Son günlər Türkiyənin milli valyutası olan lirə sürətlə ucuzlaşmaqda, ölkədə ABŞ dollarının məzənnəsi artmaqdadır. 1 dollar 7 lirəni keçdi. Rusiya və İranda da milli valyutalar müəyyən qədər dəyər itirib. Belə vəziyyətdə dolların bahalaşması müşahidə olunsa da, əslində hadisələrin gedişi ABŞ valyutası üçün ciddi təhdid də yaradır.
Çünki dollardan qurtulmaq cəhdləri getdikcə artır və bu istiqamətdə aktiv fəaliyyət göstərən ölkələr sırasında Türkiyə ilk yerlərdə gəlir. Hadisələrin bu səpkidə inkişaf etməsinə əsas səbəb də elə ABŞ-ın siyasətidir. Bunu ABŞ prezidenti Donald Trampın son açıqlamaları da təsdiq edir. O, Türkiyədən gətirilən alüminium və polada görə rüsumların iki dəfə artırılaraq, müvafiq olaraq 20% və 50% dərəcəsində olması ilə bağlı sanksiya tətbiq edib. Bu barədə Donald Tramp "Twitter" hesabında yazır: "Türk lirəsinin bizim çox güclü dollara münasibətdə kəskin aşağı düşdüyü məqamda Türkiyədən gətirilən polad və alüminiuma görə rüsumların iki dəfə artırılması ilə bağlı sanksiya tətbiq etdim! İndi alüminiuma görə rüsum 20%, polada görə isə 50% təşkil edir. Hazırda Türkiyə ilə münasibətlərimiz yaxşı deyil!". Bundan sonra lirənin ucuzlaşması sürətlənib.
Trabzonda hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) Həmrəylik Məclisində çıxış edən prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan isə Trampın Türkiyədən satın alınan polad və alüminium məhsullarına gömrük rüsumunun artırılması qərarının Ümumdünya Ticarət Təşkilatı qaydalarına zidd olduğunu vurğulayıb: “Biz Ümumdünya Ticarət Təşkilatının üzvüyük. Biz ticarət hüququ nəyi diqtə edirsə, onu söyləməyə davam edəcəyik“. Ərdoğan bunun müqabilində əhaliyə əmanətlərini lirəyə çevirmək çağırışını təkrarlayıb: “Vətənimizin iradəsini seçki zamanı dəyişə bilməyənlər hər cür vasitələrlə bizə təsir edib, indi də pulla təsirlərini həyata keçirməyə cəhd edirlər. Təxribatla edə bilmədiklərini indi pulla reallaşdırmağa çalışırlar. Buna açıq ifadə ilə iqtisadi müharibə deyərlər”.
Türkiyə prezidenti qeyd edib ki, 15 iyul əvvəli 2,8 olan dollar-lirə məzənnəsinin artıq 7-dən yuxarı qalxmasının nə iqtisadi, nə də məntiqli bir izahı var: ”Türkiyə 20 il əvvəl Asiya ölkələrində yaşandığı kimi bir maliyyə böhranı ilə üzləşibmi? Xeyr. ABŞ və İngiltərədə olduğu kimi, ipoteka böhranına düşübmü? Xeyr. Yunanıstan kimi iflasa uğrayıbmı?. Xeyr. Türkiyə “iqtisadi müharibə” ilə üzləşib. Türkiyəyə qarşı müharibə aparılır.Trabzondan elan edirəm, oyununuzu gördük və meydan oxuyuruq. Bunu bilmələrini istəyirik. Təslim olmayacağıq, işimizi davam edəcəyik. Fəaliyyətimizi genişləndirməyə davam edəcəyik. Fabriklərimizi işlətməyə davam edəcəyik. Siz dollarla üzərimizə gəlsəniz, biz də başqa yollarla işlərimizin icra çarələrini arayacağıq”.
Eyni zamanda Türkiyə prezidenti qeyd edib ki, ölkəsi əsas ticarət tərəfdaşları olan Çin, Rusiya, İran və Ukrayna ilə hesablaşmaları milli valyutada aparmağa hazırlaşır: “Biz artıq Çin, Rusiya, İran və Ukrayna ilə milli valyutalarla ticarət aparmağa hazırlaşırıq. Avropa ölkələri də dolların təzyiqindən azad olmaq istəyirsə, onlarla da analoji sistemi yaratmağa hazırıq”. Artıq Rusiya Türikyəyə müsbət cavab verib. Rusiyanın maliyyə naziri Anton Siluanov bu xüsusda maraqlı açıqlamalar verib: “ABŞ aktivlərinə sərmayələrimizi əhəmiyyətli dərəcədə azaltdıq və azaltmaqda davam edəcəyik. Dollar yerinə də daha çox avro və Çin yuanından istifadə edəcəyik. ABŞ dolları beynəlxalq ticarətdə təhlükəli vasitə olmağa başlayıb. Yanacaq ticarətində də milli valyutaya keçməyi dəyərləndiririk. ABŞ-ın sanksiyaları amerikalılara geri qayıdacaq”. İran və Çin də prosesdə aktiv şəkildə iştirak etməyə hazırdır. Bütün bunlar isə dollardan imtina coğrafiyasının genişlənməsi deməkdir. Xatırladaq ki, qonşu ölkələr, o cümlədən Türikyə Azərbaycanla da ticarətin milli valyuta üzərindən həyata keçməsində olduqca maraqlıdır. Perspektivdə proseslərin məhz bu istiqamətdə həyata keçməsi tamamilə gözlənilən sayılır.
Burada bir məqamı da qeyd edək ki, qonşu ölkələrdən fərqli olaraq, Azərbaycanda valyuta bazarında vəziyyət sabitdir. Ümumiyyəitlə, qarşıdakı dövr ərzində manatı hansısa problem də gözləmir. Ən azından o baxımdan ki, beynəlxalq qiymətləndirmələrə görə, cari ildə Azərbaycanın valyuta ehtiyatları daha bir neçə milyard dollar artacaq. Məsələn, “Fitch” beynəlxalq reytinq agentliyi bildirir ki, ölkənin valyuta ehtiyatları bu il 8 milyard dollar artacaq. Belə vəziyyətdə manatın ucuzlaşması yox, möhkəmlənməsi ehtimalı daha yüksəkdir. Ən azından o baxımdan ki, ölkənin tədiyyə balansının göstəricilərinin yaxşılaşması cari ildə də davam etməkdədir. Ticarət balansındakı irihəcmli müsbət saldo hesabına cari əməliyyatlar balansı profisitlidir. Ölkənin qeyri-neft sektoru üzrə ixrac potensialının artması və dünya bazarında neftin bahalaşması cari ildə ixracın sürətlə genişlənməsinə şərait yaradıb. Ticarət balansından əlavə, xidmətlər balansında da müsbət proseslər davam edir. Turizm xidmətləri üzrə müsbət saldo qorunur. Bundan başqa, ölkəyə daxil olan pul köçünrmələrinin həcmində artım müşahidə edilir. Bütün bunlar manatın mövqeyinə müsbət təsir edir. Qonşu ölkələrlə ticarətin milli valyuta üzərindən aparılması isə manatın mövqeyini daha güclü hala gətirəcək.
Tahir TAĞIYEV
