladı, ziri qatıqla doldurdu, hələ üstəlik mənə isti lavaşda şor-kərə dürməyi də verdi.
Dürməyi yeyə-yeyə geri qaydırdım. İtlər bu dəfə mənə başqa cür baxırdılar. Quyruqlarını bulayıb, dilləri ilə ilə ağız-burunlarını yalayıb sanki “noolar, o isti çörəkdən mənə də ver” deyirdilər.
Elə bil bayaqkı itlər deyildilər. Mən də hər dəfə dürməyimdən bir diş qoparıb, onlara atırdım. Nənəmgilin çadrının yanına çatanda dürmək qurtarmışdı, itlərlə birlikdə yemişdik.
Danışırlar ki, rəhmətlik babam da müharibədən əvvəl, aclıq vaxtlarında aldığı iki çörəyin birini evə gələ-gələ, böyür-başına toplaşan itlərə atırmış. Onu da deyirlər ki, o vaxtlar çörəyin ətri də başqa cür idi, kəndin o başında təndir salıb, çörək yapanda, bu başından qoxsu hiss edilirmiş. Bəlkə də camaatın hissiyatı güclü, diri imiş. Babam evə gələndə, nənəm onu danlayarmış ki, a kişi, 4 yetimçən ac quş balası kimi ağzını açıb, səni gözləyir, sən də çörəyi yolda itlərə verirsən. Sən nə cür adamsan? Babam da gülərək deyirmiş ki, mən itlərə desəydim ki, uşaqlara aparıram, başa düşəcəkdilər? Mübahisə böyüyəndə, babamın hövsələsi daralar, nənəmə bir-ikisini çəkərmiş. Ancaq gələn dəfə nə babam itlərə çörək verməyi yaddan çıxarmaz, nə də nənəm onu danlamaqdan yorulmaz, öz “payını” da alardı.
Babam o vaxtlar çörəyi itlər ac olduqları üçün verərdi, mən isə dürməyimdən “istədiklərinə”, həm də qorxudan onlara vermişdim.
- Ay nənən ölsün, elə dürməyini dişləyib, itlərə verdin ki, bayaqdan sənə baxırdım.- Nənəm ziri əlimdən alıb, gülə-gülə üzümə baxdı. Sonra da soruşdu:
- Elmira xalan sənə nə deyirdi, elə bil nəsə tapşırırdı?
- Nə bilim ay nənə, o qədər qarma-qarışıq şey dedi ki, heç nə anlamadım. Elə bil sənin haqqında nəsə deyirdi, bir də Yaysəmən xalanın adını çəkirdi.
Elə bu vaxt Elmira xala özü də gəlib çıxdı, elə bil verdiyi çalasının dalınca gəlmişdir ki, görsün necə qatıq tutacaq.
Nənəmlə başladılar söhbətə, nəsə qızğın danışırdılar, arada da Yaysəmən arvadın adını çəkirdilər. Bəlkə də Yaysəmən xala nənəmin "beynini çalırdı" bilmədim, mənim isə fikirim “bozenin” yanında idi ki, görəsən hardadır, gedib tapım gətirim, bu gün quzuya getməmişəm, boş vaxtımdır, eşşəyi minib “saqqıza” gedim. Deyirlər “Sarı döşdə” yaman saqqız var, o gün Həsən kişi, bir parç “tutmuşdur”.
-Nə ağzını ayrıb, tamaşa edirsən, gəl get bir “qurtqurd” su gətir. -Anam məni səslədi.
Bu dəfə də “qurtqurtu” götürüb, deyinə-deyinə bulağa su gətirməyə getdim, yolda dədəmin “çalış bir işlə məşğul ol, yoxsa hərə sənə nəsə tapşıracaq, boş qatarı yükləyərlər” fikirinə haqq qazandırdım.
***
Bərk soyuq idi, adamın elə bil paltarından keçib dərisinə, oradan da ruhuna çökürdü.
Görəsən ruhlar üşüyür? Ağlıma gələn bu fikir soyuqdan ruhun titrəməsindən, ya ağlın küləkləməsindən idi, bilmədim. Bir onu bilirdim ki, Bakı iqliminə görə insan yaşayışı üçün əlverişli məkan deyil. Burada külək və rütubət yayda adamı çirklifason tərlədir, cin kimi boğur, qışda isə soyuğu şiddətləndirir. Naxçıvanın, Kəlbəcərin soyuğu bundan çox olsa da, adamı belə üşütmür. Elə bil oralarda soyuq da dağlar kimi vüqarlıdır, adamla adam kimi müharibə edir. Bakıda isə külək hər cür hiylə edir, gah istini, gah da soyuğu yelləyir.
