Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarının tərkibində dolların payının hələ kifayət qədər yüksək olması heç kimə sirr deyil. Belə ki, 40 milyarddan çox ehtiyatların hələ də yarıdan çoxu məhz dollarda saxlanır. Bundan başqa, Azərbaycan bu ehtiyatların bir qismini ABŞ qiymətli kağızlarına yatırıb. Burada təxminən yarım milyard dollara yaxın vəsaitdən söhbət gedir. Amma koronavirus pandemiyası səbəbindən həm ABŞ qiymətli kağızları, həm də dollar üzərində yaranan təhlükənin miqyası artır. Onların hər ikisinin yaxın tezlikdə sürətlə ucuzlaşmağa başlaması proqnozlaşdırılır. Bu səbəbdən Azərbaycanın da dollar və ABŞ qiymətli kağızlarına sərmayəsi ilə bağlı siyasətinə müəyyən dəyişiklilər etməsi istisna deyil. Çünki əksər ölkələr bunu edir. Məsələn, artıq bəllidir ki, Çin ABŞ-ın qiymətli kağızlarını satışa çıxarmağa hazırlaşır.
Bu günlərdə “South China Morning Post” nəşri də belə bir məlumatla çıxış etmişdi ki, Pekin ABŞ qiymətli kağızlarından yaxa qurtarmaqda israrlıdır. Bildirilirdi ki, Çin ABŞ-ın dövlət istiqrazlarına 1,1 trilyon dollar məbləğində investisiya qoyub və hazırda bu rəqəmi azaltmaq barədə düşünür. Bu addımın ikitərəfli ticarət münasibətlərindəki yeni gərginliyə və COVID-19 pandemiyasına görə ölkələr arasındakı "söz müharibəsi"nə cavab olaraq atılacağı deyilir. Çinin qərarı həm də ABŞ-ın qiymətli kağızlar bazarı üçün problemlər yarada bilər. Çünki rəsmi Vaşinqton pandemiyanın iqtisadi təsirlərini azaltmaq üçün bir sıra proqramları maliyyələşdirmək istəyir və bu məqsədlə dövriyyəyə yeni qiymətli kağızlar buraxır. Amma indi onu alan yoxdur. Bundan başqa, investisiyalardan imtina ABŞ-ın nüfuzuna ciddi zərbə vuracaq və bu ölkənin qlobal investorlara ödəmə qabiliyyətini şübhə altına alacaq. Bu arada, “Deloitte China” nəşri də bildirib ki, Çin və Rusiya ABŞ hökumətinin dünya bazarında silah kimi istifadə etdiyi dollardan istifadəni dayandırmaq barədə müzakirələr aparır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Rusiya da ABŞ qiymətli kağızlarından yaxa qurtarmaq istiqamətində fəaliyyətini intensivləşdirib. Təkcə mart ayında Rusiya Amerika dövlət istiqrazlarına yatırılan investisiyaları üç dəfə, yəni 12,58 milyard dollardan 3,8 milyard dollara endirib. ABŞ Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, Rusiyada qalan ABŞ dövlət istiqrazlarından 3,381 milyard dollar uzunmüddətli, 473 milyon dollar isə qısamüddətli kağızların payına düşür. Vaşinqtonda qeyd edildiyi kimi, bu, son aylarda ABŞ hökumətinin dövlət borcuna Rusiya investisiyalarının ilk əhəmiyyətli azalmasıdır. Hələ iki il əvvəl Mərkəzi Bank sanksiya çərçivəsində bütün qiymətli kağızlar portfelini satmışdı.
