Ötən ilin yekunlarının təhlili Azərbaycanda əhalinin xərclədiyi vəsaitin həcminin əhəmiyyətli dərəcədə artdığını göstərir. Bunu Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) ötən ilin yekununa dair pərakəndə ticarət dövriyyəsi və qiymətlərlə bağlı açıqladığı göstəricilər də təsdiq edir.
Açıqlanan rəqəmlərdən aydın olur ki, 2022-ci ildə əhali pərakəndə ticarət şəbəkəsində toplam 52 milyard 171 milyon manat xərcləyib. 2021-ci illə müqayisədə pərakəndə ticarət dövriyyəsinin həcmində qeydə alınan real artım cəmi 3.1 faiz olub. Amma əvəzində ötən il əhali 2021-ci illə müqayisədə təxminən 18 faiz daha çox pul xərcləyib. Buna səbəb inflyasiyadır. Ötən il ölkədə istehlak qiymətləri indeksi 2021-ci ilə nisbətən 13.9 faiz artıb. 2022-ci illə bağlı açıqlanan göstəricilər arasında ərzaq qiymətlərindəki artımlar ayrıca diqqət çəkir. Qeyd edək ki, Azərbaycan əhalisi ən çox bu istiqamətdə pul xərcləyir. DSK-nin göstəricilərinə görə, ötən il boyunca ölkədə qida məhsulları 20.1 faiz bahalaşıb. Bu, 2008-ci ildən bəri son 14 ildə qeydə alınan ən yüksək bahalaşmadır. Ümumiyyətlə, qida qiymətlərinin bahalaşması baxımından ötən il 1995-ci ildən bəri ən yüksək artım baş verən ikinci il olub. Qida məhsullarının bu qədər çox bahalaşması əhalinin xərcləri tərkibində ərzaq məhsullarının payını bir qədər də artırıb. 2021-ci ildə Azərbaycanda əhalinin istehlak xərclərinin toplam 54.3 faizi ərzaq məhsullarının, içki və tütünün payına düşmüşdü. Ötən il həmin göstərici 56.3 faizə yüksəlib. 2022-ci ildə Azərbaycanda ayrıca götürülən bir nəfər pərakəndə ticarətdə ortalama ayda 432 manat pul xərcləyib. Bunun 243 manatı ərzaq məhsullarına gedib. 2021-ci ildə əhalinin bir nəfərinə düşən orta aylıq xərc 368 manat idi. Bu vəsaitin ərzaq məhsullarına sərf edilən hissəsi isə 200 manat olmuşdu. Deməli, bir il ərzində adambaşına düşən aylıq ərzaq xərclərində 43 manat artım qeydə alınıb. Ev təsərrüfatlarının analizinə dair DSK-nin hesabatından aydın olur ki, əhalinin daha azgəlirli hissəsinin xərc tərkibində ərzaq məhsulları daha çox paya sahibdir. Ötən il qeyri-ərzaq məhsulları da əvvəlki illərdən daha çox - ortalama 8.6 faiz, ödənişli xidmətlərsə 10.4 faiz bahalaşıb. Rəsmi rəqəmlərdən aydın olur ki, ölkədə ərzaq məhsullarından sonra ən çox pul xərclənən istiqamət toxuculuq məhsulları, geyim və ayaqqabıdır. 2022-ci ildə əhali bu istiqamətdə 7 milyard 370 milyon manat xərcləyib. Bu, 2021-ci illə müqayisədə təxminən 500 milyon manat çox olsa da, belə xərclərin ümumi xərclərdə payı azalıb. Əgər 2021-ci ildə əhali xərclədiyi hər 100 manatın 15 manat 40 qəpiyini geyim və ayaqqabıya sərf edirdisə, ötən il bu rəqəm 14 manat 10 qəpiyə geriləyib. Eyni hal elektronika məhsullarına çəkilən xərclərdə də gözə çarpır. 2022-ci ildə əhali bu istiqamətdə toplam 557 milyon manat xərcləyib. Bu, bir ildə 100 milyon manatdan çox artım deməkdir. Ancaq istehlak xərclərinin tərkibində həmin məhsulların payı 5.2 faizdən 4.8 faizə geriləyib. Əhalinin xərclərində ən böyük real artım qeydə alınan istiqamət əczaçılıq məhsulları və tibbi məhsullarla bağlıdır. İl ərzində əhali dərman vasitələrinə 1 milyard 166 milyon manat xərcləyib. Deməli, son bir ildə əhalinin əczaçılıq məhsullarına sərf etdiyi vəsait real olaraq 14.1 faiz artıb. Amma dərmana çəkilən xərclərin artımı daha çox bu sahədə fəaliyyət göstərən şirkətlərlə bağlıdır. Bunu ötən ay Dövlət Gömrük Komitəsi sədrinin birinci müavini, sədr vəzifəsini müvəqqəti icra edən Şahin Bağırovun verdiyi açıqlamalr da təsdiq edir: “Qiymət məsələsinə gəlincə, qiymətlər gömrüklə bağlı deyil. Dərmanlara gömrük rüsumu yoxdur, yalnız ƏDV var. ƏDV də elə çox deyil. Dərmanlar ƏDV-dən azad oluna bilər”. Şahin Bağırov qeyd edib ki, dərman şirkətləri gətirdikləri dərmanların dərhal anbarlara aparılmasını istəyirlər: “Azərbaycanda dərmanların qiyməti ilə bağlı Tarif Şurası tərəfindən müəyyən olunan hədlər var. Əgər qiymət bu həddən artıqdırsa, o, başqa məsələ. