Davam edən etirazlar fonunda Iranda social-iqtisadi vəziyyətin durmadan ağırlaşması mövcud rejimdən narazılığı sürətlə artırır. Belə bir vaxtda İran rialı xarici valyutalar qarşısında dəyərini daha da itirib. Artıq İranda valyuta mübadiləsi məntəqələrində 1 dollar 56000 riala dəyişdirilir.
Bu, İran tarixində milli valyutanın dollar qarşısında ən aşağı dəyərlərindən hesab edilir. Qeyd edək ki, İranın pul vahidi ötən 10 il ərzində dollar qarşısında 100%- dən çox dəyər itirib.
Ucuzlaşan milli valyuta insanların alıcılıq qabiliyyətini daha da pisləşdirir, rejimdən narazılığı artırır. Bundan başqa, bir çox sahələrdə maaşların verilməsinin uzun müddət gecikdirilməsi vəziyyəti daha da pisləşdirir. Elə bu gülərdə Cənubi Azərbaycanda “Azərbaycan dəmir yolları” xətlərinin texniki işçiləri maaş və digər ödənişlərinin gecikdirilməsinə etiraz ediblər. ILNA xəbər agentliyinin məlumatına əsasən, Cənubi Azərbaycanda Təbriz, Salmas və Əcəbşer kimi dəmir yolları xətlərinin işçiləri bir nçə gün davam edən etiraz keçiriblər. İşçilər hələ keçən ilin son ayının maaşını belə almadıqlarını deyiblər. İLNA bu xüsusda bildirir: “Yeni ildən 40 gün sonra “Azərbaycan dəmir yolları”nın texniki işçiləri hələ də keçən ilin son ayının maaşını almayıblar. Hazırda çox sayda işçi maaşını vaxtında ala bilmədiyi üçün ağır məişət şəraitində yaşayır”. Agentlik həmçinin yazıb ki, dəmiryol xətlərində çalışanlar keçən iki ayın maaşından əlavə Novruz bayramı və Ramazan ayı ödənişlərini də ala bilməyiblər. ABŞ-ın Müharibə Araşdırmaları İnstitutu bunlar fonunda qeyd edir ki, İranda iqtisadi motivli tətillər və etirazlar güclənəcək. Bildirilib ki, İranda ciddi iqtisadi islahatlara ehtiyac var: “Son 1 ayda İran rialı, təxminən, 10 faiz ucuzlaşıb. İranda inflyasiya səviyyəsi son 2 ayda rekord həddə - 49 faizə çatıb”. Qeyd olunub ki, mövcud İran rejimi işçilərin tələblərini yerinə yetirmir: “İran rəsmiləri və işəgötürənlər işçilərin daha yaxşı həyat şəraiti tələblərinə hörmətlə yanaşmaq əvəzinə respressiyalara əl atırlar. Çox güman ki, bununla əlaqədər olaraq ölkədə iqtisadi vəziyyət daha da gərginləşəcək”.
