Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Vyanada Dağlıq Qarabağ münaqrişəsi ilə bağlı görüşü və bunun hansı nəticələrə gətirib çıxaracağı barədə indi ən müxtəlif fikirlərə, proqnozlara rast gəlmək mümkündür. Amma burada əsas ümumi cəhət budur ki, Qarabağ məsələsində Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın manevr imkanları tükənib.
Bu mənada, Ermənistanın son bir neçə ayda Dağlıq Qarabağ probleminin həllini tapması istiqamətində müsbət irəliləyişlərdən narahat olaraq müxtəlif təxribatçı addımlar atması fonunda görüşdə necə mövqe sərgiləyəcəyi hər kəsi maraqlandırır. Lakin bir məsələ dəqiqdir ki, Azərbaycan lideri Ermənistanın mövqeyini əks etdirən Nikol Paşinyandan konkret münasibət tələb edəcək. Özü də ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin əhatə dairəsində Ermənistandan konkret münasibət tələb olunması da Paşinyanın nala-mıxa vurmasına imkan vermir.
Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan rusiyalı ekspert Stanislav Tarasov da qeyd edir ki, Vyana görüşü əvvəlkilərdən fərqlənir. Ekspertin sözlərinə görə, rəsmi səviyyədə xarici əlamətlərə diqqət yetirilərsə, məhsuldar dialoq üçün indilikdə nikbin fikir səsləndirmək hələ ki, çətindir: “Ancaq şəxsən fikrim budur ki, bu cür şəraitdə iki dövlət rəhbəri şəxsi əlaqələr qurur, danışıqlar prosesində dinamika qazanmağa çalışır. Mənə elə gəlir ki, ölkə rəhbərləri arasında hər hansı bir səbəbdən susmağa üstünlük verdikləri bir anlaşma var. Bu birincisi. İkincisi odur ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun vasitəçilik səyləri olmadan şəxsi təmaslar yaratmaq müsbət nəticə verir. Düşənbəni buna misal göstərmək olar. Buna görə də budəfəki Əliyev-Paşinyan formatı müstəqil məna daşıyır. Amma burada nəzərə almaq lazımdır ki, İrəvanın manevr imkanları da tükənib. Bu mənada, Paşinyanın hansı addımlar atacağı xüsusi maraq doğurur”.
Almaniyalı politoloq Aleksandr Rar isə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması prosesində “Madrid prinsipləri”nin dəqiqləşdirilməsi tələbinin Vyanada yenidən gündəmə gəlməsini istisna etmir: “Əliyev-Paşinyan görüşündə “Madrid prinsiplərinin dəqiqləşdirilməsi ətrafında danışıqların aparılması əsas yer tutacaq”. Onun sözlərinə görə, bir sıra məsələlər havadan asılı vəziyyətdə qalıb və əlavə izahatlara ehtiyac var: “Bu məsələdə mütəxəssislər çoxdan vahid mövqedən çıxış ediblər. Buna görə də qarşıdakı görüşdə dəqiqləşdirmə ətrafında söhbətlər aparıla bilər. Danışıqlara fasilə verilməsi bir sıra təhlükələri əhatə edir. Buna görə də danışıqları hər hansı şəkildə davam etdirmək lazımdır. Ancaq bu halda da aprel döyüşlərinədək olan dönəmə geri dönürük. Həmin dövrdə də danışıqlar varmı, yoxmu, ümumi gündəlik varmı, yoxmu, deyə anlamaq olmurdu. Mən düşünürəm ki, ATƏT-in Minsk Qrupu daha ciddi işləməklə tərəfləri qane edən gündəliyin formalaşmasına imkan verməlidir”.
Digər rusiyalı politoloq Oleq Kuznetsov isə bildirib ki, əslində, Paşinyan iki seçim arasında qalıb: “Paşinyan bir müddət ölkə daxilində və beynəlxalq arenada uğurla “oynadı”, amma indi onun erməni xalqına istədiyi “çörəyi” vermək imkanı yoxdur. Buna görə də heç kim ona kömək etmək istəmir. Ermənistanda müxalif qüvvələrin birləşməsi tamamilə təbii, obyektiv bir prosesdir və siyasi cəmiyyətin həyatına dair ümumi qanunlara tam uyğun gəlir. Buna görə də burda təəccüblü bir şey görmürəm. Keçən ilin mayından etibarən – Paşinyanın Ermənistanda hakimiyyəti ələ keçirdiyi gündən bəri yalnız bir şeyi deyirəm: Paşinyan populist, demaqoq, qədim Roma dövründə olduğu kimi, həmişə çörək və sirk tələb edən kütlənin lideridir. Keçən ilin aprel-may aylarında devrilmiş Qarabağ klanı adlanan Köçəryan-Sarkisyan bu günlərdə ən zəif tərəfdarlarının da yanındadır. Onlar bunu yeni hakimiyyətdən intiqam almaq üçün edir.
