Elyar İslamoğlu: “Sadə vətəndaşlar uşaqlarını özəl bağçalara qoymaq istəmir, çünki...”
Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən elan olunan özəl məktəbəqədər təhsil müəssisələri üçün qrant müsabiqəsi üzrə nəticələr müəyyənləşib. Məlumata görə, 63 özəl məktəbəqədər təhsil müəssisəsi müsabiqənin qalibi olub.
Qeyd edilir ki, müsabiqənin əsas məqsədi 2025–2026-cı tədris ili üçün dövlət məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə qəbul ola bilməyən uşaqların seçilmiş özəl bağçalara yönləndirilməsi, eləcə də onların təhsil haqlarının bir hissəsinin qrant hesabına maliyyələşdirilməsidir. Qrant mexanizminə əsasən, seçilmiş özəl məktəbəqədər təhsil müəssisələrində təhsilə cəlb olunan hər bir uşağın aylıq təhsil haqqının 250 manatlıq hissəsinin dövlət qrantı hesabına ödənilməsi, qalan məbləğin isə valideyn tərəfindən qarşılanması nəzərdə tutulub.
Bu rəsmi məlumatdır.
Əhalinin özəl bağçalara meylinin kəskin azaldığı bir vaxtda belə bir qərarın verilməsi və nəticələrin müəyyənləşdirilməsi xeyli suallar yaradır. Belə qənaətə gəlinir ki, dövlət məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə yerləşdirilə bilməyən uşaqlar nazirliyin xətti ilə özəl bağçalara yönəldilir. Rəsmi məlumatda da qeyd olunduğu kimi, özəl məktəbəqədər təhsil müəssisələrində təhsilə cəlb olunan hər bir uşağın aylıq təhsil haqqının 250 manatlıq hissəsi dövlət qrantı hesabına ödəniləcək.
Qalib elan olunan 63 özəl məktəbəqədər təhsil müəssisəsində aylıq ödənişin məbləği açıqlanmayıb. Yəni bilinmir ki, hər bir uşaq üçün aylıq ödəniş nə qədərdir.
Dövlət məktəbəqdər təhsil müəssisələrinə düşə bilməyən uşaqların özəl bağçalara yönəldilməsi əksər valideynləri narazı salır, onlar deyirlər ki, uşaqlarının dövlət bağçalarına getməsi onlar üçün daha məqsədəuyğundur, xərc az çıxır. Özəl bağçalarda isə qiymətlər çox baha olduğu üçün valideynlərə sərf etmir. Yəni bu vəsaitin 250 manatı dövlət büdcəsi hesabına ödənilsə də, qalan hissəsini ödəmək valideynin üzərinə düşür.
Məsələni təhlil edən ekspertlərə görə, əvvəla, dövlətin öz bağçalarına nə gəlib ki, uşaqlar özəl bağçalara yönəlilir? Yəni dövlət bağçalarında şəraiti yaxşılaşdırmaqla, keyfiyyəti artırmaqla, bağçalar üçün əlavə korpuslar tikməklə problemi həll etmək mümkündür. Dövlətin vəsaitini bu layihə çərçivəsində özəl bağçalara yönəltməyə ehtiyac yoxdur.
İkincisi də, nazirliyin həyata keçirdiyi bu layihənin əslində dövlətin büdcə vəsaitlərinin özəl müəssisələrə yönətməyin bir forması olduğunu deyənlər də az deyil. Burada qeyri-şəfaf məsələlərdən də söhbət getdiyi şübhəsi var. Yəni nə qədər təminat vermək olar ki, burada özəl bağçası olan sahibkarların marağı nəzərə alınmayıb?
Bu, özəl bağça sahibləri ilə nazirliyin müvafiq strukturlarında təmsil olunan müəyyən vəzifəli şəxsləri arasında qeyri şəffaf razılaşmanın nəticəsi deyilmi?