İnsan hüquqları, hicab məsələsi də etiraz predmeti olaraq qalır. İranın mərkəzində yerləşən Kirman ostanında bir ailə ilə hicab qaydasına riayət olunmasını tələb edən qrup arasında baş vermiş qarşıdurmada bir qadının həlak olduğu xəbər verilir. Bu qrup turist məkanlarından birində bir ailənin qadınlarını hicablanmağa məcbur etməyə çalışıb. Tərəflər arasında qarşıdurma dava-dalaşa çevrilərək Külsüm Oftadepur adlı qadının ölümü ilə nəticələnib. Mənbələrin “Fərda” radiosuna bildirdiyinə görə, bir neçə qadın gənc qıza “baş örtüyünü düzəltməsi” üçün dəfələrlə müraciət edib. Lakin qız buna məhəl qoymayaraq ailəsi ilə birlikdə turist mərkəzinə daxil olub. Bundan sonra sözügedən qrupdakı kişi və qadınların ailəyə cinsi məzmunlu təhqirlər yağdırması ilə qarşıdurma qızışıb. Qrupdakı qadınlardan biri Külsüm Oftadepuru, onun qızını və nəvəsini vurmağa başlayıb. Mənbələr bildirirlər ki, dava yerinə gələn polis hicaba məcbur edənlərin tərəfini saxlayıb. Qeyd edək ki, son zamanlar İranda qadınların hicab qaydasına etinasızlığının artması ilə bağlı hakimiyyət nümayəndələri aktiv fəaliyyətə keçiblər. Amma “əxlaq polisi” qadınları hicab qaydalarına məcbur etməkdə getdikcə daha böyük çətinliklərlə üzləşir. Əslində, İranda son etirazlar dalğası ötən ilin sentyabrında 22 yaşlı Məhsa Əmininin polis məntəqəsində vəfat etməsindən başlanmışdı. Bu hadisədən sonra küçələrə çıxan minlərlə qadın polisin onların şəxsi həyatına müdaxiləsinə etiraz ediblər. Bəzi məlumatlara görə, son həftələrdə mülki geyimli qadın və kişi xəfiyyələr ictimai yerlərdə gəzərək qadınlara hicab xəbərdarlığı edirlər. İndi də rəsmi İran mediası və fəallar Külsümün ölümü ilə bağlı bir-birinə zidd məlumatlar verir. Bəzi xəbərlərdə deyilir ki, ailənin üstünə düşənlər “Qasım Sülemaninin məzarını yad etməyə gələnlərin avtobusundan” olublar. Oftadepur ailəsinə yaxın adamların dediyinə görə, ailə onu təhqir edənlərin və Külsümün ölümünə səbəb olanların müəyyənləşdirilməsini tələb edir. Bu fonda rəsmilər Oftadepur ailəsinə mediaya danışmaması üçün təzyiq göstərirlər. bunlar fonunda qadınların hicab etirazları yenidən geniş vüsət alır. Sosial media saytlarında yayılan foto və videolardan müxtəlif yaşlarda olan qadınların hicabsız gəzdikləri görünür. Müşahidəçilərin fikrincə, Tehran küçələrində hökumətin mülki geyimli xəfiyyələrinin artması da bununla bağlıdır. Son vaxtlarda dərc olunmuş videolarda da qadınların hicabsız görünmələrinə görə hakimiyyət nümayəndələri ilə ictimaiyyət arasında müxtəlif mübahisələrin yarandığı görünür. Qadınların hicaba belə güclü müqaviməti ilə bacarmayan hakimiyyət orqanları hicab qaydasının pozulduğu kafe və restoranları bağlayır. İcbari hicab qaydaları barədə belə “şifahi xəbərdarlıq” tədbirindən əvvəl rəsmilər bildirmişdilər ki, qadınların bu qaydalara “gərginlik” yaratmadan əməl etməsi üçün daha “ağıllı üsullardan” istifadə olunacaq. Bəzi xəbərlərə görə, polis qaydanı pozan qadınların müəyyən edilməsi üçün şəhərlərin müxtəlif yerlərində gizli kameralar quraşdırır. Qeyd edək ki, İranda qadınların hicablanması 1979-ci ildən ayətullah Ruhulla Xomeyninin fətvası ilə məcburi elan edilib. Buna baxmayaraq, o vaxt qadınların hicablanmasını icbari edən heç bir rəsmi qanun qəbul olunmayıb. Həmin vaxtdan bəri İranda qadınlar hicab qaydasına ən müxtəlif formalarda müqavimət göstərirlər. Lakin ötən ilin sentyabrında 22 yaşlı Məhsa Əmini polis idarəsində öldükdən sonra hicaba qarşı müqavimət əsl hərəkata çevrilib. Ölkəni bürümüş antihökumət aksiyalarında qadınlar hicablarını açır və etiraz olaraq yandırırlar. Bu aksiyalarda dini hakimiyyətin devrilməsinə çağırışlar edilir. Hicaba etiraz edən tələbələr ölkə boyunca universitetlərdə dərsləri boykot edir və müxtəlif aksiyalar keçirirlər.
Tahir TAĞIYEV