İşdən gəlirdim, yorulmuşdum, adəti üzrə marketə girməliyidm, uşaqlar hərəsi bir şey tapşırmışdı, kiçik qızım isə bir şokalad şəkli atmışdı ki, çox xoşum gəlir bunu al. Arxasınca da, müasir dövrdə uşaqlı-böyüklü hamının “hiylə” növlərindən olan ürək, nə bilim nə şəkilləri...
Bu cür smayklar, sel kimi xəbərlər, sürətli hadisələr insanın süd kimi beynini dəyişir, elə bil qatıq çalır. Bəlkə də elə insan buna görə getdikcə qocalır...
Yadıma düşdü ki, son vaxtlar sosial şəbəkələrdə Kəlbəcərdə qazın olmaması, hansısa təzə salınmış qəsəbədə yanğın çıxması və s. xəbərlər çoxalıb. Bu cür xəbərlər də hərəsi bir dadda olan, beyinlərdə fikirləri bərkitmək, dəyişmək, necə deyərlər ictimai fikir yaratmaq, qarışdırmaq üçün çalasıdırlar.
Axı insan yaşayan yerdə qaz, işıq kəsilə bilər, yanğın da olar, qışda su da donar, burada qeyri adi nə var ki? Bakıda, Gəncədə və s. İri şəhərlərdə də bu hadislər baş verir, heç o qədər söz-söhbət olmur. Niyə məhs işğaldan azad edilmiş yerlərdə, təzədən məskunlaşmış şəhər və qəsəbələrdə belə hadislər olanda ondan çalası xəbər kimi istifadə edirlər? Kimə, hansı “ağız dadına” bu cür qarışdırmalar lazımdır? Gül kimi “südümüzü”- qələbəmizi, dəyişmək istəyirlər. Axı vaxt var idi, uzaq yox , 6 il əvvəl biz Haramı düzündə səngərdən ayağımızı o tərəfə qoya bilmirdik. İndi xəbərlərə , “İradlara” baxın e: Kəlbəcərdə qaz kəsilib, Ağdamda ev yanıb, Laçında evləri tikəndə yeyinti olub və s. Çalası fikirlər.
Demək Kəlbəcər alınıb, özü də bir nəfər itki vermədən alınıb, ora yol çəkilib, qaz çəkilib, ev tikilib, sakin köçüb ki, qaz verilməsində problem və şikayət hadisəsi olub da. 6 il əvvəl belə şeylər ola bilərdi?
Çalası sözü ümumilikdə xalqımızın dilində ara vurmaq, aranı qarışdırmaq anlamında işlənir. Çalasılar təkcə ölkədə deyil, dostlar arasında, kollektivlərdə, qohum-əqraba içində, hətta insanın öz içində də vardır.
Həm də çalası təşkilatlar, qrumlar, ölkələr, qüvvələr də var.Məsələn "rəhmətlik" Mİnski qrupu, Avropa Şurası vəs.
Çalası sözünün daha dərin mənası isə az bir şeyin çox şeyi özünə bənzətməsidir. Elmira xalanın bir zir çalasısının nənəmin bir vedrə südünü, öz dadında olan qatığa çevirdiyi kimi.
Çalasıda olan bakteriyalar, maddələr südün içində əlverişli mühit tapıb sürətlə çoxalır və onu öz quruluşunda, dadında olan mahiyyətə çevrir.
Deyəsən indi dünyada kiçik, zəif, vətəndaşlarının çoxu "qatıqlaşmya" meyilli olan dövlətləri müharibə yolu ilə deyil, "çalası" ilə tuturlar, işğal edirlər, südünü dəyişirlər. Elə bil iri dövlətlər hərəsi əlində bir zir çalası girir "çadırlara"...
Cəmiyyətin, xalqın da fikir çoxluğunu, əqidə və inamını südə bənzətsək, çalasılarıyla dəyişmək, özlərinə bənzətmək istəyirlər. Bu elə çalasının südü “işğal” etməyi kimi bir şeydir.
Marketin qapısının ağzında balaca, sarışın, saçı pırtlaşıq bir qız mənə yaxınlaşdı və qəribə- soyuqla insanlığın, uşaqlığın ruhunun döyüşməsi səsinə bənzər səslə:
- Əmi mənə makaronla yağ ala bilərsən? Evdə heç nə yoxdur, acıq. -dedi və sonra da, ümidin öz-özünə inamsızlığına oxşar baxışla baxmağa başladı. Dodaqları da çürüməkdə olan ət kimi göyərmişdi.
