Kamran Əsədov: “Bu artım nəticəsində dövlətin ayırdığı 250 manat valideynin yükünü azaltmır, sadəcə olaraq əvvəlki qiymətin üzərinə yeni, süni şəkildə artırılmış məbləğ əlavə olunur”
Dövlət məktəbəqədər təhsil müəssisələrində yerləşdirilə bilməyən uşaqların özəl bağçalara cəlb edilməsi 2025-2026 tədris ili üzrə Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən 63 özəl uşaq bağçasına qrant ayrılıb.
Nazirliyin yaydığı rəsmi məlumata görə, qrant mexanizminə əsasən seçilmiş özəl məktəbəqədər təhsil müəssisələrində təhsilə cəlb olunan hər bir uşağın aylıq təhsil haqqının 250 manatlıq hissəsinin dövlət qrantı hesabına ödənilməsi, qalan məbləğin isə valideyn tərəfindən qarşılanması nəzərdə tutulub.
Nazirliyin özəl bağçalara vəsait ayırması və bu vəsait hesabına ora cəlb ediləcək uşaqların aylığının ödənilməsi ictimaiyyətdə kəskin reaksiya doğurub. Ümumiyyətlə, özəl bağçalarda uşaqbaşına nə qədər aylıq vəsait tələb olunduğu barədə nazirliyin heç bir açıqlaması yoxdur, bilinmir ki, o bağçalarda aylıq ödəniş neçə manatdır.
Nazirliyin özəl bağçalara qrant şəklində maliyyə ayırmasının effektiv olmayacağını biz hələ bir neçə həftə əvvəl yazmışdıq. Qrant müsabiqəsi elan ediləndə qeyd etdik ki, bu ciddi narazılıqlar yaradacaq və valideynləri qane etməyəcək. Əvvəla, dövlətin pulu niyə özəl bağçalara axıdılmalıdır? Özəl bağçaların sahibləri sadə vətəndaşlar deyil, pullu, imkanlı şəxslərdir ki, dövlətin pulu da niyə onların cibinə getməlidir. Bunun isə vətəndaşdan çox sahibkara xeyri dəyəcək. Bundan sahibkarlar faydalanacaq.
Nazirlik qrant müsabiqəsinin nəticələrini elan edər-etməz, özəl uşaq bağçalarının qiymətləri qaldırdığı barədə məlumat yayılıb. Dövlətin bu addımından sui-istifadə edən bəzi özəl bağçalar dərhal qiymət artımına gedib. Mətbuatda gedən məlumata görə, 1 ay əvvəl aylıq 250-300 manata qəbul aparan özəl bağçalar qiyməti indi 550 manata yüksəldib. Qrant müsabiqəsini qazandıqdan sonra “Barama", "Maya", "İndigo", "Blue kids" və başqa özəl uşaq bağçalarının sahiblərinin qiymətləri qaldırması nə deməkdir? Bunlar qiymət artımına getmək üçün sanki tətikdə dayanıbmışlar, fürsət gəzirlərmiş, bu fürsət də əllərinə keçən kimi qiyməti qaldırıblar.
Burada vəsaitin 250 manatı dövlət tərəfindən ödəniləcəksə, bəs qalan 300 manatını kim ödəyəcək? Təbii ki, yük yenə də vətəndaşın çiyinlərinə düşür. Bu halda, həmin qrantların özəl uşaq bağçalarına ayrılmasının vətəndaşa nə xeyri olacaq? Təbii ki, heç bir xeyri. Təsəvvür edin ki, özəl bağçalar həm dövlətdən, həm də valideyndən pul qazanacaq, itirən isə vətəndaş və dövlət büdcəsi olacaq.
Valideyn ayda 300-350 manatı hardan alıb o bağçalara ödəməlidir? Təbii ki, buna məcbur edilən vətəndaş ya uşağını pullu bağçaya qoymaqdan imtina edəcək, ya da özü ac qalıb uşağının aylığını ödəyəcək.
Bütövlükdə, dövlət büdcəsindən o bağçalara vəsait ayrılmasının perspektivi görsənmir. Proses ilk vaxtdan narazılığa səbəb olub.
Qrantı qazandıqdan və nazirliklə müvafiq müqavilə imzaldıqdan sonra qiymətləri qaldıran uşaq bağçaları ilə bağlı Elm və Təhsil Nazirliyindən mətbuata bildirilib ki, qrant müqavilələrinin icrası başlandıqdan sonra müvafiq cədvəldə göstərilən ödənişlər elektron portal üzərindən həyata keçiriləcək və valideynlərdən əlavə ödənişlərin tələb olunmasına yol verilməyəcək. Nazirlikdən deyilib ki, valideynlər müvafiq cədvəldə qeyd edilmiş təhsil haqlarından kənar hər hansı ödəniş tələbi ilə üzləşildiyi halda, Elm və Təhsil Nazirliyinin 146 Çağrı Mərkəzinə məlumat verə bilərlər. "Vurğulayırıq ki, qrant müsabiqəsi üzrə bütün məlumatların tam şəffaflıqla ictimaiyyətə təqdim edilməsi davam etdiriləcək"-deyə nazirlikdən bildirilib.
“...Bazarda özbaşına qiymət artımı baş verirsə...”
