Türkmən dilçiliyinin inkişafında müstəsna xidmətləri olan, həm elmi, həm pedaqoji fəaliyyəti ilə bir neçə nəslin formalaşmasında böyük rol oynamış görkəmli alim Cabbarməmməd Göklenov (Jepbarmämmet Gökleňov), yarım əsrdən artıq davam edən zəngin yaradıcılığı və elmi irsi ilə ölkənin filoloji mühitində xüsusi yer tutur. Onun həyat yolu həm zəhmətin, həm də elmə sonsuz sədaqətin bariz nümunəsidir. Uşaqlıqdan elm yoluna – 1950-ci il 15 noyabrda Daşoğuz vilayətinin Köhnəurgənç bölgəsində, Quşbəyi kəndində sadə bir kəndli ailəsində dünyaya gələn Göklenov Cabbarməmməd uşaqlıqdan elmə və kitaba böyük maraq göstərib. 1968-ci ildə orta məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra, həmin il Məhtimqulu adına (keçmiş M.Qorki adına) Türkmən Dövlət Universitetinin türkoloji fakültəsinə daxil olur. O, ali təhsilini 1973-cü ildə fərqlənmə diplomu ilə başa vuraraq türkmən dili və ədəbiyyatı müəllimi ixtisası alır. Universitet illərində B.A.Qariyev, M.Kosayev, M.N.Xıdırov, Q.Sarıyev (B.A.Gariyev, M.Kösäýew, M.N.Hydyrow, G.Saryýew) kimi böyük alimlərin dərslərini dinləməsi gələcək tədqiqatçının elmi dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu mühit onun bir alim kimi yetişməsinə möhkəm təməl qoyur. Elm dünyasina doğru ilk addimlar – Universiteti bitirdikdən sonra Gökleňov Jepbarmämmet elmi fəaliyyətə "Ylym" ("Elm") nəşriyyatında redaktor kimi başlayır. Burada Şamuhəmməd Qədimov və Qılıç Nəfəsov (Şamuhammet Gandymow və Gylyç Nepesow) kimi ustadlarla birgə çalışmaq ona elmi redaktə mədəniyyətini, dilçilikdə dəqiqlik və səlislik prinsiplərini dərindən mənimsəməyə şərait yaradır. Bu illərdə o, türkmən dilçiliyi və ədəbiyyatına dair bir sıra əhəmiyyətli nəşrlərin hazırlanmasında iştirak edir. Elmi çevrədə ilk tanınması da məhz həmin dövrlərə təsadüf edir. Sankt-Peterburq da elmi təhsil və fonetika tədqiqatlari - 1974–1977-ci illərdə o, iki qurum arasında əldə olunan elmi razılaşma əsasında Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin Fonetika kafedrasında aspirantura təhsili alır. Burada onun elmi dünyasına professor L.V.Bondarko kimi dünyaşöhrətli fonetistlərin təsiri böyük olur. Sonrakı tədqiqatlarında türkmən dilinin səs sistemi, xüsusilə də çəkimli səslərin akustik və eşidilmə xüsusiyyətləri onun əsas araşdırma istiqamətlərindən birinə çevrilir. İnstitut illəri – elmi inkişafin zirvələri – 1977-ci ildən başlayaraq, uzun illər boyunca Məhtimqulu adına Dil, Ədəbiyyat və Milli Əlyazmalar İnstitutunda çalışır. Burada laboratoriya əməkdaşı kimi başlayan fəaliyyətini kiçik elmi işçi, böyük elmi işçi kimi davam etdirir. İnstitutun elmi mühiti, Fiqam Əzimov, Bəşim Çariyarov, Zuleyxa Muhammedova, Sapar Kurenovov (Pygam Azymow, Bäşim Çaryýarow, Zylyha Muhammedowa, Sapar Kürenowow) kimi öncül alimlərin iştirakı onun elmi yetişməsində məktəb rolunu oynayır. Bu illərdə o, türkmən dilinin fonetik quruluşunu eksperimental metodlarla araşdıran mühüm məqalələr yazır. 