Ötən həftə əvvəl ABŞ prezidenti Barak Obama Uelsdə NATO ölkələrinin liderləri ilə bir araya gəldi və «İraq Şam İslam Dövləti» (İŞİD) terror təşkilatına qarşı koalisiyanın ilə siqnallarını verdi. Obamanın IŞİD-ə qarşı strategiyasını açıqladığı gün isə başqa bir ittifaqa üzv ölkələrin liderləri Tacikistanın paytaxtı Düşənbədə bir araya gəldi.
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının bəzi güclü üzv ölkələri ABŞ-ın İraq və Suriyaya qarşı incəliklə hazırlanmış planlarını pozacaq gücə malikdir. Bəzi üzvlər tərəfindən hətta bu təşkilat NATO-ya rəqib kimi də görülür.
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının müşahidəçi üzvləri İran, Hindistan və Pakistan 13 il əvvəl qurulan təşkilatı tam üzvlük məsələsini ciddi şəkildə qiymətləndirir. Rusiya, Çin və üç keçmiş Sovetlər Birliyinin üzvü Orta Asiya dövlətindən ibarət olan bu təşkilatda Türkiyə «dialoq ortağı» statusuna sahibdir. Qərblə əlaqələri zəifləyən Ankara ABŞ və Avropa tərəfindən Suriyada Əsəd rejiminə qarşı döyüşən silahlıları dəstəkləməklə günahlandırılır.
Rusiya prezidenti Vladimir Putin və İran prezidenti Həsən Ruhaninin ortaq maraqlar çərçivəsində birgə hərəkət edəcəkləri artıq heç bir şübhə doğurmur. Hər iki ölkə də Qərbin sanksiyaları ilə üzləşiblər. Rusiya Ukrayna böhranı, İran isə nüvə proqramına görə bir sıra iqtisadi sanksiyalara məruz qalıb. Hər iki ölkə Suriyada da eyni mövqeni sərgiləyirlər. Həm Rusiya, həm də İran Suriyada Əsəd rejimini dəstəkləyir və Əsədin hakimiyyətdə qalması üçün yardımlar edir. Vaşinqtonun israrlı «Əsəd iqtidardan getməlidir» tələbini bu günə qədər Moskva və Tehranda heç bir şəkildə qəbul etməyiblər.
Ancaq etirazlara rəğmən Qərb Suriya prezidenti Bəşər Əsədi devirmək planlarından imtina etmək niyyətində deyil. Qərb və Ərəb müttəfiqləri Suriyadakı İŞİD hədəflərinin vurulması ilə Əsəd rejiminin deyil, müxalif gücləri dəstəkləməyi hədəfləyir. Bu isə Əsədin sonrakı mərhələdə devrilməsi ilə nəticələnə bilər.
İraqda isə İran və ABŞ gözlənilmədən eyni tezisi dəstəkləyən ölkələr kimi önə çıxdı. Hər ikisinin də hədəfi bölgədə gücünü sürətlə artıran İŞİD-dir. Hətta bir az əvvəl hər iki ölkənin İraq ordusu və kürdlərlə birgə əməliyyatlarda iştirak etməsi barədə xəbərlər də yayılmışdı. İranlı rəsmilər bu xəbərləri təkzib etsə də ölkənin dini lideri Ayətullah Əli Xameneyi əməkdaşlığı təsdiqləmişdi.
Bir neçə gün əvvəl isə ABŞ və İran xüsusi xidmət orqanlarının İraqda İŞİD problemi ilə bağlı görüşərək müzakirələr aparması barədə xəbərlər yayılıb. Məhz bu görüşdən sonra rəsmi Tehranın bölgədəki şiə birlikləri silahlandırmağa başladığı iddia edilir.
2001-ci ildə qurulan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının yaranmasının əsas məqsədi regional təhlükəsizlik, sərhəd qarşıdurmaları, terrorizm və radikal islamçılarla mübarizə idi. Ancaq indi təşkilata üzv ölkələri və müşahidəçilərin sayını artırmağı hədəfləyən təşkilatın planları baş tutsa bu dünya əhalisinin yarısını əhatə etmiş olacaq.
Ötən illərdə təşkilat üzvləri ortaq hərbi təlimlər keçirsə də, NATO kimi güclü hərbi güc ortaya qoya bilməyib. Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov bildirir ki, məqsədimiz Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı ölkələrini dünyada yaşanan böyük dəyişmələrə daha yaxşı şəkildə hazırlamaqdır: «Bölgəmizdə və dünyada yaşanan proseslərə daha təsirli cavablar verə bilmək üçün birlikdə çalışmalıyıq".
Ancaq Təşkilatın öz daxilində həll etməsi vacib olan məsələlər də yox deyil. Məsələn Orta Asiya ölkələri Rusiyanın Ukrayna siyasəti məsələsində fərqli fikirdədirlər.