Dövlət büdcəsinin pulunun özəl sektora bu yolla axıdılmasının arxasında nə dayanır?
Bəzi ekspertlərə görə, bu, özəl bağçası olan sahibkarlarla bəzi məmurlar arasında sövdələşmənin, şəffaf olmayan əlaqələrin də nəticəsi kimi görsənə bilər. Hətta bəzilərinə görə, müəyyən təhsil və qeyri təhsil sahəsində çalışan məmurların özlərinin və yaxınlarının da özəl bağçaları var ki, uşaqları kütləvi şəkildə cəlb edə bilmədikləri üçün onlar bağçalarını dövlət vəsaiti hesabına saxlamağa çalışırlar. Yəni bu ehtimallar da mövcuddur.
İctimaiyyət arasında tez-tez belə suallar səsləndirilir ki, dövlətin özünün bağçaları dura-dura nə üçün uşaqlar özəl bağçalara cəlb edilməlidir?
Bu suallar təsadüfən verilmir. Çünki məsələ ondadır ki, son vaxtlar əhalinin sosial vəziyyəti, dolanışığı elə də yaxşı deyil, bu da onlara uşaqlarını özəl bağçalara qoymağa imkan vermir. Həm valideynlərin imkansızlığı, həm özəl bağçalarda tədrisin, təlimin keyfiyyətinin o qədər də yüksək olmaması, təhsil haqqının baha olması onlara marağı kəskin şəkildə azaldıb.
Ekspertlər hesab edir ki, insanların öz övladlarını kütləvi şəkildə özəl bağçalara qoymamasının nəticəsidir ki, özəl bağçaları dövlət hesabına saxlamaq meylləri yaranır.
İctimaiyyətdən də çox eşidirik ki, insanlar son vaxtlar uşaqlarını özəl bağçalara qoymaqdan imtina edirlər. Qeyd olunduğu kimi, bu, əsasən əhalinin vəziyyətinin yaxşı olmaması ilə bağlıdır. Amma nazirliyin müvafiq strukturları dövlət büdcəsindən özəl bağçalara qrant şəklində pul ayrılmasına nail olmaq yolu ilə sanki az qala insanları məcburən özəl bağçalara yönəldirlər.
Cəmiyyət arasında “bu nə layihədir”, “bu layihənin nə kimi böyük perspektivi ola bilər” kimi suallarla da vaxtaşırı rastlaşırıq.
Layihənin özünün şəffaflığına dair şübhələr də yaranıb. Uşaqların dövlətin vəsaiti hesabına özəl bağçalara yönləndirilməsini şübhəli məsələyə bənzədənlər də az deyil. Təbii ki, ictimaiyyət verilən hər bir qərarı daha dəqiq və aydın şəkildə təhlil edir və nəticə çıxarır. Əksər hallarda da vətəndaşlarımızın verdiyi rəylər haqlı çıxır.
Əhali arasında da bu cür suallar da var ki, dövlətə aid uşaq bağçaları-məktəbəqədər təhsil müəssisələri niyə genişləndirilmir, niyə əlavə korpuslar tikilmir? Yəni çoxlarımızın evinin yaşadığı ərazidə uşaq bağçaları da var və əksəriyyətinin həyətində yeni korpuslar tikilməsi üçün yer var. Dövlətin pulunu özəl bağçalara yönəltmək əvəzinə, nazirlik yeni uşaq bağçaları tikmək, yaxud bağçalar üçün yeni korpuslar inşa etmək barədə səylər göstərməli, bu istiqamətdə işlər həyata keçirməlidir. Bu daha faydalı və səmərəli ola bilər, nəinki dövlət pullarını qrant adı altında özəl bağçalara yönəltmək.
