Rusiya, Türkiyə, İran prezidentlərinin Soçi görüşündən sonra tərəflərin Yaxın Şərqdə mövqelərinin daha da güclənməsi istiqamətində atdığı yeni addımlar Qərbdə, xüsusən də ABŞ-da ciddi narahatlıq yaradıb. Burada hesab edirlər ki, bu gedişlə Türkiyə-Rusiya-İran üçbucağının bölgədə təsir imkanları daha da genişlənəcək. Elə bu səbəbdən Qərb üçün indi əsas məqamlardan biri Türkiyə-Rusiya-İran üçbucağını parçalamaqdır.
Bunun üçün ABŞ ilk növbədə qardaş Türkiyə qarşısında indiki situasiyada qəbul edilməsi mümkünsüz görünən şərtlər irəli sürür. Vudro Vilson Elmi Tədqiqat Mərkəzində çıxışı zamanı ABŞ dövlət katibi Reks Tillerson bu xüsusda qəribə fikirlər səsləndirib. Öncə Avropa İttifaqı ölkələrinin İran nüvə razılaşması məsələsində ABŞ-ın yanında olmasının vacibliyini bəyan edən Reks Tillerson sonradan əsas diqqəti məhz Türkiyə üzərində cəmləşdirib: “ABŞ İranın təhdidlərinə qarşı mövqeyini dəyişməyəcək. Avropa İttifaqındakı ortaqlarımız bu məsələlərdə bizimlə birgə olmalıdır. Nə ABŞ, nə də Avropa İttifaqı İranın Şimali Koreya kimi atom bombasına sahib olmağını istəyir. Bizim heç birimiz İranın Fars körfəzində hegemonluq yaratmağını, İraq və Suriyada terrorçuları dəstəkləyərək güc qazanmağını istəmirik. Türkiyə də bu istiqamətdə İranla arasında məsafə saxlamalıdır. Türkiyənin coğrafi olaraq İranı görməzdən gələ bilməyəcəyini anlayırıq, amma Türkiyə bir NATO üzvü kimi ortaqlarına daha çox önəm verməlidir. İrandan uzaqlaşmaq lazımdır. NATO müttəfiqi olan Türkiyədən, həmçinin, NATO-nun ortaq müdafiəsinə daha çox önəm verməsini istəyirik. İran və Rusiya türk xalqına Qərb ölkələri cameəsinə üzvlüyün verdiyi iqtisadi və siyasi faydaları verə bilməz”.
Bundan başqa, ABŞ əvvəlki kimi Türkiyənin Rusiya ilə hərbi əməkdaşlığı kəsməsini, o cümlədən S-400 zenit raket komplekslərinin alışını dayandırmasını istəyir. Hətta Rusiyaya qarşı yeni sanksiyalar hazırlayan Donald Tramp administrasiyasının qara siyahısında Türkiyənin S-400 zenit raket kompleksləri alacağı “Rosoboroneksport” şirkəti də yer alıb. Bununla rəsmi Vaşinqton S-400-lərin alışı zamanı Türkiyəni dollardan istifadə etmək, ABŞ bank və pul transferi sisteminə daxil olmaq və ABŞ-la əməkdaşlıq edən vasitəçi təşkilatların köməyindən istifadə etmək imkanlarından məhrum etməyə çalışıb. Artıq məsələyə Moskva sərt reaksiya verib. Belə ki, Rusiyanın Xarici İşlər Nazirliyi ABŞ-ın S-400 zenit raket kompleksləri ilə bağlı açıqlamalarına münasibət bildirib. Qurumun nümayəndəsi Kiril Loqvinov S-400 zenit raket komplekslərinin satışı ilə bağlı məsələnin yalnız rəsmi Ankara və Moskvanı maraqlandırmalı olduğunu açıqlayıb. Digər tərəfdən, ABŞ-ın hədələrinə cavab tədbiri olaraq qarşılıqlı ticarəti milli pul vahidləri ilə etməyə qərar verən Türkiyə və Rusiya bu anlamda ilkə imza atıb. Məlumatlara görə, Türkiyə S-400 zenit raket komplekslərinin ilkin ödənişini 2.5 ay əvvəl rublla ödəyib. Bu ödəmə Ankara və Moskva arasında yüksək məbləğdə aparılan ilk ticarət olub. Qeyd edək ki, Türkiyənin Rusiya ilə bağladığı S-400 zenit raket kompleksi təchizatına dair müqavilənin məbləği 2 milyard dollardan çoxdur. Ödənişin qalan hissəsinin də milli valyutalarda aparlıması istisna olunmur. NATO Hərbi Komitəsinin rəhbəri Petr Pavel bu fonda vurğulayır ki, Türkiyənin Rusiyadan S-400 raket sistemləri alması ilə bağlı verdiyi qərarı qəbul etməkdən başqa çarə yoxdur: “Bu məsələyə olduqca praqmatik yanaşmalıyıq. Alternativimiz nədir? Bəzi olaylardan dolayı Türkiyə ilə əlaqələri kəsməliyikmi? Bu olduqca məntiqsizdir. Həm Türkiyə, həm də ittifaq mövcud problemləri masa arxasında həll etməyə hazırdır”. Amma ABŞ məsələyə fərqli yanaşır və Türkiyənin geri addım atmasını istəyir. Hesab olunur ki, burada həm də əsas məqsəd Türkiyəni zəiflətmək, qardaş ölkəyə yeni problemlər yaratmaqdır. Xüsusilə də Türkiyə - Rusiya yaxınlaşması və bunun hər iki dövlətin maraqlarına cavab verməsi ABŞ üçün artıq qəbuledilməz həddədir. Məhz belə bir vaxtda məlumatlar yayılıb ki, Türkiyə geri addım atmasa, ABŞ bu ölkənin NATO sıralarından xaric edilməsini də gündəmə gətirə bilər. Amma Türkiyə vətəndaşlarının əksəriyyəti əmindir ki, ölkənin təhlükəsizliyini NATO üzvü olmadan da təmin etmək mümkündür. Bunu EA şirkətinin keçirdiyi ictimai rəy sorğusu da təsdiq edir. Rəyi soruşulanların 70%-i siyasət, iqtisadiyyat və təhlükəsizlik sahələrində Rusiya ilə əməkdaşlığı məqbul sayır. Sorğuda iştirak edənlərin 60%-i isə qeyd edib ki, Türkiyənin xarici siyasəti onun iqtisadiyyatna mənfi təsir göstərir.
Tahir TAĞIYEV