- Onları ala bilmərəm, buyur sənə bir manat verim. -deyib, ona pul verib , marketə girdim.
Nə alacaqdım, yadımdan çıxdı, pırtlaşıq qız beynimi qatışdırmışdı. Telefona baxdım, alınacaq şeyləri xatırlayıb səbətə yığdım. Sonra beynimdə mələklə şeytan tutaşmağa başladı. Pırtlaşığın istəkləri, səs tonu, baxışları- çalası öz işini görmüşdür.
Şeytan səsini atıb başına, həyasızcasına dirənmişdir ki, Pırtlaşıq dilənçidir, qaraçıdır, hamıdan istəyir, bir manat verdin bəsdir, sənin nəyin var ki, verəsən, gör nə qədər burda varlı adamlar bazarlıq edir, onlar niyə vermir? Sən onlardan ağıllısan? Şeytanın çığır-bağırından od -alov saçırdı. Rəsmən şölələnirdi, özünü yırtıb-tökürdü.
Mələk də abırlı, sakit səslə deyirdi ki, adamsan, özgə vədə xeyirxahlıqdan zaddan danışırsan, səndən bir manat istədilər, ya yağla, makaron? Manata makaron düşür indi 2026-cı ildir e... Manat çoxdan “rəhmətə” gedib...
Yaxınlaşdım makaronlar düzülmüş piştaxtaya, əşi mən bunların hansını alım, yüz cürədir, Pırtlaşıq hansını istəyər, nə bilim... Bir manat vermişəm də, kimsə də verər, gəlib istədiyini alar- şeytan tərəfim özünü , haqlı çıxarmaq istədi. Sonra bir az yumuşaldı, yaxşı, qara da olsa, ucuzdur, bundan birini alım.
Nurlu bir formanın içindən istehzalı səs:-evinə ondan alırsan? Adam ol, yaxşısını al!-dedi.
Ən yaxşı bildiyim bir makoron seçdim, səbətə qoyub, kiçik qızımın istədiyi şokaldın şəklini marketin işçisi, cavan oğlana göstərdim. Gətirdi şokaladların yanına, tapdı. Dedim biri neçəyədir, o da getdi qiymətini öyrənməyə, gözləmədim, ikisini götürdüm. Demə bahalı şokalad imiş...
Marketdən çıxanda Pırtlaşığa yaxınlaşdım, yeniyetmə bir qız onun selofanına mərcimək qoyurdu, başını qaldırıb, məni görüb gülümsədi:
-Nə yaxşı, Siz də almısız?
Mən də gülümsədim.
Yox bu qız deyildi, indi diqqət etdim, adama oxşamırdı, mələy idi, sarışın mələk. Pırtalaşıq da mələy idi, sınayıcı mələk.
Pırtlaşığa xitabən dedim:
- Orada şokald da var, evə çatana kimi hələlik bunu ye.
Hər iki sarışın mələklə sağollaşıb, evə tərəf yollandım. Beynimdəki, mələklə şeytan ikisi də məmnun idi, sakitləşmişlər, sıfırlanmışlar, elə bil yeni döyüşə enerji yığırdılar. Biri istədyini almış, digəri yağ almağa qoymamışdır. Demək olar ki, hərəsi öz çalasılığını etmişdir.
ALLAHA dua edirdim ki, nə yaxşı ki, bu gün mənim qabağıma bu mələkləri çıxarmışdır. Biri var halal qazancından onlara nəsə alasan, daha doğrusu sınanasan. Yoxsa ki, əlində “dürməyin” ola, ya qorxudan, ya da istədikləri üçün "itləri" yedirdəsən... Bir sözlə itlə yemək yeyəsən...
Axşamçağı qayıtmışdım saqqızdan, xeylax-yarı parç da saqqız “tutmuşdum”. Anam çadırda qabağıma qatıqla qalın qoymuşdu, başım elə yeməyə qarışmışdır ki, bayırda nənəmlə Yaysəmən arvadın getdikcə qızışan "qılınc-qırğınına" fikir vermirdim. Qatığı nənəm vermişdi, günorta çörək yeməmişdim, ya nəydi bilmirəm, doğurdan da çox dadlı idi. Elmira xalanın çalasısından yaranmış qatıq bayırdakı dava kimi yaman "tutmuşdu".
Sadıq Qarayev.
05.01.2026