1985-ci ildə müdafiə etdiyi "Türkmən dilinin çoxhecalı sözlərinin vurğusuz çəkimliləri (eksperimental-fonetik araşdırma)" adlı işi ona filologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsini qazandırır. Sonradan isə Şərq dilləri üzrə dosent elmi adı alır. Təhsil islahatlari və yeni fakültələrin yaradılması – 1989-cu ildən etibarən o, Dövlətməhəmməd Azadi adına Türkmən Milli Dünya Dilləri İnstitutunda fəaliyyət göstərməyə başlayır. Burada onun fəaliyyəti yalnız elmi deyil, həm də təşkilati cəhətdən böyük əhəmiyyət kəsb edir. 1990-cı ildə açılan türkmən filologiyası fakültəsinin təşkili, ilk proqramların, tədris planlarının hazırlanması, müəllim seçimi və kafedraların qurulması bilavasitə onun iştirakı ilə həyata keçirilib. Daha sonra Göklenov Cabbarməmməd Şərq dillərinin – fars, ərəb və türk dillərinin tədrisi üçün fakültə yaradılmasının təşəbbüskarlarından biri olur. O dövrdə Daşkənd, Düşənbə, Bakı kimi şəhərlərdəki nümunələrin öyrənilməsi də məhz onun da daxil olduğu heyətin fəaliyyəti ilə mümkün olmuşdur. Rəhbərlik fəaliyyəti və institutun elmi həyatındakı rolu. Onun institutdakı fəaliyyəti genişdir: kafedra müdiri, fakültə dekanı, elmi işlər üzrə prorektor və daha bir çox məsul vəzifələri uğurla icra etmişdir. Uzun illər gənc alimlərin elmi inkişafında, filologiya üzrə yeni kadrların hazırlanmasında əvəzsiz xidmət göstərib. Hazırda o, şərəfli əmək fəaliyyətini davam etdirərək Yaxın Şərq dilləri kafedrasının dosenti vəzifəsində çalışır. Elmi və ictimai fəaliyyətinə verilən qiymətlər – Jepbarmämmet Gökleňovun əməyinə dövlət səviyyəsində də yüksək qiymət verilib. O, 2016-cı ildə "Türkmənistanın Müstəqilliyinin 25 illiyi" yubiley medalı ilə təltif olunub. Bundan başqa, o, Türkmənistan Ağsaqqallarının III, X, XI və XV qurultaylarının iştirakçısı olmuş, beynəlxalq və yerli elmi jurnalların redaksiya heyətlərində təmsil olunmuşdur. Cabbarməmmət Göklenov yalnız öz elmi nailiyyətləri ilə deyil, həm də dövlət miqyasında dilçilik və təhsil sahəsində həyata keçirilən islahatların fəal iştirakçısı kimi yadda qalıb. O, ömrünün böyük hissəsini türkmən dili, ədəbiyyatı, fonetika elmi və Şərq dillərinin inkişafına həsr etmiş görkəmli ziyalı, alim və müəllimdir. Onun zəngin elmi irsi, yetirdiyi tələbələr və yaratdığı tədris ənənələri gələcək nəsillər üçün uzun illər boyu yaşayacaqdır. Ustad elm xadiminə bol yaradıcılıq uğurları, sağlam ömür arzulayırıq.
Almaz Ülvi BİNNATOVA
Filologiya elmləri doktoru, professor Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun "Azərbaycan-Türkmənistan-Özbəkistan ədəbi əlaqələri" şöbəsinin müdiri, TürkSOY-un "Məhtimqulu Fəraqi - 300" yubiley medalının mükafatçısı Özbəkistan Respublikasının "Dostluq" ordeni mükafatçısı Bakı, noyabr, 2025