Bütün bunları nəzərə alaraq başa düşmək lazımdır ki, xarici siyasətdə Qarabağ klanı həmişə rusiyapərəst mövqeyə sadiqdir, Paşinyan klanı isə açıq-aşkar amerikapərəstdir. Buna görə də bu gün Ermənistan Rusiya və ABŞ arasında qlobal geosiyasi qarşıdurma nöqtəsidir. Və bu qarşıdurmada Rusiya keçən il də məğlub oldu, amma revanş götürmək ümidini itirmir. Buna görə də Moskva Paşinyanın düşmənlərinə lazımi resursları verir və erməni mənşəli Rusiya oliqarxlarını şantaj edir. Rusiya tərəfi öz ərazisində müflis olmaq qorxusu altında erməni əsilli oliqarxları Paşinyana qarşı siyasi fəaliyyət göstərən müxalifətə maddi dəstək göstərərək, Ermənistanın baş nazirini vəzifəsindən kənarlaşdırmağa məcbur edir. Buna görə də bu gün Paşinyan Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə görüş ərəfəsində rusiyameyilli müxalifətlə Qarabağdan imtina perspektivi arasında qalıb. Paşinyanın vəziyyəti heç ürəkaçan deyil. Bir tərəfdən bəyan etdiyi öhdəlikləri icra etmədiyi üçün rusiyameyilli müxalifətdən, digər tərəfdən rəsmi Bakı ilə istənilən konstruktiv danışıqları ona bağışlamayacaq yerli millətçi və ya ultra-vətənpərvərlər tərəfindən hakimiyyətdən uzaqlaşdırılma təhdidi ilə üz-üzədir”.
Kuznetsov qeyd edib ki, Paşinyan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində, şahmat dilində desək, suqsvanq vəziyyətindədir və hər bir hərəkəti onun mövqeyini pisləşdirir: “Mən onun bunu yaxşı dərk etdiyindən əminəm, buna görə də “Azərbaycan xalqı ilə sülhə dair birbaşa söhbət” kimi tamamilə çılpaq fikirlər irəli sürür. Paşinyan hazırda həm daxili, həm də xarici siyasətdə çarəsizdir. Buna oxşar bir şey 100 il bundan əvvəl - 1918-ci ilin fevral-mart aylarında Brest-Litovskda bolşeviklərin döyüşçü müxalifətlə apardığı ayrı-ayrı müzakirələr zamanı baş verib. O vaxt Sovet Rusiyasının nümayəndə heyətinin rəhbəri də “nə müharibə, nə sülh” tezisini irəli sürmüşdü, bunun nəylə sonlandığı məlumdur: Alman əsgərləri hücuma keçdi, Gürcüstana gəlib çatdılar. Bundan sonra bolşeviklər özləri üçün tamamilə əlverişsiz şəraitdə sülh müqaviləsi imzaladılar. Mən qorxuram ki, martın 29-da Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin görüşünün gedişində və nəticələrində bənzər bir şey görəcəyik”. Ekspert bu mənada hesab edir ki, Paşinyan üçün indiki şəraitdə Azərbaycanla razılıq əldə etmək Ermənistandan ötrü çox mühümdür.