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında fərq isə ona görədir ki, onlar bir çox dərmanı özləri istehsal edir. Bundan başqa, Türkiyə Avropa İttifaqı ilə Gömrük ittifaqındadır. Ona görə də bunu dərman satışı ilə məşğul olan şirkətlərdən soruşmaq lazımdır. Lakin dərman dəyərinin artmasına gömrük orqanlarının heç bir təsiri yoxdur”. O da faktdır ki, dərmanla bağlı ölkəmizdə daxili istehsal sıfırdır. Ən bəsit dərman preparatlarını belə idxal edirik. Azərbaycanda dərman istehsalını təmin etmək üçün hər cür maddi imkan var. İkincisi, dərman idxalı sahəsində rəqabət yoxdur. Bundan başqa, dərmanların qiymətinə nəzarət mexanizmi olmalıdır.
Ötən il əhalinin xərclərində qeydə alınan ən böyük ikinci real artım avtomobil yanacağı ilə bağlıdır. İl ərzində əhalinin yanacaq xərcləri real olaraq 8 faizə yaxın artıb. Əhali avtomobil yanacağına ilboyu toplam 2 milyard 769 milyon manat sərf edib. Rəsmi rəqəmlərdən aydın olur ki, qiymətlərin artması ölkədə Aİ-95 markalı benzinə tələbi azaldıb. İnsanlar daha ucuz Aİ-92 markalı benzinə yönəliblər. Aİ-95 markalı benzinin idxal qiymətləri də yüksəlib. 2021-ci ildə Azərbaycan 129 min 392 ton benzin idxalına toplam 96 milyon 297 min dollar xərcləyib və benzinin bir tonunun orta idxal qiyməti təxminən 746 dollar olub. 2022-ci ildə 92 min 233 ton benzinin gətirilməsi ölkəyə 94 milyon 838 min dollara başa gəlib. Bu baxımdan aydın olur ki, ölkəyə idxal edilən Aİ-95 benzininin həcmi kəskin azalsa da, dəyəri, demək olar, dəyişməz qalıb. Bu il ərzində Aİ-95 markalı benzinin bir tonunun orta idxal qiyməti 1028 dollar olub. Deməli, 2021-ci illə müqayisədə 38 faiz artıb. Aİ-95 ilə yanaşı, “super” markalı (Aİ-98) benzinin idxalında da ciddi azalma var. Son bir ildə ölkəyə “super” markalı benzin"idxalı 2 min 685 tondan 1 min 355 tona enib və təxminən iki dəfə azalıb. Hər iki markalı benzin Azərbaycanda istehsal edilmədiyindən ölkə 100 faiz idxaldan asılıdır. Üstəlik, Aİ-92 markasından fərqli olaraq, həmin benzinlərin qiymətini dövlət tənzimləmir. İndi Azərbaycanda Aİ-95 markalı benzinin bir litrinin satış qiyməti 2 manatdır. Bu qiymətin qonşu ölkələrlə müqayisəsi göstərir ki, hazırda regionda ən bahalı Aİ-95 benzini məhz Azərbaycandadır. Məsələn, Türkiyədə 95 oktanlı benzinin bir litri bölgədən asılı olaraq ortalama 18-19 lirəyə satılır. Bu da indiki məzənnə ilə 1 manat 70 qəpik deməkdir. Gürcüstana gəlincə, Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti – SOCAR bu ölkədə “premium” benzini 3.20 lariyə satır. Bu, təxminən Azərbaycandakı ilə eyni qiymət deməkdir. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, son aylar Gürcüstanın milli valyutası dollar qarşısında dəyər qazanıb. O baxımdan, larinin manatla məzənnəsi indi ötən aylara görə yüksəkdir. Deməli, lari bahalaşanadək Gürcüstandakı “premium” benzininin qiyməti Azərbaycanla müqayisədə manat ifadəsində daha ucuz olub. Rusiyada Aİ-95 markalı benzinin bir litrinin qiyməti təxminən 1 manat 25 qəpik səviyyəsindədir.
Ramil QULİYEV