Təhsil eksperti Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Elm və Təhsil Nazirliyinin özəl bağçalar üçün qrant mexanizmini tətbiq etməsi məktəbəqədər təhsildə əlçatanlığı artırmaq, dövlət bağçalarındakı sıxlığı azaltmaq və aşağı gəlirli ailələrin övladlarına alternativ imkan yaratmaq baxımından müasir idarəetmə yanaşmasıdır. “Dövlət ilk dəfə olaraq özəl sektorun potensialını sosial məqsədlər üçün səfərbər edir və bu, dünya təcrübəsinə tam uyğun addımdır. Lakin seçilmiş özəl bağçaların bir qisminin qrant ixtisarından yararlanaraq qiymətləri süni şəkildə artırması sistemin sosial effektini zəiflədir və mexanizmin fəlsəfəsi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Statistika göstərir ki, son bir ayda aylıq ödənişi 250–300 manat olan bir sıra özəl bağçalar qiymətləri 500–550 manata qədər yüksəldiblər. Bu artım nəticəsində dövlətin ayırdığı 250 manat valideynin yükünü azaltmır, sadəcə olaraq əvvəlki qiymətin üzərinə yeni, süni şəkildə artırılmış məbləğ əlavə olunur”.
K.Əsədov qeyd etdi ki, ölkədə məktəbəqədər təhsildə iştirak səviyyəsi onsuz da 25–26% civarındadır və bunun cəmi 13–15%-i özəl bağçaların payına düşür. Ekspertin sözlərinə görə, valideynlərin 70%-ə yaxını yüksək qiymətlərə görə özəl bağçadan istifadə edə bilmir: “Belə bir şəraitdə qiymətlərin qrant mexanizmi başladığı anda şişməsi sosial təsiri tamamilə neytrallaşdırır.
Normativ baza da bu prosesi düzgün çərçivəyə salmağın vacibliyini təsdiqləyir. “Təhsil haqqında” Qanunun 5-ci maddəsində dövlətin məktəbəqədər təhsilin əlçatanlığını təmin etməsi, uşaqlar üçün bərabər imkan yaratması əsas vəzifə kimi qeyd olunur. Dövlətin özəl bağçalara maliyyə dəstəyi təklif etməsində məqsəd məhz bu əlçatanlıq prinsipini genişləndirməkdir. Lakin bazarda özbaşına qiymət artımı baş verirsə, dövlətin qoyduğu vəsait sosial təsir yaratmır və qanunun mahiyyəti pozulur.
Müsbət tərəf odur ki, Elm və Təhsil Nazirliyi məktəbəqədər təhsil sahəsində çoxdan qeyd edilən üç əsas problemi – yer çatışmazlığı, xidmət müxtəlifliyinin azlığı və keyfiyyət fərqlərini – azaltmaq üçün yeni mexanizm tətbiq edib. Bu, idarəetmə baxımından innovativ addımdır və region ölkələrinin təcrübəsinə uyğundur”. Xarici təcrübədən nümunə gətirən K.Əsədov qeyd etdi ki, Estoniyada, Hollandiya və Portuqaliyada dövlət özəl bağçalara subsidiya ayırır, nəticədə həm dövlət bağçalarında sıxlıq azalır, həm də xidmət keyfiyyəti yüksəlir: “Lakin həmin ölkələrin hamısında bir ümumi prinsip var: subsidiya alan bağçalar qiymətləri özbaşına artıra bilməz, çünki dövlət tənzimləyici rolunu qoruyur. Məsələn, Estoniyada subsidiya alan bağçanın aylıq ödənişi bələdiyyənin müəyyən etdiyi həddi keçə bilməz; Portuqaliyada isə subsidiyadan sonra bağça qiymətlərini 10% belə artıra bilməz. Azərbaycanda qiymət artımının məhz dövlət dəstəyinin elanından sonra baş verməsi bu tənzimləmə mexanizminin olmasının vacibliyini göstərir.
Əgər bu tənzimləmə tətbiq olunmasa, nəticə dəyişməyəcək: dövlət 550 manatın 250-ni ödəyəcək, 300 manat isə yenə valideynin üzərinə düşəcək. Belə olan halda qrant mexanizmi yalnız özəl bağçanın gəlirini artırır, lakin sosial yükü azaltmır. Valideynin maliyyə imkanlarının zəiflədiyi bir dövrdə bu mexanizm əvvəlki kimi əlçatanlığı artırmır. Dövlət bağçalarında yer çatışmazlığı davam etdiyi üçün valideynlərin özəl sektora yönəlməsinə real səbəb qalmır və sistem öz funksiyasını itirir.
Hesab edirəm ki, dəyişməli olan əsas məsələ qiymət siyasətinin tənzimlənməsidir. Qrant alan özəl bağçalar üçün əvvəlki 6 ayın orta qiyməti əsasında yuxarı hədd müəyyən edilməlidir. Süni qiymət artıran bağçalar siyahıdan çıxarılmalı və mexanizmdə şəffaflıq təmin edilməlidir. Bu, həm sosial ədaləti qoruyar, həm də özəl bağçaların keyfiyyət üzərində rəqabətini artırar. Eyni zamanda, qrant alan bağçalar üçün xidmət keyfiyyəti, müəllim sayı, sanitariya və təhlükəsizlik standartları üzrə monitorinqlər gücləndirilməlidir ki, dövlət vəsaiti real nəticəyə çevrilsin.
Elm və Təhsil Nazirliyinin qrant mexanizmini tətbiq etməsi strateji baxımdan müsbət addımdır və uzun illərdir müzakirə edilən problemlərin həlli üçün yeni sosial əməkdaşlıq modeli yaradır. Nazirliyin bu sahədə təşəbbüskar addımı idarəetmənin modernləşdiyini göstərir. Lakin mexanizmin real sosial təsir yaratması üçün qiymət tənzimlənməsi, şəffaflıq və keyfiyyət monitorinqi gücləndirilməlidir. Bu addımlar atıldıqda həm valideyn yükü azalacaq, həm özəl sektor məsuliyyətli işləyəcək, həm də məktəbəqədər təhsilin əlçatanlığı əhəmiyyətli dərəcədə yüksələcək”.
İradə SARIYEVA