2010-2013-cü illərdə Rusiyanın Amerika borcuna yatırımı 170 milyard dollardan çox idi. Moskva qiymətli kağızların ən böyük sahibləri sırasına daxil idi. Lakin 2014-cü ilin aprelində Vaşinqtonun sanksiyalar tətbiq etməsindən sonra Rusiya bu qiymətli kağızlardan yaxa qurtarmağa başladı. Beynəlxalq ehtiyatlarda Amerika qiymətli kağızlarının payı minimuma endirilib. Onların satışından əldə olunan vəsaiti isə Rusiya Mərkəzi Bankı qızıla, həmçinin avro və yuana köçürüb. Ümumdünya Qızıl Şurasının (WGC) hesablamalarına görə, ötən il dünyanın mərkəzi banklarının balansında qiymətli metalın həcmi 651 ton artıb. Bu, 1971-ci ildən, yəni Birləşmiş Ştatların qızıl standartından imtina etdiyi zamandan bəri maksimum göstəricidir. 2019-cu ildə qiymətli metalın ən iri alıcısı Rusiya olub. Rusiya Mərkəzi Bankı qızıl ehtiyatlarını 2270,56 tonadək artırıb. Rus ekspert Natalya Dembinskaya isə bildirir ki, Amerikanın qiymətli kağızlarından yalnız Rusiya imtina etmir:“Birləşmiş Ştatların Maliyyə Nazirliyinin statistikasından göründüyü kimi, martda xarici investorların Amerika qiymətli kağızlarından imtinası görünməmiş həddə çatıb. Bir ay ərzində xarici investorlar 256 milyard dollarlıq qiymətli kağızdan yaxa qurtararaq, ümumi portfeli 6,81 trilyon dollara endiriblər. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin mərkəzi bankları da ABŞ istiqrazlarını aktiv şəkildə satıblar. Digər tərəfdən, koronavirus böhranı fonunda düşən milli valyutaları dəstəkləmək üçün onlara dollar tələb olunub. Səudiyyə Ərəbistanı bu dönəmdə ən iri satıcı olub, krallıq 25,3 milyard dollarlıq qiymətli kağızlardan imtina edib. Braziliya və Hindistanda göstəricilər bir qədər azdır, müvafiq olaraq 21,5 və 21 milyard dollar. Vaşinqton üçün bunun nəticəsi yaxşı olmayacaq, çünki ABŞ-ın yarım trilyonluq büdcə kəsiri əsasən dövlət istiqrazlarının satışı ilə qarşılanır. Analitiklər qeyd edirlər ki, Amerika borcunun satışı rekord və gözlənilməz həddə çatıb. Əvvəlki böhranlarda, məsələn, 2008-ci ildə qiymətli kağızlara tələbat, əksinə, artırdı. Xarici sərmayədarların axınının öhdəsindən gəlmək və büdcə kəsirini qapamaq üçün isə indi Federal Ehtiyat Sistemi çap dəzgahını tam gücü ilə işə salıb. Qurum qeyri-məhdud miqdarda kağız aldığını elan edib və yalnız iki ay ərzində balansını 2,9 trilyon dollar artırıb”. Ekspertə görə, iqtisadiyyata iri miqyasda pul köçürmələrinin Amerika valyutasına necə təsir göstərəcəyi aydın deyil. Böhrana qarşı tədbir kimi Federal Ehtiyat Sistemi heç bir şeylə təmin edilməyən dollarları çap edir, onları heç bir qiymətli aktiv almadan və yalnız öhdəliklərini artıraraq paylayır. FES-in balansı 6,42 trilyon dollara yüksəlib, bu, Amerikanın böhrandan əvvəlki ümumi daxili məhsulunun təxminən 30 faizidir.
İri bankların hesablamalarına görə, 2020-ci ildə ABŞ-ın büdcə kəsiri 4 trilyon dollara, yəni İkinci Dünya müharibəsi dövründən ən yüksək həddə qalxacaq. Federal Ehtiyat Sisteminin balansı isə, analitiklərin fikrincə, koronavirus böhranının bitməsinədək 10 trilyon dollara çatacaq. Bütün bunların, əslində çap maşınının işinin nəticəsi olması səbəbindən investorlar heç bir şeylə təmin edilməyən valyutadan üz döndərəcək. Yəni dollar üzərində daha böyük təhlükə yaranacaq. Məhz bu durumda Azərbaycanın da dollar və ABŞ qiymətli kağızları ilə bağlı siyasətində müəyyən dəyişiklilər etməsi qaçılmaz sayılır.
Ramil QULİYEV
