Kamran Əsədov: “Gürcüstanın dövlət universitetlərində ali təhsili pulsuz etməsi Azərbaycan üçün ciddi düşünülməli nümunədir”
“2026-cı ildən etibarən Gürcüstanın dövlət universitetlərində bütün tələbələrin təhsili dövlət tərəfindən tam şəkildə maliyyələşdiriləcək”. Bu barədə Gürcüstan Təhsil, Elm və Gənclər Nazirliyinin ölkədə ali təhsilin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı açıqlamasında bildirilir.
Gürcüstanın təhsil, elm və gənclər naziri Givi Mikanadze bildirib ki, hökumət həm dövlət, həm də özəl ali məktəblərdə oxuyan tələbələrlə bağlı əvvəlki maliyyələşdirmə mexanizminin tətbiqinə davam edəcək. Lakin əsas diqqət dövlət universitetlərinin gücləndirilməsinə yönəldilib: “2026-cı ildən başlayaraq dövlət universitetlərində bütün tələbələrin təhsil haqqını dövlət tam şəkildə qarşılayacaq. Ali təhsil islahatlarının prioriteti məhz dövlət universitetlərinin dəstəklənməsi və gücləndirilməsidir".
Qeyd etdiyimiz kimi, gələn ildən Gürcüstanın dövlət universitetlərində ali təhsil pulsuz olacaq. Maraqlıdır, belə bir qayda ölkəmizdə də tətbiq oluna bilərmi? Məlumdur ki, ölkəmizdə dövlət universitetlərində ödənişli təhsil üstünlük təşkil edir. Gürcüstan təcrübəsinin ölkəmizdə tətbiqi mümkündür?
“Gürcüstan modelinin dərhal və tam tətbiqi real deyil, lakin onun ideoloji və mərhələli şəkildə adaptasiyası mümkündür”
Təhsil eksperti Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, Gürcüstanın 2026-cı ildən etibarən dövlət universitetlərində bütün tələbələr üçün ali təhsili tam şəkildə dövlət hesabına maliyyələşdirməsi region üçün sadəcə sosial addım deyil, ali təhsilin ideoloji mahiyyətinin yenidən müəyyənləşdirilməsidir. Bu qərar ali təhsili fərdi xərc yox, dövlətin insan kapitalına uzunmüddətli investisiyası kimi qəbul edən yanaşmanın nəticəsidir və təsadüfi populizm xarakteri daşımır: “Burada əsas hədəf diplom paylamaq deyil, dövlət universitetlərini güclü elmi, akademik və institusional mərkəzlərə çevirməkdir. Statistik müqayisələr bu qərarın arxasında duran məntiqi aydın şəkildə göstərir. Gürcüstanda ali təhsilə ayrılan dövlət vəsaiti ÜDM-in təxminən 1,2–1,3 faizi həcmindədir və bu göstərici son beş ildə sabit artım nümayiş etdirir. Tələbələrin ali təhsilə cəlb olunma səviyyəsi 65–70 faiz civarındadır və onların təxminən 70 faizi məhz dövlət universitetlərində təhsil alır. Bu struktur hökumətə imkan verir ki, maliyyələşməni mərkəzləşdirilmiş və idarəolunan şəkildə həyata keçirsin. Azərbaycanın statistik mənzərəsi isə fərqlidir. Ölkəmizdə ali təhsilə ayrılan dövlət xərcləri ÜDM-in təxminən 0,7–0,8 faizi səviyyəsindədir. Dövlət universitetlərində oxuyan tələbələrin təxminən 60–65 faizi ödənişli əsaslarla təhsil alır. Bu isə ali təhsil xərclərinin əsas yükünün ailələrin üzərində qalması deməkdir və sosial bərabərlik baxımından ciddi fərqlər yaradır. Qanunvericilik baxımından yanaşdıqda maraqlı ziddiyyət ortaya çıxır. Azərbaycan Respublikasının “Təhsil haqqında” Qanununun 5-ci maddəsində təhsilin dövlət üçün prioritet sahə olduğu və hər kəs üçün əlçatanlığın təmin edilməsinin dövlətin vəzifəsi kimi müəyyənləşdirildiyi açıq şəkildə qeyd olunur. Eyni zamanda qanunun 18-ci maddəsində ali təhsilin dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi mexanizmlərinin mövcudluğu təsbit edilir. Lakin real praktika göstərir ki, ali təhsilin maliyyələşdirilməsi əsasən fərdi ödənişlər üzərində qurulub və bu da qanunun sosial mahiyyəti ilə tətbiq arasında balanssızlıq yaradır. Gürcüstanın son qərarı məhz bu balanssızlığı aradan qaldırmağa yönəlib. Bu modelin müsbət tərəfləri kifayət qədər aydındır və strateji xarakter daşıyır. Ən vacib üstünlük ali təhsildə sosial ədalətin güclənməsidir. Ailənin gəlir