Ekspertlər deyir ki, burada özəl bağçalara əhalinin meylinin azalması nəticəsində yaranan boşluğu bu layihə hesabına kompensasiya etmək məqsədi də ola bilər. Dövlətin özünün bağçalarına vəsait qoyub onların vəziyyətini yaxşılaşdırmaq, sayını artırmaq əvəzinə dövlətuin pulunu özəl bağçalara niyə yönəldirlər? Bunu bəzən sahibkarlığa dəstək kimi də qələmə verməyə cəhd edirlər.
Azərbaycanda sahibkarlığa dövlətin dəstəyi var, amma bu formada deyil. Sahibkarlara dəstək hansısa qeyri-sahə nazirlikləri vasitəsilə həyata keçirilmir, bunun üçün Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyi, İqtisadiyyat Nazirliyi var.
Bu baxımdan, bu məsələnin Elm və Təhsil Nazirliyi xəttilə həll olunması olduqca anlaşılmaz bir formada özünü göstərir.
“Kimsə pul qazanmaq məqsədilə özəl bağça açıbsa, nə üçün ona vəsait dövlət büdcəsi hesabına ödənilməlidir?”
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, təhsil eksperti, ictimai fəal Elyar İslamoğlu “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, uşaqların dövlət büdcəsi hesabına özəl bağçalara yerləşdirilməsini doğru hesab etmir. “Dövlət büdcəsindən özəl bağçalara vəsait ayrılması düzgün deyil. Bu vəsait hesabına dövlətin tabeliyində olan bağçalar təmir olunmalı, daha çox uşağın yerləşdirilməsi üçün şərait yaradılmalıdır. Əgər bir uşaq üçün ayda dövlət büdcəsindən özəl bağçalara 250 manat pul ayrılırsa, demək o vəsaitlə dövlət bağçalarını daha yaxşı vəziyyətə gətirmək mümkündür. Dövlət bağçaları üçün əlavə korpuslar tikmək olar ki, daha çox sayda uşaq qəbul etmək mümkün olsun. Üstəlik, kimsə özü üçün, pul qazanmaq məqsədilə özəl bağça açıbsa nə üçün ona vəsait dövlət büdcəsi hesabına ödənilməlidir? Özəl bağçaları olan sahibkarlar onun maliyyə mənbəyini də özü tapmalıdır. Özəl bağçalar dövlətdən maliyyə dəstəyi almamalıdır, əksinə, özləri dövlətə vergi verməlidirlər, dövlət də həmin gəlirləri dövlət bağçalarının inkişafına yönəltməlidir.
Qiymətləri o şəkildə müəyyən etməlidirlər ki, valideynlər özəl bağçalara uşaq qoymaqdan imtina etməsinlər. Sadə vətəndaşlar uşaqlarını özəl bağçalara qoymaq istəmirlər, çünki qiymətlər çox bahadır. Bir ziyalının, müəllimin, alimin, jurnalistin buna imkanı yoxdur. Məsələ odur ki, insanları vadar edirlər ki, aparın uşaqlarınızı özəl bağçalara qoyun, pulunu dövlət ödəyəcək. Nə üçün dövlət ödəməlidir?”.
E.İslamoğlu qeyd etdi ki, özəl bağçalara gedən uşaqların aylıq haqqının müəyyən hissəsinin dövlət büdcəsi hesabına ödənilməsi doğru deyil. “Əgər kimsə uşağını özəl bağçaya qoymaq istəyirsə özü də həmin xərci çəkməlidir. Təbii, belələri imkanlı adamlardır.
Dövlət yalnız öz tabeliyində olan məktəbəqədər müəssisələrə pul ayırmalı və orada uşaqlar üçün geniş şərait yaradılmalıdır”.
E.İslamoğlu qeyd etdi ki, bəzi hallarda bu kimi layihələrin arxasında başqa məqsədlər də dura və şəffaflıq məsələsində şübhə yarana bilər. Ekspert hesab edir ki, bütün hallarda bu layihənin həyata keçirilməsi düzgün deyil, dövlət vəsaiti özəl bağçaları saxlamağa yönəldilməməlidir.
Leyla QARAXANLI