Eyni mövqeni Qafqazşünasların Elmi Cəmiyyətinin sədri Aleksandr Krılov da sərgiləyir. "EADaily" nəşrinə verdiyi müsahibəsində görüşün gözləntiləri, mümkün proqnozlar və Dağlıq Qarabağ münaqişəsi barədə öz fikirlərini bildirən politoloqun fikrincə, cəbhədə nəzərəçarpan sakitçilik hökm sürür, bu, erməni tərəfinin parçalanmasının davam etməsi və hərbi revanş üçün daha münbit şərait yaranması məqsədilə Azərbaycanın vəziyyəti gərginləşdirmək istəməməsilə bağlıdır: “Vaxtilə Ermənistan söhbətin dövlətlərarası münaqişədən getdiyini qəbul edib və Azərbaycana işğal olunmuş ərazilər faktını sübut etməyə imkan verib”. Krılov İrəvanın davranışlarının əsassız olduğunu vurğulayaraq qeyd edib ki, danışıqlar prosesində nəticə əldə olunmasa, savaş qaçılmazdır və bunu İrəvanda yaxşı bilirlər: “Paşinyan bundan əvvəl danışıqlar formatı ilə bağlı elə bir ideya ifadə edib ki, bu, İlham Əliyev üçün qəbulolunmazdır Yaxud görüşlər həmsədrlərin vasitəsilə növbəti görüş xarakteri ilə davam edə bilər. Danışıqlar prosesində irəliləyiş əldə edilməsi üçün tərəflərdən birinin güzəştə getməyə hazır olması lazımdır. Lakin Əliyev buna getməyəcək, çünki Azərbaycan əraziləri işğal latındadır. Paşinyan müvafiq addım atmasa, ölkəsini yenidən güclü Azərbaycanla savaşa sürəkləcəyək”.
Beləliklə, yuxarıda səslənən poliotoloq fikirlərindən aydın olur ki, Ermənistan Qarabağ münaqişəsinin həllini danışıqlar yolu ilə uzatmaq taktikasını daha istfiadə edə bilməyəcək. Ən azı o baxımdan ki, Azərbaycan buna imkan vermək niyyətində deyil. Bakı artıq İrəvanın məsələnin həllində konkret addımlar atmasını istəyir. Ermənistanda hesab edirlər ki, Azərbaycan Vyana görüşündə istəyinə nail olacaq. Burada o fikirlər getdikcə daha çox hakim olur ki, İrəvanın uğursuz siyasəti nəticəsində beynəlxalq aləmdə Azərbaycanın nüfuzu daha da artıb və Dağlıq Qarabağ məsələsində Ermənistan mövqelərini tam şəkildə itirmək üzrədir. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanın, eləcə də beynəlxalq ictimaiyyətin təzyiqləri, Ermənistanın dünyada və regionda həyata keçirilən iri layihələrdən təcrid vəziyyətində qalması, qonşu dövlətlərlə düşmən münasibət ölkəni labüd uçuruma yuvarlayıb. Bütün bunlar erməni xalqına müsibətlər, məhrumiyyətlər və əzab-əziyyətdən başqa heç nə verməyib. Belə vəziyyət də işğalçı ölkənin manevr imkanlarını tükəndirən əsas faktorlar sırasında yer alır. Eyni zamanda, Azərbaycan ordusunun hücum xofu Ermənistanın başı üzərində “Domokl qılıncı” kimi asılıb və düşmən ölkədə böyük əksəriyyət bu vəziyyətdən can qurtarmağa çalışır.
Qeyd edilənlər bir daha təsdiq edir ki, Vyana görüşü Ermənistan üçün son imkan rolunu oynayır. Ekspertlərin fikrincə, görüşdə hamıdan çox Paşinyan razılığın əldə olunmasına cəhd etməlidir. Bu onun hakimiyyətinin möhkəmlənməsi və ümumiyyətlə, erməni dövlətinin və xalqının gələcəyinin aydınlaşması naminə vacibdir. Çünki münaqişənin həlli Azərbaycan və Türkiyə ilə sərhədlərin açılmasına, xarici ticarətin inkişafına, iqtisadiyyatın ayağa qalxmasına, əhalinin güzəranın yaxşılaşmasına birbaşa təsir edə bilər. Məhz bu da Ermənbistanın bir dövlət kimi varlığını davam etdirməsinin əsas şərtləridir. Beləliklə, martın 29-da Vyanada Paşinyan erməni xalqının taleyini həll edə bilər. Özü də, qeyd olunduğu kimi, bu onun son şansıdır. Ermənistan da daxil olmaqla, artıq bütün maraqlı tərəflərə aydındır ki, Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa etməyə tam hazırdır: həm danışıqlar yolu ilə, həm də alternativ vasitə kimi müharibə yolu ilə. Sadəcə, Vyanada Ermənistanın davranşılarından sonra Azərbaycanın hansı yoldan istfiadə edəcəyi daha dəqiq şəkildə bəlli olacaq. Bu mənada, Vyana görüşünü Qarabağ məsələsinin həllində mühüm başlanğıc nöqtəsi kimi də dəyərləndirmək mümkündür.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