səviyyəsi artıq tələbənin dövlət universitetində oxuyub-oxumamasını müəyyən etmir. Digər müsbət təsir dövlət universitetlərinin nüfuzunun artmasıdır. Pulsuz ali təhsil fonunda dövlət universitetləri əsas seçimə çevrilir və bu, həm akademik mühitin güclənməsinə, həm də özəl ali məktəblərdə keyfiyyətə əsaslanan rəqabətin formalaşmasına səbəb olur. Üçüncü mühüm üstünlük ali təhsildə “müştəri–xidmət” münasibətinin zəifləməsidir. Tələbə ödəniş etdiyi üçün yox, dövlətin etibar etdiyi resurs kimi dəyərləndirilir və bu yanaşma akademik tələbkarlığı artırır. Bununla yanaşı, risqlər də mövcuddur və onları nəzərdən qaçırmaq olmaz. Ali təhsilin tam pulsuz olması kütləviləşməni sürətləndirə bilər və əgər akademik tələblər sərtləşdirilməzsə, keyfiyyətin zəifləməsi risqi yarana bilər. Məhz bu səbəbdən Gürcüstan hökuməti dövlət maliyyələşməsini nəticə və performans göstəriciləri ilə bağlamağı planlaşdırır. Yəni dövlət universiteti yalnız tələbə sayına görə deyil, məzunların əmək bazarına uyğunluğu, elmi fəaliyyət və keyfiyyət göstəricilərinə görə maliyyə alacaq. Bu yanaşma ali təhsili pulsuz, amma asan etməmək prinsipinə əsaslanır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, dövlət universitetlərində pulsuz ali təhsil keyfiyyətlə ziddiyyət təşkil etmir. Almaniyada, Norveçdə, Finlandiyada ali təhsil ödənişsizdir və həmin ölkələr ali təhsilin keyfiyyətinə görə dünya reytinqlərində ön sıralardadır. Bu ölkələrdə ali təhsil xərcləri ÜDM-in 1,5–2 faizi civarındadır və universitetlər yüksək hesabatlılıq rejimində fəaliyyət göstərir. Türkiyədə dövlət universitetlərində təhsil haqqı simvolik səviyyədədir, lakin sərt akademik süzgəclər sayəsində keyfiyyət saxlanılır. Bu modellərin ümumi xüsusiyyəti ali təhsilin dövlət üçün xərc yox, gələcək iqtisadi və sosial qazanc mənbəyi kimi dəyərləndirilməsidir. Azərbaycan üçün müqayisə göstərir ki, Gürcüstan modelinin dərhal və tam tətbiqi real deyil, lakin onun ideoloji və mərhələli şəkildə adaptasiyası mümkündür. Dövlət universitetlərində təhsil haqqının tədricən azaldılması, prioritet və strateji ixtisaslar üzrə tam dövlət maliyyələşməsinin genişləndirilməsi, region universitetlərinə xüsusi dəstək mexanizmlərinin yaradılması bu istiqamətdə real addımlar ola bilər. Burada əsas məsələ maliyyə yükünün birdən-birə artırılması yox, ali təhsilin maliyyələşmə fəlsəfəsinin dəyişdirilməsidir. Bu konteksdə Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə apardığı siyasət xüsusi vurğulanmalıdır. Dövlət sifarişinin genişləndirilməsi, prioritet sahələr üzrə əlavə maliyyə mexanizmlərinin tətbiqi, universitetlərin institusional inkişaf planlarının hazırlanması və akkreditasiya mexanizmlərinin sərtləşdirilməsi ali təhsildə keyfiyyəti əsas hədəf kimi müəyyənləşdirən yanaşmadan xəbər verir. Nazirliyin ali təhsili sosial populizm yox, dayanıqlı inkişaf aləti kimi görməsi müsbət və strateji yanaşmadır və faktiki olaraq Gürcüstanın indi atdığı addımın fəlsəfəsinə uyğun istiqamətdə gedildiyini göstərir”.
Həmsöhbətimizin dediyinə görə, Gürcüstanın dövlət universitetlərində ali təhsili pulsuz etməsi Azərbaycan üçün ciddi düşünülməli nümunədir. Bu model sübut edir ki, siyasi iradə, düzgün maliyyə planlaması və akademik məsuliyyət bir araya gəldikdə ali təhsil həm əlçatan, həm də keyfiyyətli ola bilər. Ölkəmizdə ali təhsilin gələcəyi məhz dövlət universitetlərinin gücləndirilməsi, maliyyələşmənin nəticəyə bağlanması və ali təhsilin milli inkişaf strategiyasının mərkəzinə yerləşdirilməsi ilə birbaşa bağlıdır: “Bu istiqamətdə atılan hər ardıcıl addım uzunmüddətli perspektivdə cəmiyyət üçün daha savadlı, iqtisadiyyat üçün daha rəqabətli, dövlət üçün isə daha dayanıqlı gələcək vəd edir”.
Günel CƏLİLOVA
